अध्वर्यु–यति संवादः
Adhvaryu–Yati Dialogue on Svabhāva, Ahiṃsā, and Mokṣa
प्राणादाने निवृत्तोडसि हिंसायां वर्तते भवान् | नास्ति चेष्टा विना हिंसां कि वा त्वं मन्यसे द्विज
prāṇādāne nivṛtto 'si hiṁsāyāṁ vartate bhavān | nāsti ceṣṭā vinā hiṁsāṁ kiṁ vā tvaṁ manyase dvija || prāṇo jihvā manaḥ sattvaṁ sadbhāvo rajasā saha | bhāvair etair vimuktasya nirdvandvasya nirāśiṣaḥ ||
ব্রাহ্মণ বললেন—তুমি প্রাণ নেওয়া থেকে নিবৃত্ত হয়েছ, তবু হিংসার ক্ষেত্রেই বিচরণ করছ। হে দ্বিজ! হিংসা ছাড়া কোনো চেষ্টাই নেই—তুমি কী ভাবছ? প্রাণ, জিহ্বা ও মন—সত্ত্ব ও রজসহ—এই সবই দেহধারীর অন্তর্ভাব। কিন্তু যে এ সকল ভাব থেকে মুক্ত, দ্বন্দ্বাতীত ও নিষ্কাম, তার জন্য কোথাও কখনও ভয় থাকে না।
ब्राह्मण उवाच
The verse argues that embodied action inevitably entails some harm, so ethical life cannot be reduced to mere external non-killing; true freedom is inner—release from compulsive impulses (mind, speech/taste, vital drives and guṇas), becoming desireless and beyond dualities, which yields fearlessness.
A Brahmin addresses a ‘dvija’ in a reflective dialogue on dharma, challenging a simplistic claim of non-violence by pointing out that ordinary activity still participates in harm, and then describing the liberated person who transcends such binding dispositions.