Adhyaya 39
Ārṣṭiṣeṇa’s Siddhi and the Tīrtha-Boons; Sindhudvīpa–Devāpi Brāhmaṇya; Viśvāmitra’s Tapas Begins
Upa-parva: Tīrtha–Tapas and Brāhmaṇya Attainment Episode (Ārṣṭiṣeṇa–Sindhudvīpa–Devāpi–Viśvāmitra)
Janamejaya queries the ascetic accomplishments of Ārṣṭiṣeṇa and how Sindhudvīpa, Devāpi, and Viśvāmitra obtained brāhmaṇya. Vaiśaṃpāyana recounts that in Kṛtayuga Ārṣṭiṣeṇa, though dwelling in the guru’s household, does not attain completion of learning; becoming disenchanted, he undertakes intense tapas and thereby gains unsurpassed Vedic attainment and siddhi. At a tīrtha on a great river he proclaims three boons: bathing there yields abundant fruit comparable to an aśvamedha; fear from wild creatures ceases; and even modest effort brings substantial merit. Having declared this, he departs to the celestial realm. In that same tīrtha Sindhudvīpa and Devāpi attain great brāhmaṇya. The narrative then turns to Viśvāmitra: born a kṣatriya as Gādhi’s son, he becomes king but cannot adequately protect the earth, hears of rākṣasa danger, and marches with a fourfold army to Vasiṣṭha’s hermitage, where his troops cause disruption. Vasiṣṭha, angered, commands his cow to manifest fierce Śabara warriors who rout the army. Seeing this, Viśvāmitra concludes tapas is supreme and begins severe ascetic observances at a Sarasvatī tīrtha, enduring attempted divine obstacles; his radiance grows, Brahmā grants his boon request to become a brāhmaṇa, and he then moves through the world fulfilled. The chapter closes by noting Rāma’s gifts to brahmins at the same tīrtha and his journey onward toward Baka’s hermitage, linking tīrtha, gift-economy, and ascetic exempla.
Chapter Arc: सारस्वत-उपाख्यान के पूर्व अध्याय के समापन के बाद कथा तुरंत हलधर बलराम की तीर्थयात्रा पर लौटती है—वे ब्राह्मणों को दान देकर रात्रि-निवास करते हैं और प्रातः तीर्थ-लाभ हेतु शीघ्र प्रस्थान करते हैं। → बलराम औशनस-तीर्थ (कपालमोचन) पहुँचते हैं, जहाँ एक प्राचीन, भयावह स्मृति जुड़ी है—राम द्वारा पूर्वकाल में क्षिप्त राक्षस के कारण ‘कपाल’ और ‘मोचन’ का प्रसंग। जनमेजय जिज्ञासा से पूछते हैं कि यह तीर्थ ‘कपालमोचन’ क्यों कहलाया और यहाँ किस महामुनि का प्रभाव है। → कपालमोचन/औशनस-तीर्थ की महिमा और उसकी सिद्धि-शक्ति का उद्घोष होता है—यह ‘सर्वपापप्रशमन’ और ‘सिद्धिक्षेत्र’ है; साथ ही पृथूदक-तीर्थ का फल भी प्रतिपादित होता है कि सरस्वती के उत्तर तट पर जप करते हुए देहत्याग करने वाले को पुनर्मृत्यु का भय नहीं रहता। → बलराम विधिपूर्वक स्नान करते हैं, महात्मा ब्राह्मणों को विपुल धन-दान देते हैं, मुनियों से पूजित होकर जल-स्पर्श कर अनुमति लेते हैं और अगले तीर्थ की ओर आगे बढ़ते हैं—तीर्थयात्रा का क्रम धर्म-दान से पुष्ट होता है। → तीर्थ-क्रम आगे भी चलता है—कथा संकेत देती है कि अगले पवित्र स्थल पर नई महिमा/पुराकथा और बलराम के अगले दान-स्नान का वर्णन आने वाला है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३८ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५६ श्लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं।) - इन्हीं ऋषियोंकी तपस्यासे कल्पान्तरमें दितिके गर्भले उनचास मरुदगणोंका आविर्भाव हुआ। ये ही दितिके उदरमें एक गर्भके रूपमें प्रकट हुए
বৈশম্পায়ন বললেন—হে রাজন! সেই সপ্তসারস্বত তীর্থে অবস্থান করে হালায়ুধ বলরাম আশ্রমবাসী ঋষিদের যথাবিধি পূজা করলেন এবং মঙ্কণক মুনির প্রতি মঙ্গলময় স্নেহ ও সদ্ভাব প্রকাশ করলেন।
Verse 2
दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो रजनीं तामुपोष्य च । पूजितो मुनिसड्घैश्न प्रातरुत्थाय लाड़ली
বৈশম্পায়ন বললেন—দ্বিজ ব্রাহ্মণদের দান দিয়ে এবং সেই রাত্রি উপবাসে অতিবাহিত করে, মুনিসঙ্ঘের দ্বারা সম্মানিত পরাক্রমী লাঙ্গলধারী বলরাম প্রভাতে উঠলেন; পুনরায় তীর্থজলে স্নান করলেন এবং সকল ঋষির অনুমতি নিয়ে অন্য তীর্থ দর্শনের উদ্দেশ্যে দ্রুত প্রস্থান করলেন।
Verse 3
अनुज्ञाप्य मुनीन् सर्वान् स्पृष्टवा तोयं च भारत । प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबल:
বৈশম্পায়ন বললেন—হে ভারত! সকল মুনির অনুমতি নিয়ে এবং তীর্থজল স্পর্শ করে মহাবলী রাম (বলরাম) তীর্থযাত্রার উদ্দেশ্যে দ্রুত অগ্রসর হলেন।
Verse 4
ततस्त्वौशनसं तीर्थमभाजगाम हलायुध: । कपालमोचन नाम यत्र मुक्तो महामुनि:
বৈশম্পায়ন বললেন—তারপর হালায়ুধ বলরাম ঔশনস নামক তীর্থে পৌঁছালেন, যা কপালমোচন নামেও প্রসিদ্ধ; সেখানেই এক মহামুনি লেগে থাকা কপাল থেকে মুক্তি পেয়েছিলেন।
Verse 5
महता शिरसा राजन ग्रस्तजड्घो महोदर: । राक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा
বৈশম্পায়ন বললেন—হে রাজন! প্রাচীনকালে ভগবান শ্রীরাম এক রাক্ষসকে বধ করে দূরে নিক্ষেপ করেছিলেন। সেই রাক্ষসের বিশাল কপাল মহর্ষি মহোদরের উরুতে এসে লেগে ভারী হয়ে তাঁকে আচ্ছন্ন করল। পরে হালধারী বলরাম ঔশনস-তীর্থে এলেন, যা কপালমোচন-তীর্থ নামেও প্রসিদ্ধ। সেখানে স্নান করায় মহর্ষি মহোদর সেই কপালের বন্ধন থেকে মুক্ত হলেন।
Verse 6
तत्र पूर्व तपस्तप्तं काव्येन सुमहात्मना । यत्रास्य नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मन:,महात्मा शुक्राचार्यने वहीं पहले तप किया था, जिससे उनके हृदयमें सम्पूर्ण नीति- विद्या स्फुरित हुई थी
সেখানেই পূর্বকালে মহাত্মা কাব্য (শুক্রাচার্য) কঠোর তপস্যা করেছিলেন। সেই স্থানেই তাঁর হৃদয়ে নীতিশাস্ত্রের সমগ্র জ্ঞান পূর্ণরূপে উদ্ভাসিত হয়েছিল।
Verse 7
यत्रस्थ श्षिन्तयामास दैत्यदानवविग्रहम् । तत् प्राप्य च बलो राजंस्तीर्थप्रवरमुत्तमम्
সেখানে দাঁড়িয়ে তিনি দৈত্য ও দানবদের সংঘর্ষের কথা চিন্তা করলেন। হে রাজন, সেই স্থানে পৌঁছে রাজা বল তীর্থসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ সেই পরম উৎকৃষ্ট তীর্থে উপস্থিত হলেন।
Verse 8
जनमेजय उवाच कपालमोचन ब्रह्मन् कथं यत्र महामुनि:
জনমেজয় বললেন—“হে ব্রাহ্মণ! হে কপালমোচন-তীর্থের বর্ণনাকার! হে মহামুনি, সেখানে কীভাবে এমন ঘটল?”
Verse 9
वैशम्पायन उवाच पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना
বৈশম্পায়ন বললেন—হে নৃপশ্রেষ্ঠ! প্রাচীনকালে দণ্ডকারণ্যে মহাত্মা রাঘব বনভূমিতে বিচরণ করছিলেন; তখন এক অস্থি ভেদ করে তা প্রবল বেগে ছিটকে উঠল।
Verse 10
वसता राजशार्दूल राक्षसान् शमयिष्यता । जनस्थाने शिरश्कछिन्नं राक्षसस्य दुरात्मन:
বৈশম্পায়ন বললেন—হে রাজশার্দূল! সেখানে বাস করে রাক্ষসদের দমন করতে উদ্যত অবস্থায় জনস্থানে সেই দুরাত্মা রাক্ষসের মস্তক ছিন্ন করা হল।
Verse 11
क्षुरेण शितधारेण उत्पपात महावने । महोदरस्य तल्लग्नं जंघायां वै यदृच्छया
বৈশম্পায়ন বললেন—সেই মহাবনে তীক্ষ্ণ ধারযুক্ত এক ক্ষুর হঠাৎ লাফিয়ে উঠল; আর আকস্মিকভাবে তা মহোদরের পিণ্ডলিতে গেঁথে গেল।
Verse 12
स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर्न शशाक ह
তখন সেই আসক্তিতে আবদ্ধ হয়ে সেই দ্বিজ কিছুই করতে পারল না।
Verse 13
स पूतिना विसत्रवता वेदनार्तों महामुनि:
বৈশম্পায়ন বললেন—সেই মহামুনি যন্ত্রণায় কাতর ছিলেন এবং দুর্গন্ধযুক্ত স্রাবে আক্রান্ত হলেন।
Verse 14
जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्यां चेति नः श्रुतम् । उस मस्तकसे दुर्गन्धयुक्त पीब बहती रहती थी और महामुनि महोदर वेदनासे पीड़ित हो गये थे। हमने सुना है कि मुनिने किसी तरह भूमण्डलके सभी तीर्थोंकी यात्रा की ।।
বৈশম্পায়ন বললেন—আমরা শুনেছি, তিনি পৃথিবীর সকল তীর্থে গিয়েছিলেন। সেই মহাতপস্বী সমস্ত নদী ও সমুদ্র পরিভ্রমণ করে সেখানে নিবাসকারী পবিত্রাত্মা মুনিদের কাছে সমগ্র বৃত্তান্ত নিবেদন করলেন। তবু সকল তীর্থে স্নান করেও তিনি সেই করোটির বন্ধন থেকে মুক্তি পেলেন না।
Verse 15
कथयामास तत् सर्वमृषीणां भावितात्मनाम् | आपलुत्य सर्वतीर्थेषु न च मोक्षमवाप्तवान्
বৈশম্পায়ন বললেন—তিনি শুদ্ধচিত্ত ঋষিদের কাছে সেই সমগ্র বৃত্তান্ত নিবেদন করলেন। কিন্তু সর্ব তীর্থে স্নান করেও তিনি মুক্তি পেলেন না; মহাতপস্বী হয়েও সেই কপাল-ভার থেকে অব্যাহতি লাভ করতে পারলেন না।
Verse 16
सतु शुश्राव विप्रेन्द्र मुनीनां वचनं महत् । सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातमौशनसं तदा
তখন, হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ, তিনি মুনিদের গম্ভীর বাণী শুনলেন—সরস্বতীর সেই শ্রেষ্ঠ তীর্থ, যা ‘ঔশনস’ নামে প্রসিদ্ধ ও প্রাচীন খ্যাতিতে উজ্জ্বল।
Verse 17
स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमौशनसं द्विज:,तदनन्तर वे ब्रह्मर्षि वहाँ औशनसतीर्थमें गये और उसके जलसे आचमन एवं स्नान किया। उसी समय वह कपाल उनके चरण (जाँघ)-को छोड़कर पानीके भीतर गिर पड़ा
তারপর সেই দ্বিজ ঔশনস নামে তীর্থে গেলেন। সেখানে পৌঁছে তিনি আচমন করে স্নান করলেন; সেই মুহূর্তেই যে কপালটি তাঁর উরু/পায়ে লেগে ছিল, তা ছেড়ে জলের মধ্যে পড়ে গেল।
Verse 18
तत औशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदा । तच्छिरश्नरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा
তখন ঔশনস তীর্থে, তিনি যখন আচমন ও স্নান করছিলেন, সেই কপালটি তাঁর উরু/পায়ে থেকে ছুটে সেই মুহূর্তেই জলের মধ্যে পড়ে গেল।
Verse 19
विमुक्तस्तेन शिरसा परं सुखमवाप ह । स चाप्यन्तर्जले मूर्धा जगामादर्शनं विभो
সেই কপাল থেকে মুক্ত হয়ে তিনি পরম সুখ লাভ করলেন। আর, হে বিভো, সেই মস্তকটিও জলের গভীরে গিয়ে অদৃশ্য হয়ে গেল।
Verse 20
ततः स विशिरा राजन् पूतात्मा वीतकल्मष: । आजगामाश्रमं प्रीत: कृतकृत्यो महोदर:,राजन! उस कपालसे मुक्त हो निष्पाप एवं पवित्र अन्तःकरणवाले महोदर मुनि कृतकृत्य हो प्रसन्नतापूर्वक अपने आश्रमपर लौट आये
তদনন্তর, হে রাজন, কপাল-বन्धন থেকে মুক্ত, পাপমুক্ত ও পবিত্রচিত্ত মহোদর মুনি কৃতকৃত্য হয়ে আনন্দসহকারে নিজ আশ্রমে প্রত্যাবর্তন করলেন।
Verse 21
सो<थ गत्वा$55श्रमं पुण्यं विप्रमुक्तो महातपा: । कथयामास तत् सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्
তারপর সেই মহাতপস্বী মুনি দুঃখ-সঙ্কট থেকে মুক্ত হয়ে পবিত্র আশ্রমে গিয়ে সেখানে বসবাসকারী সংযতচিত্ত ঋষিদের কাছে সমগ্র বৃত্তান্ত বর্ণনা করলেন।
Verse 22
ते श्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानद । कपालमोचनमिति नाम चक्कुः समागता:,मानद! तदनन्तर वहाँ आये हुए महर्षियोंने महोदर मुनिकी बात सुनकर उस तीर्थका नाम कपालमोचन रख दिया
হে মানদ, তাঁর কথা শুনে সেখানে সমবেত মহর্ষিরা সেই তীর্থের নাম ‘কপালমোচন’ স্থির করলেন।
Verse 23
स चापि तीर्थप्रवरं पुनर्गत्वा महानृषि: । पीत्वा पय: सुविपुलं सिद्धिमायात् तदा मुनि:
আর সেই মহান ঋষি পুনরায় সেই শ্রেষ্ঠ তীর্থে গিয়ে প্রচুর দুধ পান করে তখন সিদ্ধি লাভ করলেন।
Verse 24
इसके बाद महर्षि महोदर पुनः उस श्रेष्ठ तीर्थमें गये और वहाँका प्रचुर जल पीकर उत्तम सिद्धिको प्राप्त हुए ।।
এরপর মহর্ষি মহোদর পুনরায় সেই শ্রেষ্ঠ তীর্থে গিয়ে সেখানকার প্রচুর জল পান করে উত্তম সিদ্ধি লাভ করলেন। সেখানে মাধব—বৃষ্ণিদের শ্রেষ্ঠ—ব্রাহ্মণদের যথাযোগ্য সম্মান করে বহু দান দিলেন; তারপর তিনি ঋষি রুষঙ্গুর আশ্রমে গমন করলেন।
Verse 25
यत्र तप्तं तपो घोरमार्टिषिणेन भारत । ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तत्र विश्वामित्रो महामुनि:,भरतनन्दन! वहीं आर्रिश्तो मुनिने घोर तपस्या की थी और वहीं महामुनि विश्वामित्रने ब्राह्मणत्व प्राप्त किया थ
হে ভারত! যে স্থানে ঋষি আর্তিষি ভয়ংকর তপস্যা করেছিলেন, সেই স্থানেই মহামুনি বিশ্বামিত্র ব্রাহ্মণ্য মর্যাদা লাভ করেছিলেন।
Verse 26
सर्वकामसमृद्धं च तदाश्रमपदं॑ महत् | मुनिभिव्रद्यिणैश्वैव सेवितं सर्वदा विभो,प्रभो! वह महान् आश्रम सम्पूर्ण मनोवांछित वस्तुओंसे सम्पन्न है। वहँ बहुत-से मुनि और ब्राह्मण सदा निवास करते हैं
হে প্রভু! সেই মহান আশ্রম-প্রদেশ সকল কাম্য বস্তুতে সমৃদ্ধ ছিল; আর হে বিভো, মুনি ও ব্রাহ্মণদের দ্বারা তা সর্বদা সেবিত ও পরিপালিত হতো।
Verse 27
ततो हलधर: श्रीमान् ब्राह्मणैः परिवारित: । जगाम तत्र राजेन्द्र रुषड्गुस्तनुमत्यजत्
তারপর শ্রীমান হলধর ব্রাহ্মণদের পরিবেষ্টিত হয়ে সেখানে গেলেন, হে রাজেন্দ্র; আর রুষড্গু তখন দেহ ত্যাগ করলেন।
Verse 28
राजेन्द्र! तत्पश्चात् श्रीमान् हलधर ब्राह्मणोंसे घिरकर उस स्थानपर गये, जहाँ रुषंगुने अपना शरीर छोड़ा थ ।।
হে ভারত! বৃদ্ধ ব্রাহ্মণ রুষড্গু সদা তপস্যায় নিবিষ্ট ছিলেন। সেই সময় দেহত্যাগের সংকল্প করে তিনি নানা ভাবে চিন্তা-ভাবনা করলেন।
Verse 29
ततः सर्वानुपादाय तनयान् वै महातपा: । रुषड्गुरब्रवीत् तत्र नयध्वं मां पृूधूदकम्
তারপর মহাতপস্বী রুষড্গু সকল পুত্রকে কাছে ডেকে সেখানে বললেন—“আমাকে পৃথূদক তীর্থে নিয়ে চলো।”
Verse 30
विज्ञायातीतवयसं रुषड्गुं ते तपोधना: । तं च तीर्थमुपानिन्यु: सरस्वत्यास्तपोधनम्,उन तपस्वी पुत्रोंने तपोधन रुषंगुको अत्यन्त वृद्ध जानकर उन्हें सरस्वतीके उस उत्तम तीर्थमें पहुँचा दिया
রুষড্গুকে অতিবৃদ্ধ জেনে, তপস্যাধনে সমৃদ্ধ সেই তপস্বীরা তাঁকে সরস্বতীর সেই পবিত্র তীর্থে নিয়ে গেলেন।
Verse 31
स तैः पुत्रैस्तदा धीमानानीतो वै सरस्वतीम् । पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसड्घैर्निषेविताम्
তখন সেই জ্ঞানী পুরুষকে তাঁর পুত্রেরা সরস্বতীর কাছে নিয়ে গেল—যা পুণ্যধারা, শত শত তীর্থে বিভূষিত এবং ব্রাহ্মণ-ঋষিদের সমাবেশে সেবিত।
Verse 32
स तत्र विधिना राजजन्नाप्लुत्य सुमहातपा: । ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्वैव प्राहेदमृषिसत्तम:
সেখানে সেই মহাতপস্বী রাজতীর্থে বিধিপূর্বক স্নান করলেন। তীর্থের গুণ ও মহিমা জেনে শ্রেষ্ঠ ঋষি এই বাক্য বললেন।
Verse 33
सुप्रीत: पुरुषव्यात्र सर्वान् पुत्रानुपासत: । राजन! नरव्याप्र! वे पुत्र जब उन बुद्धिमान् मुनिको ब्राह्मणसमूहोंसे सेवित तथा सैकड़ों तीर्थोंसे सुशोभित पुण्यसलिला सरस्वतीके तटपर ले आये
হে পুরুষব্যাঘ্র! পুত্রদের দ্বারা পরিবেষ্টিত সেই মহর্ষি পরম প্রসন্ন হয়ে বললেন—“যে কেউ সরস্বতীর উত্তর তীরে দেহত্যাগ করে…”
Verse 34
तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुध:
সেখানে স্নান করে ধর্মাত্মা হলায়ুধ (বলরাম) আচমন করে শুদ্ধি-ক্রিয়া সম্পন্ন করলেন।
Verse 35
ससर्ज यत्र भगवॉल्लोकॉल्लोकपितामह:
বৈশম্পায়ন বললেন—কুরুবংশীয় রাজন! অতঃপর পরাক্রমশালী ও প্রতাপী বলভদ্র সেই তীর্থে উপস্থিত হলেন, যেখানে লোকপিতামহ ভগবান ব্রহ্মা সৃষ্টির উদ্ভব করেছিলেন; যেখানে কঠোর ব্রতধারী শ্রেষ্ঠ ঋষিগণ মহাতপস্যার দ্বারা ব্রাহ্মণ্য লাভ করেছিলেন; এবং যেখানে রাজর্ষি সিন্ধুদ্বীপ, মহাতপস্বী দেবাপি ও মহাযশস্বী, উগ্রতেজস্বী, মহাতপস্বী ঋষি বিশ্বামিত্রও ব্রাহ্মণ্য প্রাপ্ত হয়েছিলেন।
Verse 36
यत्रार्टिषिण: कौरव्य ब्राह्मण्यं संशितव्रत: । तपसा महता राजन प्राप्तवानृषिसत्तम:
বৈশম্পায়ন বললেন—কৌরব্য রাজন! এটাই সেই তীর্থ, যেখানে কঠোর ব্রতনিষ্ঠ ঋষিশ্রেষ্ঠ আর্তিষিণ মহাতপস্যার দ্বারা ব্রাহ্মণ্য লাভ করেছিলেন।
Verse 37
सिन्धुद्वीपश्च राजर्षिदेवापिश्व महातपा: । ब्रह्माण्यं लब्धवान् यत्र विश्वामित्रस्तथा मुनि:
বৈশম্পায়ন বললেন—এটাই সেই পবিত্র স্থান, যেখানে রাজর্ষি সিন্ধুদ্বীপ, মহাতপস্বী দেবাপি এবং মুনি বিশ্বামিত্রও ব্রাহ্মণ্য লাভ করেছিলেন।
Verse 38
महातपस्वी भगवानुग्रतेजा महायशा: । तत्राजगाम बलवान बलभद्र: प्रतापवान्
মহাতপস্বী, উগ্রতেজস্বী ও মহাযশস্বী ভগবান বলভদ্র—বলবান ও প্রতাপশালী—সেই পবিত্র স্থানে উপস্থিত হলেন।
Verse 39
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्यान एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
এইভাবে শ্রীমহাভারতের শল্যপর্বের গদাপর্বে বলদেব-তীর্থযাত্রার অন্তর্গত সারস্বতোপাখ্যানের ঊনচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 73
विधिवद् वै ददौ वित्तं ब्राह्मणानां महात्मनाम् | वहीं रहकर उन्होंने दैत्यों अथवा दानवोंके युद्धके विषयमें विचार किया था। राजन! उस श्रेष्ठ तीर्थमें पहुँचकर बलरामजीने महात्मा ब्राह्मणोंको विधिपूर्वक धनका दान दिया था
Vaiśaṃpāyana said: In full accordance with prescribed rites, he bestowed wealth as gifts upon the great-souled Brāhmaṇas. The act underscores the dharmic ideal that even amid the pressures of war and pilgrimage, one should honor sacred duty through proper generosity to worthy recipients.
Verse 86
मुक्त: कथं चास्य शिरो लग्नं केन च हेतुना । जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! उस तीर्थका नाम कपालमोचन कैसे हुआ, जहाँ महामुनि महोदरको छुटकारा मिला था? उनकी जाँघमें वह सिर कैसे और किस कारणसे चिपक गया था?
Janamejaya asked: “O Brahmin, how did that sacred ford come to be called Kapālamocana—the ‘Liberation from the Skull’—where the great sage Mahodara obtained release? And how did that skull become stuck to his thigh, and for what reason did it happen?”
Verse 113
वने विचरतो राजन्नस्थि भिनत्त्वास्फुरत् तदा । वैशम्पायनजीने कहा--नृपश्रेष्ठ! पूर्वकालकी बात है
Vaiśampāyana said: “O king, as he was roaming in the forest, it then struck—splitting the bone. (In the remembered tale: when the noble Rāma, dwelling in Daṇḍakāraṇya and intent on destroying the rākṣasas, cut off the head of a wicked rākṣasa at Jana-sthāna with a sharp-edged weapon, that severed head sprang upward in the great forest and, by the turn of fate, hit the thigh of the sage Mahodara who was wandering there, piercing through the bone and driving in.)”
Verse 126
अभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्थान्यायतनानि च । उस मस्तकके चिपक जानेसे वे महाबुद्धिमान् ब्राह्मण किसी तीर्थ या देवालयमें सुगमतापूर्वक आ-जा नहीं सकते थे
Vaiśampāyana said: Because it had stuck fast upon his head, that highly intelligent brāhmaṇa could no longer go with ease to sacred fords (tīrthas) or to holy shrines. Thus, a seemingly small physical affliction became an obstacle to religious movement and observance, showing how bodily constraint can impede one’s customary dharmic routines.
Verse 336
पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत् । “जो सरस्वतीके उत्तर तटपर पृथूदकतीर्थमें जप करते हुए अपने शरीरका परित्याग करता है, उसे भविष्यमें पुन: मृत्युका कष्ट नहीं भोगना पड़ता”
Vaiśampāyana said: One who, intent on japa, relinquishes the body at the sacred ford called Pṛthūdaka on the northern bank of the Sarasvatī is not thereafter afflicted by the suffering of death again. The passage upholds the Mahābhārata’s ethic that disciplined devotion at a consecrated tīrtha, joined with conscious renunciation, is held to yield liberation from repeated mortality.
Verse 1663
सर्वपापप्रशमन सिद्धिक्षेत्रमनुत्तमम् । विप्रवर! उन्होंने मुनियोंके मुखसे यह महत्त्वपूर्ण बात सुनी कि “सरस्वतीका श्रेष्ठ तीर्थ जो औशनस नामसे विख्यात है
বৈশম্পায়ন বললেন—হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ! তাঁরা ঋষিদের মুখে এই গুরুতর সত্য শুনলেন—‘সরস্বতী নদীতে “ঔশনস” নামে খ্যাত এক শ্রেষ্ঠ তীর্থ আছে; তা সর্বপাপ নাশ করে এবং সিদ্ধিলাভের অতুল ক্ষেত্র।’
Verse 3436
दत्त्वा चैव बहून् दायान् विप्राणां विप्रवत्सल: । धर्मात्मा विप्रवत्सल हलधर बलरामजीने उस तीर्थमें स्नान करके ब्राह्मणोंको बहुत धनका दान किया
বৈশম্পায়ন বললেন—ব্রাহ্মণপ্রিয় ধর্মাত্মা হলধর বলরাম সেই তীর্থে স্নান করে ব্রাহ্মণদের বহু দান-ধন প্রদান করে তাঁদের তুষ্ট করলেন।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a conflict between external authority (royal power, inherited status) and internal authority (earned spiritual legitimacy): it asks what truly grounds social-spiritual rank and effective protection—force or disciplined merit.
Sustained self-regulation (niyama), austerity (tapas), and clarity of purpose are portrayed as capable of reconstituting identity and capability, even when conventional routes (formal study or kingship) appear insufficient.
Yes. Ārṣṭiṣeṇa’s proclamations function as an embedded phalaśruti: bathing at the tīrtha is said to yield abundant merit akin to an aśvamedha, reduce fear from wild creatures, and grant large results even with limited effort.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.