Shloka 12
भीष्मभीमसमागमः — Bhīṣma–Bhīma Strategic Engagement and Counsel to the King
अव्यूहत स्वयं व्यूहं भीष्मो व्यूहविशारद: । मण्डलं मनुजश्रेष्ठो नानाशस्त्रसमाकुलम्,तदनन्तर निर्मल प्रभातकी बेलामें व्यूहविशारद नरश्रेष्ठ बलवान् भीष्मने अपनी सेनाके द्वारा स्वयं ही मण्डल नामक व्यूहका निर्माण किया, जो नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न था
sañjaya uvāca | avyūhat svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ | maṇḍalaṃ manujaśreṣṭho nānāśastrasamākulam ||
সঞ্জয় বললেন— ব্যূহরচনায় পারদর্শী নরশ্রেষ্ঠ ভীষ্ম স্বহস্তে ‘মণ্ডল’ নামক ব্যূহ সাজালেন, যা নানা প্রকার শস্ত্রে ঘন সন্নিবিষ্ট ছিল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the importance of disciplined organization and competent leadership in the conduct of war, while implicitly reminding the listener that even expertly ordered violence occurs within a larger ethical tension of dharma in a civil conflict.
Sanjaya reports that Bhishma, renowned for tactical expertise, personally arranges the Kaurava forces into the Maṇḍala (circular) battle-formation, equipped with diverse weapons, as the armies prepare for engagement.