Previous Verse
Next Verse

Shloka 27

Bhṛtya-niyoga: Role-appropriate appointment of servants and protection of the royal treasury (भृत्यनियोगः कोशरक्षणं च)

(ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता सदा | नैपुण्यं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्थ सा मही ।।

bhīṣma uvāca |

ñātīnām anavajñānaṁ bhṛtyeṣv aśaṭhatā sadā |

naipuṇyaṁ cārthacaryāsu yasyaitē tastha sā mahī ||

ālasyaṁ caiva nidrā ca vyasanāny atihāsyatā |

yasyaitāni na vidyante tasyaiva suciraṁ mahī ||

vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṁ caiva rakṣitā |

dharmacaryā sadā yasya tasyeyaṁ suciraṁ mahī ||

nītimārgānusaraṇaṁ nityam utthānam eva ca |

ripūṇām anavajñānaṁ tasyeyaṁ suciraṁ mahī ||

utthānaṁ caiva daivaṁ ca tayor nānātvaṁ eva ca |

manunā varṇitaṁ pūrvaṁ vakṣye śṛṇu tadeva hi ||

utthānaṁ hi narendrāṇāṁ bṛhaspatir abhāṣata |

nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha ||

durhṛdāṁ chidradarśī yaḥ suhṛdām upakāravān |

viśeṣavic ca bhṛtyānāṁ sa rājyaphalam aśnute ||

sarvasaṅgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā |

utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ ||

ভীষ্ম বললেন—যে রাজা আত্মীয়স্বজনকে তুচ্ছ করে না, ভৃত্যদের প্রতি সর্বদা অকপট থাকে এবং অর্থ ও কার্যব্যবস্থাপনায় দক্ষ—এই পৃথিবী তারই অধীন থাকে। যে রাজার মধ্যে আলস্য, অতিনিদ্রা, কু-আসক্তি এবং অর্থহীন হাস্যরসিকতা—এই দোষগুলি নেই, তার সঙ্গেই এই পৃথিবী দীর্ঘকাল থাকে। যে রাজা বৃদ্ধদের সেবা করে, মহোৎসাহী, চার বর্ণের রক্ষক এবং সদা ধর্মাচরণে নিবিষ্ট—তার কাছেই এই পৃথিবী চিরকাল স্থিত থাকে। যে রাজা নীতিমার্গ অনুসরণ করে, সর্বদা উদ্যোগী থাকে এবং শত্রুকে অবজ্ঞা করে না—তার অধিকারেই এই পৃথিবী বহুদিন থাকে। প্রাচীনকালে মনু পুরুষার্থ, দৈব এবং উভয়ের নানা ভেদ বর্ণনা করেছিলেন; আমি তাই বলছি—শোনো। বৃহস্পতিও নরপতিদের জন্য অবিরাম প্রচেষ্টাকেই প্রধান বলে উপদেশ দিয়েছেন; হে কুরুশ্রেষ্ঠ! তুমি সদা নীতি ও অনীতির বিধান জানো। যে ব্যক্তি দুষ্কামনাকারীদের দুর্বলতা দেখে, সুহৃদদের উপকারের প্রতিদান দেয় এবং ভৃত্যদের বিশেষ ক্ষমতা বোঝে—সে রাজ্যফল ভোগ করে। যে রাজা সর্বদা রাজ্যকে একত্র ধরে রাখতে তৎপর, উদ্যোগশীল এবং মিত্রসমৃদ্ধ—সেই রাজাই রাজাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ।

सर्वin all
सर्व:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Locative, Singular
संग्रहणेin collecting/maintaining (resources/people)
संग्रहणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसंग्रहण
FormNeuter, Locative, Singular
युक्तःengaged, devoted, competent
युक्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootयुक्त
FormMasculine, Nominative, Singular
नृपःking
नृपः:
Karta
TypeNoun
Rootनृप
FormMasculine, Nominative, Singular
भवतिis/becomes
भवति:
TypeVerb
Rootभू
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
यःwho
यः:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
उत्थानशीलःenergetic, industrious
उत्थानशीलः:
Karta
TypeAdjective
Rootउत्थानशील
FormMasculine, Nominative, Singular
मित्राढ्यःrich in friends/allies
मित्राढ्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootमित्राढ्य
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
राजसत्तमःbest of kings
राजसत्तमः:
Karta
TypeNoun
Rootराजसत्तम
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
M
Manu
B
Bṛhaspati
K
Kuru (addressed as Kurūdvaha, ‘best of the Kurus’)
T
the Earth (Mahī)