बक-गौतमाख्यानम् / The Baka–Gautama Account
On Gratitude and Friendship Ethics
विभज्य दण्डं रक्ष्यास्तु धर्मतो न यदृच्छया । दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यबहुलस्तथा
bhīṣma uvāca |
vibhajya daṇḍaṁ rakṣyāstu dharmato na yadṛcchayā |
durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulastathā ||
ভীষ্ম বললেন—দণ্ড পৃথকভাবে নির্ধারণ করে ধর্মানুসারে প্রজার রক্ষা করতে হবে, খেয়ালখুশি মতো নয়। কঠোর বাক্যে তিরস্কার করে দমন করা ‘বাগ্দণ্ড’; আর প্রচুর স্বর্ণ আদায়কারী দণ্ড ‘অর্থদণ্ড’।
भीष्म उवाच
Punishment (daṇḍa) must be applied discriminately and in conformity with dharma, not according to personal whim. Even non-physical measures—stern verbal censure and heavy monetary fines—are legitimate forms of restraint when used justly.
In the Shanti Parva’s instruction on righteous rule, Bhishma advises Yudhishthira on statecraft: how a king should protect the people by administering penalties proportionately and lawfully, emphasizing that governance must be principled rather than arbitrary.