Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

Chapter 12: Arjuna’s suppression of the Saṃśaptakas and duel with Aśvatthāmā

Drauṇi

तत्पश्चात्‌ भयंकर पराक्रमी रथी, हाथीसवार, घुड़सवार और पैदल सैनिक शरीर, प्राण और पापोंका विनाश करनेवाले घोर प्रहार बड़े जोर-जोरसे करने लगे ।।

sañjaya uvāca | tatpaścāt bhayaṅkara-parākramī rathī hastisvāra aśvasvāra ca padātayaḥ śarīra-prāṇa-pāpānāṃ vināśakān ghorān prahārān balavad balavad abhyahanan | pūrṇacandrārka-padmanāṃ kāntibhir gandhataḥ samaiḥ uttamājñaiḥ siṃhānāṃ nṛsiṃhās tastaruḥ mahīm | karṇo 'pi rājan samare vyahanat pāṇḍavīṃ camūm | nārācair arka-raśmi-prabhaiḥ karmāra-parimārjitaiḥ ||

সঞ্জয় বললেন—তারপর ভয়ংকর পরাক্রমশালী রথী, গজারোহী, অশ্বারোহী ও পদাতিক যোদ্ধারা এমন ঘোর আঘাত প্রবল বেগে করতে লাগল, যেন দেহ, প্রাণ এবং যুদ্ধলগ্ন পাপও বিনাশ করতে উদ্যত। পূর্ণচন্দ্র, সূর্য ও পদ্মের ন্যায় তাদের দীপ্তি; মানুষের মধ্যে শ্রেষ্ঠ সিংহের মতো তারা আক্রমণে পৃথিবীকে মথিত করতে লাগল। হে রাজন, সেই সমরে কর্ণও পাণ্ডবসেনার উপর আঘাত হানল; কামারদের দ্বারা পালিশ-করা তার নারাচ সূর্যরশ্মির মতো ঝলমল করছিল, আর সেই শরবৃষ্টিতে রণক্ষেত্র অবিরাম সংহারের দৃশ্য হয়ে উঠল।

पूर्णचन्द्रार्कपद्मानाम्of full-moons, suns, and lotuses
पूर्णचन्द्रार्कपद्मानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपूर्णचन्द्र + अर्क + पद्म
FormNeuter, Genitive, Plural
कान्तिभिःby (their) splendors
कान्तिभिः:
Karana
TypeNoun
Rootकान्ति
FormFeminine, Instrumental, Plural
गन्धतःin fragrance / as to scent
गन्धतः:
Apadana
TypeNoun
Rootगन्ध
FormMasculine, Ablative, Singular
समैःequal (to)
समैः:
Karana
TypeAdjective
Rootसम
FormMasculine, Instrumental, Plural
उत्तमात्from the best / than the best
उत्तमात्:
Apadana
TypeAdjective
Rootउत्तम
FormMasculine/Neuter, Ablative, Singular
जैनसिंहानाम्of the lion-like (warriors) named Jaina-simha / of Jaina-lions
जैनसिंहानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootजैनसिंह
FormMasculine, Genitive, Plural
नृसिंहाःman-lions (heroic men)
नृसिंहाः:
Karta
TypeNoun
Rootनृसिंह
FormMasculine, Nominative, Plural
तस्तरुःthey crossed / they overran
तस्तरुः:
Karta
TypeVerb
Rootतॄ (तॄँ) / स्तॄ (स्तॄँ)
FormPerfect, 3, Plural
महीम्the earth / ground
महीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमही
FormFeminine, Accusative, Singular
कर्णःKarna
कर्णः:
Karta
TypeNoun
Rootकर्ण
FormMasculine, Nominative, Singular
अपिalso / even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
व्यहनत्struck / slew
व्यहनत्:
Karta
TypeVerb
Rootहन्
FormImperfect, 3, Singular
पाण्डवीम्Pandava (belonging to the Pandavas)
पाण्डवीम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपाण्डवी
FormFeminine, Accusative, Singular
चमूम्army
चमूम्:
Karma
TypeNoun
Rootचमू
FormFeminine, Accusative, Singular
नाराचैःwith iron arrows
नाराचैः:
Karana
TypeNoun
Rootनाराच
FormMasculine, Instrumental, Plural
अर्करश्म्यैःsun-ray-like
अर्करश्म्यैः:
Karana
TypeAdjective
Rootअर्करश्मि
FormMasculine, Instrumental, Plural
कर्मारपरिमार्जितैःpolished/cleaned by smiths
कर्मारपरिमार्जितैः:
Karana
TypeAdjective
Rootकर्मार + परिमार्जित
FormMasculine, Instrumental, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by 'rājan')
K
Karṇa
P
Pāṇḍavas (Pāṇḍavī camū)
C
camū (army/host)
N
nārāca (arrows)
R
ratha (chariot)
H
hasti (elephant)
A
aśva (horse)
M
mahī (earth/battlefield)
A
arka (sun)
C
candra (moon)
P
padma (lotus)
K
karmāra (smiths)

Educational Q&A

The verse underscores the grim moral atmosphere of war: martial brilliance and technical excellence (polished, radiant weapons; heroic comparisons) coexist with destruction of life and the burden of pāpa. It implicitly warns that even celebrated prowess operates within a field of ethical consequence.

Sañjaya describes the battle intensifying: multiple arms of the army strike fiercely, and Karṇa in particular begins cutting down the Pāṇḍava forces with brilliantly polished nārāca arrows, likened to sunbeams.