Daiva–Puruṣakāra Saṃvāda
Kṛpa’s Counsel on Destiny and Human Effort
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सौप्तिकपर्वमें अश्वत्थामाकी मन्त्रणाविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ,ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ | विचेष्टन्त: सम दृश्यन्ते निवृत्तास्तु तथैव च नरश्रेष्ठ! मनुष्योंके प्रवृत्ति और निवृत्ति-सम्बन्धी सारे कार्य दैव और पुरुषार्थ दोनोंसे ही सिद्ध होते देखे जाते हैं
sañjaya uvāca | tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha | viceṣṭantaḥ sama dṛśyante nivṛttās tu tathaiva ca | narāśreṣṭha! manuṣyōṃ ke pravṛtti aura nivṛtti-sambandhī sāre kārya daiva aura puruṣārtha donoṃ se hī siddha hote dekhe jāte haiṃ |
সঞ্জয় বললেন—হে নরশ্রেষ্ঠ, মানুষের সকল কার্যসাধন এই দুইয়ের—দৈব ও পুরুষকারের—দ্বারাই সম্পন্ন হয় বলে দেখা যায়। যারা কর্মে প্রবৃত্ত এবং যারা কর্ম থেকে নিবৃত্ত—উভয়ের ক্ষেত্রেই ফল এই দুয়ের যৌথ প্রভাবে প্রকাশ পায়।
संजय उवाच
The verse teaches a balanced view: human outcomes arise through the combined operation of daiva (destiny) and puruṣārtha (personal effort). It cautions against absolutizing either—neither pure fatalism nor pure self-reliance alone explains results.
Sanjaya offers a reflective general principle to the listener (addressed as ‘best of men’), framing human action in terms of pravṛtti (active striving) and nivṛtti (withdrawal). This sets an ethical-philosophical tone within the Sauptika Parva’s grim aftermath of war.