Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

अध्याय ६ — युधिष्ठिरस्य वैराग्य-वाक्यं धृतराष्ट्रस्य वनगमनाभिलाषश्च

Chapter 6: Yudhiṣṭhira’s Renunciatory Appeal and Dhṛtarāṣṭra’s Resolve for the Forest

तस्या: प्रमोक्षे यत्नं च कुर्या: सोपायमन्त्रवित्‌ यदि शत्रुकी विपरीत दशा हो और वह संधिके लिये प्रार्थना करे तो संधिविशारद पुरुष उससे उपजाऊ भूमि, सोना-चाँदी आदि धातु तथा बलवान मित्र एवं सेना लेकर उसके साथ संधि करे अथवा भरतश्रेष्ठ! प्रतिद्वन्द्दी राजाके राजकुमारको ही अपने यहाँ जमानतके तौरपर रखनेकी चेष्टा करनी चाहिये। इसके विपरीत बर्ताव करना अच्छा नहीं है। बेटा! यदि कोई आपत्ति आ जाय तो उचित उपाय और मन्त्रणाके ज्ञाता तुम-जैसे राजाको उससे छूटनेका प्रयत्न करना चाहिये ।। प्रकृतीनां च राजेन्द्र राजा दीनान्‌ विभावयेत्‌,राजेन्द्र! प्रजाजनोंके भीतर जो दीन-दरिद्र (अन्ध-बधिर आदि) मनुष्य हों, उनका भी राजा आदर करे। महाबली राजा अपने शत्रुके विपरीत क्रमश: अथवा एक साथ सारा उद्योग आरम्भ कर दे। वह उसे पीड़ा दे। उसकी गति अवरुद्ध करे और उसका खजाना नष्ट कर दे

tasyāḥ pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāya-mantra-vit | yadi śatrukī viparīta daśā bhavet sa ca sandheḥ prārthayet tadā sandhi-viśāradaḥ puruṣaḥ tasmād upajāṃ bhūmiṃ suvarṇa-rūpyādi dhātūṃś ca balavantaṃ mitraṃ senāṃ ca gṛhītvā sandhiṃ kuryāt | athavā bharata-śreṣṭha pratidvandvi-rājñaḥ rāja-kumāraṃ svagṛhe jamānatayā sthāpayituṃ ceṣṭeta | viparītaṃ vartanaṃ na śasyate | vatsa yadi kācid āpattir āgacchet tadā yuktôpāya-mantraṇā-jñaḥ tvādṛśo rājā tasmāt pramokṣaṃ yateta || prakṛtīnāṃ ca rājendra rājā dīnān vibhāvayet | rājendra prajā-janeṣu ye dīna-daridrā andha-badhirādayaḥ teṣām api rājā satkāraṃ kuryāt | mahābalī rājā śatroḥ viparīta-krameṇa kramaśaḥ ekataś ca sarvam udyogaṃ ārabheta | sa taṃ pīḍayet tasya gatiṃ avarundhyāt tasya kośaṃ ca nāśayet ||

ধৃতরাষ্ট্র বললেন: উপায় ও মন্ত্রণা-বিদ রাজা মুক্তির জন্য যথাযথ চেষ্টা করবে। শত্রু যদি বিপর্যস্ত অবস্থায় পড়ে সন্ধি প্রার্থনা করে, তবে সন্ধি-নিপুণ পুরুষ তার কাছ থেকে উর্বর ভূমি, স্বর্ণ-রৌপ্য প্রভৃতি ধাতু, এবং বলবান মিত্র ও সৈন্য—এমন দৃশ্যমান জামানত গ্রহণ করেই সন্ধি করবে; অথবা, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, প্রতিদ্বন্দ্বী রাজার পুত্রকে নিজের গৃহে জিম্মি হিসেবে রাখার চেষ্টা করবে—এর বিপরীত আচরণ প্রশংসনীয় নয়। আর কোনো বিপদ উপস্থিত হলে, তোমার মতো নীতি-পরামর্শে পারদর্শী রাজা তা থেকে নিষ্কৃতি লাভের উদ্যোগ নেবে। আরও তিনি বলেন: হে রাজেন্দ্র, রাজাকে নিজের প্রজাদের প্রতিও দৃষ্টি রাখতে হবে; প্রজাদের মধ্যে যারা দীন-দরিদ্র ও অসহায়—যেমন অন্ধ ও বধির—তাদের সম্মান ও যত্নে পালন করবে। আর শত্রুর ক্ষেত্রে, মহাবলী রাজা ধীরে ধীরে বা একযোগে সর্বপ্রকার উদ্যোগ শুরু করবে—তাকে কষ্ট দেবে, তার গতি রুদ্ধ করবে, এবং তার কোষাগার ধ্বংস করবে।

तस्याःof her/its
तस्याः:
Sambandha
TypePronoun
Rootतद् (स्त्री.)
FormFeminine, Genitive, Singular
प्रमोक्षेin the release/deliverance
प्रमोक्षे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootप्रमोक्ष (पुं.)
FormMasculine, Locative, Singular
यत्नम्effort
यत्नम्:
Karma
TypeNoun
Rootयत्न (पुं.)
FormMasculine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कुर्याःyou should do/make
कुर्याः:
TypeVerb
Rootकृ (करणे)
FormOptative (Vidhi-lin), Second, Singular, Parasmaipada
सोपायमन्त्रवित्one who knows means and counsel
सोपायमन्त्रवित्:
Karta
TypeNoun
Rootउपाय-मन्त्र-वित्
FormMasculine, Nominative, Singular
यदिif
यदि:
TypeIndeclinable
Rootयदि
प्रकृतीनाम्of the subjects/constituents
प्रकृतीनाम्:
Sambandha
TypeNoun
Rootप्रकृति (स्त्री.)
FormFeminine, Genitive, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
राजेन्द्रO king of kings
राजेन्द्र:
Sambodhana
TypeNoun
Rootराजेन्द्र (पुं.)
FormMasculine, Vocative, Singular
राजाthe king
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन् (पुं.)
FormMasculine, Nominative, Singular
दीनान्the poor/distressed
दीनान्:
Karma
TypeAdjective
Rootदीन (विशेषण)
FormMasculine, Accusative, Plural
विभावयेत्should consider/honor/show regard to
विभावयेत्:
TypeVerb
Rootवि-भावय्
FormOptative (Vidhi-lin), Third, Singular, Parasmaipada

धघतयाट्र उवाच

D
Dhṛtarāṣṭra
B
Bharata (as an epithet: bharata-śreṣṭha)
E
enemy (śatru)
R
rival king (pratidvandvi-rājā)
P
prince (rāja-kumāra)
S
subjects/constituents (prajā, prakṛti)
T
the poor and disabled (dīna-daridra; andha; badhira)
F
fertile land (upajā bhūmi)
G
gold and silver (suvarṇa, rūpya)
M
metals/minerals (dhātu)
A
allies (mitra)
A
army (senā)
T
treasury (kośa)

Educational Q&A

A king should combine prudence with ethics: make treaties only with adequate security when an enemy is weakened, protect and honor the poor among his own people, and when necessary apply decisive pressure on an enemy by restricting movement and crippling finances.

Dhṛtarāṣṭra is giving counsel on kingship and policy—how to negotiate peace with a distressed enemy using safeguards, how to care for vulnerable subjects, and how to prosecute hostile action strategically by harassment, blockade, and financial ruin.