महाव्यूहप्रवर्तनम् / Deployment of the Great Battle Arrays
जैसे आदियुगमें देवताओं और दैत्योंके समूहद्वारा समुद्रके मथे जाते समय अत्यन्त घोर शब्द होता था, उसी प्रकार उस समय युद्धस्थलमें अपने धनुषोंकी टंकार करनेवाले राजाओंका अत्यन्त भयानक तुमुल शब्द प्रकट हो रहा था ।।
sañjaya uvāca | yathā ādiyuge devatā-dānava-gaṇaiḥ samudre mathyamāne ’tyanta-ghoraḥ śabdo ’bhavat, tathā tadā raṇabhūmau sva-dhanuṣāṃ ṭaṅkāraṃ kurvatāṃ rājñāṃ sumahān bhayānakaḥ tumulaḥ śabdaḥ prādurabhavat || tathā ugra-nāgaṃ bahu-rūpa-varṇaṃ tavātmajānāṃ samudīrṇam evaṃ babhūva sainyaṃ ripu-sainya-hantṛ yugānta-meghaugha-nibhaṃ tadānīm, mahārāja ||
সঞ্জয় বললেন—যেমন আদিযুগে দেবতা ও দৈত্যদের দল সমুদ্র মন্থন করলে এক ভীষণ শব্দ ওঠে, তেমনি তখন রণক্ষেত্রে ধনুকের টংকার তোলা রাজাদের থেকে এক ভয়ংকর তুমুল নাদ উদ্ভূত হল। আর হে মহারাজ, তোমার পুত্রদের সেনা—উগ্র গজরাজে পরিপূর্ণ, নানা রূপ ও বর্ণে দীপ্ত, বেগে স্ফীত হয়ে এগিয়ে চলা, শত্রুসেনা বিনাশে সক্ষম—সেই সময় প্রলয়কালের মেঘপুঞ্জের মতোই প্রতীয়মান হচ্ছিল।
संजय उवाच
The verse underscores how war magnifies human pride and fear into a near-cosmic spectacle: the din of weapons and the surge of armies are likened to primordial and apocalyptic events, reminding the listener that martial power is transient and ultimately subject to time’s vast cycles.
Sanjaya describes to Dhritarashtra the overwhelming noise of kings twanging their bows and the formidable advance of the Kaurava host, dense with war-elephants and appearing like end-of-age storm clouds poised to annihilate the enemy army.