Previous Verse
Next Verse

Shloka 55

Adhyāya 6: Pañca-mahābhūta–guṇa-nirdeśa and Sudarśana-dvīpa

Five Elements, Sensory Qualities, and a Cosmographic Island

(स वै सुदर्शनद्वीपो दृश्यते शशवद्‌ द्विधा ।) यां तु पृष्छसि मां राजन्‌ दिव्यामेतां शशाकृतिम्‌ । पाश्वें शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे कर्णो तु नागद्वीपश्च काश्यपद्दवीप एव च,इस प्रकार वह सुदर्शनद्वीप बताया गया है, जो दो भागोंमें विभक्त होकर चन्द्रमण्डलमें प्रतिबिम्बित हो खरगोशकी-सी आकृतिमें दृष्टिगोचर होता है। राजन! आपने जो मुझसे इस शशाकृति (खरगोशकी-सी आकृति)-के विषयमें प्रश्न किया है उसका वर्णन करता हूँ, सुनिये। पहले जो दक्षिण और उत्तरमें स्थित (भारत और ऐरावत नामक) दो द्वीप बताये गये हैं, वे ही दोनों उस शश (खरगोश)-के दो पार्श्वभाग हैं। नागद्वीप तथा काश्यपद्दीप उसके दोनों कान हैं

sa vai sudarśanadvīpo dṛśyate śaśavad dvidhā | yāṃ tu pṛcchasi māṃ rājan divyām etāṃ śaśākṛtim | pārśve śaśasya dve varṣe ukte ye dakṣiṇottare | karṇau tu nāgadvīpaś ca kāśyapadvīpa eva ca |

এইভাবে সुदর্শনদ্বীপকে বলা হয়—যা দুই ভাগে বিভক্ত হয়ে চন্দ্রমণ্ডলে প্রতিবিম্বিত হয়ে খরগোশের মতো আকৃতিতে দেখা যায়। হে রাজন, আপনি যে এই দিব্য ‘শশাকৃতি’ চিহ্ন সম্বন্ধে জিজ্ঞাসা করেছেন, তা শুনুন। পূর্বে দক্ষিণ ও উত্তরে যে দুই দ্বীপের কথা বলা হয়েছে, সেগুলিই সেই শশের দুই পার্শ্ব; আর নাগদ্বীপ ও কাশ্যপদ্বীপ তার দুই কান।

सःhe/that (island)
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
सुदर्शन-द्वीपःthe Sudarśana island
सुदर्शन-द्वीपः:
Karta
TypeNoun
Rootसुदर्शनद्वीप
FormMasculine, Nominative, Singular
दृश्यतेis seen/appears
दृश्यते:
TypeVerb
Rootदृश्
FormPresent, Third, Singular, Passive
शशवत्like a hare
शशवत्:
TypeIndeclinable
Rootशशवत्
द्विधाin two parts
द्विधा:
TypeIndeclinable
Rootद्विधा
याम्which (that)
याम्:
Karma
TypePronoun
Rootयद्
FormFeminine, Accusative, Singular
तुbut/and
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
पृच्छसिyou ask
पृच्छसि:
TypeVerb
Rootप्रच्छ्
FormPresent, Second, Singular, Active
माम्me
माम्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormMasculine/Feminine, Accusative, Singular
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
दिव्याम्divine
दिव्याम्:
TypeAdjective
Rootदिव्य
FormFeminine, Accusative, Singular
एताम्this
एताम्:
TypePronoun
Rootएतद्
FormFeminine, Accusative, Singular
शश-आकृतिम्hare-shaped form
शश-आकृतिम्:
Karma
TypeNoun
Rootशशाकृति
FormFeminine, Accusative, Singular

संजय उवाच

संजय (Sañjaya)
राजन् / धृतराष्ट्र (the King, i.e., Dhṛtarāṣṭra as addressee)
सुदर्शनद्वीप (Sudarśana-dvīpa)
चन्द्रमण्डल (the lunar disk, implied by context)
शशाकृति (hare-shaped mark in the moon)
नागद्वीप (Nāga-dvīpa)
काश्यपद्वीप (Kāśyapa-dvīpa)
दक्षिण (the south)
उत्तर (the north)

Educational Q&A

The passage models careful transmission of traditional knowledge: the king’s inquiry is met with a structured explanation that maps a visible celestial sign (the ‘hare’ in the moon) to an ordered cosmographical scheme.

Sañjaya responds to the king’s question about the hare-shaped mark seen on the moon, explaining it as a reflection of Sudarśana-dvīpa divided into two, with southern and northern parts as the hare’s flanks and Nāga-dvīpa and Kāśyapa-dvīpa as its ears.