Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

Adhyāya 17 — गजयुद्ध-वृत्तान्तः, सहदेव-दुःशासन-संघर्षः, नकुल-कर्ण-समागमः

Elephant-battle account; Sahadeva–Duhshasana clash; Nakula–Karna encounter

संजय कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर पाण्डव-सेनाके उत्तर भागमें दण्डधारके द्वारा मारे जाते हुए रथी, हाथी, घोड़े और पैदलोंका आर्तनाद गूँज उठा ।। निवर्तयित्वा तु रथं केशवो<र्जुनमब्रवीत्‌ वाहयन्नेव तुरगान्‌ गरुडानिलरंहस:,उस समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने अपना रथ लौटाकर गरुड़ और वायुके समान वेगवाले घोड़ोंको हाँकते हुए ही अर्जुनसे कहा--

sañjaya uvāca—rājan! tad-anantaraṁ pāṇḍava-senāke uttara-bhāge daṇḍadhārake dvārā māryamāṇeṣu rathīṣu hastīṣu aśveṣu ca padātiṣu cārtanādo ghoṣaṁ lebhe. nivartayitvā tu rathaṁ keśavo ’rjunam abravīt, vāhayann eva turagān garuḍānilaraṁhasaḥ—tasmin kāle bhagavān śrīkṛṣṇaḥ sva-rathaṁ nivartya garuḍa-vāyu-sadṛśa-vega-vatāṁ aśvān vāhayann arjunam uvāca.

সঞ্জয় বললেন—রাজন্! তারপর পাণ্ডবসেনার উত্তর ভাগে দণ্ডধারের আঘাতে নিহত রথী, গজ, অশ্ব ও পদাতিকদের করুণ আর্তনাদ ধ্বনিত হল। তখন কেশব রথ ফিরিয়ে, গরুড় ও বায়ুর ন্যায় বেগবান অশ্ব চালাতে চালাতেই অর্জুনকে বললেন।

निवर्तयित्वाhaving turned back (it)
निवर्तयित्वा:
Karma
TypeVerb
Rootनिवर्तय् (नि+वृत्, caus.)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), परस्मैपद-प्रयोग (causative sense), non-finite
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
रथम्the chariot
रथम्:
Karma
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Accusative, Singular
केशवःKeshava (Krishna)
केशवः:
Karta
TypeNoun
Rootकेशव
FormMasculine, Nominative, Singular
अर्जुनम्Arjuna
अर्जुनम्:
Karma
TypeNoun
Rootअर्जुन
FormMasculine, Accusative, Singular
अब्रवीत्said/spoke
अब्रवीत्:
TypeVerb
Rootब्रू
FormImperfect (लङ्), 3rd, Singular, Parasmaipada
वाहयन्driving/causing to move
वाहयन्:
Karta
TypeVerb
Rootवाहय् (वह्, caus.)
Formशतृ (present active participle), Masculine, Nominative, Singular
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
तुरगान्horses
तुरगान्:
Karma
TypeNoun
Rootतुरग
FormMasculine, Accusative, Plural
गरुडानिलरंहसःhaving the speed of Garuḍa and the wind
गरुडानिलरंहसः:
Karta
TypeAdjective
Rootगरुड-अनिल-रंहस्
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (addressed as rājan)
P
Pāṇḍava army
K
Keśava (Śrī Kṛṣṇa)
A
Arjuna
R
ratha (chariot)
T
turaga (horses)
R
rathins (chariot-warriors)
H
hastins (elephants)
P
padātis (foot-soldiers)
G
Garuḍa
A
Anila/Vāyu (the Wind)