Shloka 3
Chapter 43: Tumult of Battle-Sounds and the Proliferation of Dvandva
Paired Engagements
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। (गीता १५।१) न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिरनन च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसड्ढशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा,इस संसारवृक्षका स्वरूप जैसा कहा है वैसा यहाँ विचारकालमें नहीं पाया जाता; क्योंकि न तो इसका आदि है, न अन्त है तथा न इसकी अच्छी प्रकारसे स्थिति ही है।* इसलिये इस अहंता, ममता और वासनारूप अति दृढ मूलोंवाले संसार-रूप पीपलके वृक्षको दृढ वैराग्यरूप शस्त्रद्वारा काटकर|ं---
ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṁ prāhur avyayam | chandāṁsi yasya parṇāni yas taṁ veda sa veda-vit || (gītā 15.1) na rūpam asyeha tathopalabhyate nānto na cādir na ca sampratiṣṭhā | aśvattham enaṁ su-virūḍha-mūlam asaṅga-śastreṇa dṛḍhena chittvā ||
তাঁরা বলেন—এক অব্যয় অশ্বত্থ-বৃক্ষ আছে, যার মূল ঊর্ধ্বে এবং শাখা অধঃস্থ; যার পত্র হলো বৈদিক ছন্দ—যে তাকে যথার্থ জানে, সেই বেদবিদ্। কিন্তু এখানে তার প্রকৃত রূপ তেমনভাবে ধরা পড়ে না: তার না আছে আদি, না অন্ত, না কোনো দৃঢ় প্রতিষ্ঠা। অতএব অহংকার-মমতা-বাসনায় গভীরমূল এই সংসার-রূপ অশ্বত্থকে দৃঢ় বৈরাগ্য-রূপ অস্ত্রে ছেদন করে, আসক্তির জাল থেকে বিমুখ হয়ে, পরম শ্রেয়ের অন্বেষণ করা উচিত।
अजुन उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as an inverted, impermanent-yet-continuing world-tree whose visible structure cannot be securely grasped as ultimate reality. Freedom requires cutting its deep roots—attachment, egoism, and craving—using the disciplined ‘weapon’ of non-attachment, thereby turning toward liberating knowledge.
In the teaching context of the Gītā, the speaker introduces a vivid metaphor: the aśvattha tree represents worldly existence and its entangling growth. The instruction is practical and ethical-spiritual: recognize the instability of worldly supports and actively sever attachment through firm inner discipline.