Previous Verse
Next Verse

Shloka 80

Śaraṇāgata-Atithi-Dharma in the Kapota Narrative (कपोत-आख्यानम्—शरणागतधर्मः)

बुद्धयात्मके व्यक्तमस्तीति पुण्यं मोहात्मके यत्र यथा श्वृभक्ष्ये । यद्यप्येतत्‌ संशयात्मा चरामि नाहं भविष्यामि यथा त्वमेव,यह कुत्तेका मांस-भक्षण दो प्रकारसे हो सकता है--एक बुद्धि और विचारपूर्वक तथा दूसरा अज्ञान एवं आमसत्तिपूर्वक। बुद्धि एवं विचारद्वारा सोचकर धर्मके मूल तथा ज्ञानप्राप्तिके साधनभूत शरीरकी रक्षामें पुण्य है, यह बात स्वतः स्पष्ट हो जाती है। इसी तरह मोह एवं आसक्तिपूर्वक उस कार्यमें प्रवृत्त होनेसे दोषका होना भी स्पष्ट ही है। यद्यपि मैं मनमें संशय लेकर यह कार्य करने जा रहा हूँ तथापि मेरा विश्वास है कि मैं इस मांसको खाकर तुम्हारे-जैसा चाण्डाल नहीं बन जाऊँगा। (तपस्याद्वारा इसके दोषका मार्जन कर लूँगा)

buddhy-ātmake vyaktam astīti puṇyaṁ mohātmake yatra yathā śvṛbhakṣye | yady apy etat saṁśayātmā carāmi nāhaṁ bhaviṣyāmi yathā tvam eva ||

বিশ্বামিত্র বললেন— কুকুরের মাংস ভক্ষণ দুইভাবে হতে পারে: এক, বুদ্ধি ও বিবেচনা সহকারে; দুই, মোহ ও আসক্তিবশে। বুদ্ধি দিয়ে বিচার করলে স্পষ্ট হয় যে ধর্মের মূল এবং জ্ঞানলাভের উপায়স্বরূপ দেহ রক্ষা করা পুণ্য; আর মোহ-আসক্তিতে একই কাজে প্রবৃত্ত হলে দোষও স্পষ্ট। যদিও আমি সন্দেহ নিয়ে এ কাজ করছি, তবু আমার বিশ্বাস—এ মাংস খেয়ে আমি তোমার মতো চাণ্ডাল হব না; তপস্যা দ্বারা এর কলুষ শোধন করব।

बुद्धि-आत्मकेin/with the nature of intellect (deliberate)
बुद्धि-आत्मके:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootबुद्ध्यात्मन्
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
व्यक्तम्manifest, clear
व्यक्तम्:
TypeAdjective
Rootव्यक्त
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
अस्तिis/exists
अस्ति:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, 3, Singular
इतिthus/that
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
पुण्यम्merit, righteousness
पुण्यम्:
TypeNoun
Rootपुण्य
FormNeuter, Nominative, Singular
मोह-आत्मकेin/with the nature of delusion (infatuated)
मोह-आत्मके:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootमोहात्मन्
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
यत्रwhere/when (in which case)
यत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootयत्र
यथाas, in the manner that
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
श्व-भक्ष्येin dog-eating / in the act of eating like a dog (dog’s food/eating)
श्व-भक्ष्ये:
Adhikarana
TypeNoun/Adjective
Rootश्वभक्ष्य
FormNeuter, Locative, Singular
यदिif
यदि:
TypeIndeclinable
Rootयदि
अपिeven/although
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
एतत्this (act/thing)
एतत्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
संशय-आत्माone whose nature is doubt; doubtful-minded
संशय-आत्मा:
Karta
TypeAdjective
Rootसंशयात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
चरामिI proceed / I act / I undertake
चरामि:
TypeVerb
Rootचर्
FormPresent, 1, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअहम्
FormMasculine, Nominative, Singular
भविष्यामिI shall become
भविष्यामि:
TypeVerb
Rootभू
FormFuture, 1, Singular
यथाas, like
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
त्वम्you
त्वम्:
TypePronoun
Rootत्वम्
FormMasculine, Nominative, Singular
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव

विश्वामित्र उवाच

V
Viśvāmitra
D
dog’s flesh (śvṛ-bhakṣya)
C
caṇḍāla (as a social-religious category, implied)