महाव्यूहप्रवर्तनम् / Deployment of the Great Battle Arrays
आपकी सेनाओंके सेनापति अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता एवं नरवीर योद्धा थे। उनसे विधिपूर्वक अनुशासित हो रथसमूह
nānāraṅgāḥ samare tatra rājan meghairyutā vidyutaḥ khe yathaiva | vandaiḥ sthitāścāpi susamprayuktāḥ śaśakāśire dantigaṇāḥ samantāt ||
সঞ্জয় বললেন—তোমার সেনাদের সেনাপতিরা ছিলেন অস্ত্রশস্ত্রে পারদর্শী নরবীর। তাঁদের যথাবিধি শাসনে যখন রথসমূহ, পদাতিক, গজ ও অশ্বদল রণভূমির দিকে অগ্রসর হল, তখন তাদের পদাঘাতে উড়ে ওঠা ধূলি সূর্যরশ্মি আচ্ছাদিত করে প্রভাতসূর্যের দীপ্তির মতো উজ্জ্বল দেখাল। রথ ও হাতির উপর স্থাপিত পতাকাগুলি চারদিকে বাতাসের বেগে দুলে দুলে শোভা পেল। আর হে রাজন, যেমন মেঘমালার মধ্যে আকাশে বিদ্যুৎ ঝলকে ওঠে, তেমনি সেই সমরাঙ্গণে নানা রঙে সজ্জিত হাতির পাল চারদিকে দীপ্ত হয়ে দাঁড়িয়েছিল; সুশৃঙ্খলভাবে পরিচালিত হয়ে তারা যুদ্ধক্ষেত্রকে ভয়মিশ্রিত মহিমা দান করল।
संजय उवाच
The verse highlights how disciplined military order and dazzling outward splendor can coexist with—and even conceal—the moral gravity of impending slaughter. The imagery invites reflection on the contrast between appearance (beauty, pageantry) and consequence (destruction), a recurring ethical tension in the war narrative.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the scene on the battlefield: elephant divisions, brightly adorned and properly deployed in groups, stand shining on all sides. Their brilliance is compared to lightning flashing among clouds in the sky, emphasizing both grandeur and ominous intensity.