धृतराष्ट्र-सत्कारः तथा श्राद्ध-दाने नियमनम् | Honoring Dhṛtarāṣṭra and Regulating Śrāddha-Gifts
शिष्यवृत्तिं समापन्नान् गुरुवत् प्रत्यपद्यत । धृतराष्ट्र भी उन सबको परम विनीत, अपनी आज्ञाके अनुसार चलनेवाले और शिष्य- भावसे सेवामें संलग्न जानकर पिताकी भाँति उनसे स्नेह रखते थे ।।
śiṣyavṛttiṁ samāpannān guruvat pratyapadyata | dhṛtarāṣṭro 'pi tān sarvān parama-vinītān ājñānuvartinaḥ śiṣya-bhāvena sevāyāṁ saṁlagnān jñātvā pitṛvat snehaṁ cakāra || gāndhārī caiva putrāṇāṁ vividhaiḥ śrāddha-karmabhiḥ (śrāddha-kriyābhiḥ) || yudhiṣṭhira uvāca: viparīta-kṛt me śatrur niyamyaś ca bhaven naraḥ |
বৈশম্পায়ন বললেন— শিষ্যভাব নিয়ে সেবায় নিবিষ্ট দেখে তিনি গুরুর মতোই তাঁদের গ্রহণ করলেন। ধৃতরাষ্ট্রও তাঁদের সকলকে পরম বিনীত, নিজের আদেশানুগত এবং শিষ্যভাবেই সেবায় রত জেনে পিতার ন্যায় স্নেহ করলেন। গান্ধারীও পুত্রদের উদ্দেশ্যে নানা প্রকার শ্রাদ্ধকর্ম সম্পন্ন করলেন। আর ধর্মরাজ যুধিষ্ঠির, করুণাময় ও সদা প্রসন্নচিত্ত, ভ্রাতৃগণ ও মন্ত্রীদের বলতেন— “রাজা ধৃতরাষ্ট্র আমার এবং তোমাদের সকলেরই পূজনীয়। যিনি তাঁর আদেশের অধীন থাকেন তিনিই আমার সুহৃদ; আর যে বিপরীত আচরণ করে সে আমার শত্রু— সে আমার দণ্ড ও নিয়মের অধীন হবে।”
वैशम्पायन उवाच
Honor and obedience toward elders and rightful authority are treated as dharma: service done with a disciple’s humility earns paternal affection, while deliberate contrariness is framed as enmity and becomes liable to royal discipline (daṇḍa).
In the forest-dwelling phase, Dhṛtarāṣṭra receives the Pāṇḍavas with warmth because they serve him obediently; Gāndhārī performs śrāddha rites for her deceased sons; Yudhiṣṭhira instructs his court that loyalty to Dhṛtarāṣṭra’s commands is the standard of friendship and order.