Adhyaya 116
मांसपरिवर्जन-प्रशंसा (Praise of Abstention from Meat) / Ethics of Ahiṃsā in Diet and Rite
Upa-parva: Ahiṃsā–Māṃsa-tyāga Anuśāsana (Discourse on Non-injury and Abstention from Meat)
Yudhiṣṭhira raises an apparent contradiction: Bhīṣma repeatedly extols ahiṃsā as supreme dharma, yet earlier ritual descriptions (notably śrāddha) may include meat; he asks what fault attaches to eating meat, what merit to abstaining, and how agency is distributed among killer, buyer, and consumer. Bhīṣma responds by classifying meat-eating as ethically problematic due to the necessary injury behind it, praising abstention as conducive to longevity, health, strength, memory, fearlessness, social trust, and auspicious rebirth. He cites authoritative voices (Manu, Nārada, Bṛhaspati) and compares abstention to major sacrificial merit, framing it as a high vow that grants ‘abhaya’ (non-fear) to beings. The chapter articulates a supply-chain model of culpability—those who procure, authorize, sell, prepare, or consume are all implicated—and warns against ‘vṛthā-māṃsa’ (meat not sanctioned by proper rite). It also introduces a calibrated exception: where meat is ritually consecrated and textually regulated (prokṣita/abhyukṣita; havis in ancestral procedures), the fault is described as reduced compared to unsanctioned consumption. The discourse concludes by recommending abstention—especially during specified seasonal periods (e.g., kaumuda/śārada observances)—and by presenting abstention as an exemplary dharma aligned with ahiṃsā, social welfare, and higher worlds.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न धर्म की जड़ पर चोट करता है—जो मनुष्य अधर्मवश पापकर्म कर बैठता है, वह फिर शुभगति कैसे पाए? क्या कोई ऐसा उपाय है जो पाप के भार को हल्का कर दे? → बृहस्पति उत्तर देते हैं कि पाप का मूल केवल कर्म नहीं, विकृत मनोवृत्ति भी है—अधर्मवश किया गया कर्म मन को उलटा कर नरकगति की ओर ढकेलता है। तब वे शुद्धि का मार्ग खोलते हैं: न्याय से उपार्जित अन्न का दान, विशेषतः स्वाध्याय-निरत द्विजों को, प्रसन्न अंतःकरण से। → अन्नदान की ‘विशेष महिमा’ का निर्णायक प्रतिपादन—वर्णानुसार न्यायोपार्जित अन्न का दान पाप-क्षय का सशक्त साधन है: वैश्य खेती से उपार्जित अन्न में राजभाग देकर शेष का दान करे तो पाप से छूटता है; शूद्र कठोर परिश्रम से कमाकर द्विजों को अन्न दे तो पाप से मुक्त होता है; और हर अवस्था में न्याय से कमाया अन्न पात्र में नित्य देना ‘परमा गति’ कहा गया। → बृहस्पति समग्र फल बताकर निष्कर्ष देते हैं—अन्नदान सब धर्मों और दानों का मूल है; यह लोक-परलोक दोनों में कल्याणकारी है और पाप-प्रायश्चित्त का श्रेष्ठ उपाय है, बशर्ते उपार्जन न्यायपूर्ण हो और दान श्रद्धा-प्रसन्नता से हो।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज (_) अऑपि-्छऋाय द्ादर्शाधिकशततमो< ध्याय: पापसे छूटनेके उपाय तथा अन्नदानकी विशेष महिमा युधिछ्िर उवाच अधर्मस्य गतिर्त्रह्मयम् कथिता मे त्वयानघ । धर्मस्य तु गतिं श्रोतुमिच्छामि वदतां वर
যুধিষ্ঠির বললেন—হে ব্রাহ্মণ! আপনি আমাকে অধর্মের গতি ব্যাখ্যা করেছেন। হে নিষ্পাপ, বক্তাদের শ্রেষ্ঠ! এখন আমি ধর্মের গতিও শুনতে চাই।
Verse 2
कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम् । कर्मणा च कृतेनेह केन यान्ति शुभां गतिम्,मनुष्य पाप कर्म करके कैसे शुभगतिको प्राप्त होते हैं तथा किस कर्मके अनुष्ठानसे उन्हें उत्तम गति प्राप्त होती है?
যুধিষ্ঠির বললেন—পাপকর্ম করে মানুষ কীভাবে শুভ গতি লাভ করে? আর এই লোকেই কোন কর্মের অনুশীলনে তারা উত্তম গতি পায়?
Verse 3
ब॒हस्पतिर्वाच कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशमागत: । मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते
বৃহস্পতি বললেন—রাজন! যে ব্যক্তি পাপকর্ম করে অধর্মের বশে পড়ে, তার মন ধর্মবিরোধী পথে প্রবৃত্ত হয়; অতএব সে নরকে পতিত হয়।
Verse 4
मोहादधर्म यः कृत्वा पुन: समनुतप्यते । मन:समाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम्
যুধিষ্ঠির বললেন—যে ব্যক্তি মোহবশত অধর্ম করে ফেলে এবং পরে আন্তরিক অনুতাপে দগ্ধ হয়, আর মনকে স্থিরতা ও স্মৃতিসংযমে যুক্ত করে, তার আর দুষ্কর্মে প্রবৃত্ত হওয়া উচিত নয়।
Verse 5
परंतु जो अज्ञानवश अधर्म बन जानेपर पुनः उसके लिये पश्चात्ताप करता है, उसे चाहिये कि मनको वशमें रखकर वह फिर कभी पापका सेवन न करे ।।
যুধিষ্ঠির বললেন—যে ব্যক্তি অজ্ঞতাবশত অধর্মে পতিত হয়ে পরে তার জন্য অনুতাপ করে, তার উচিত মনকে সংযত করে আর কখনও পাপে প্রবৃত্ত না হওয়া। কারণ মন যত বেশি নিজের দুষ্কর্মকে নিন্দা করে, ততই সে সেই অধর্মের বন্ধন থেকে মুক্ত হতে থাকে।
Verse 6
यदि व्याहरते राजन् विप्राणां धर्मवादिनाम् | ततोअधर्मकृतात् क्षिप्रमपवादात् प्रमुच्यते
যুধিষ্ঠির বললেন—রাজন! যদি পাপী ব্যক্তি ধর্মবক্তা ব্রাহ্মণদের সামনে নিজের পাপ প্রকাশ করে, তবে সে সেই অধর্মকৃত কর্মজনিত নিন্দা-অপবাদ থেকে শীঘ্রই মুক্ত হয়।
Verse 7
यथा यथा नर: सम्यगधर्ममनुभाषते । समाहितेन मनसा विमुच्येत तथा तथा । भुजंग इव निर्मोकात् पूर्वमुक्ताज्जरान्वितात्
যুধিষ্ঠির বললেন—সমাহিত মনে মানুষ যত যত সঠিকভাবে ধর্ম উচ্চারণ করে, তত তত সে মুক্ত হয়; যেমন সাপ পূর্বে ত্যাগ করা জরা-জীর্ণ খোলস থেকে সরে যায়।
Verse 8
दत्त्वा विप्रस्थ दानानि विविधानि समाहित: । मन:समाधिसंयुक्त: सुगतिं प्रतिपद्यते,मनुष्य एकाग्रचित्त होकर सावधान हो ब्राह्मणको यदि नाना प्रकारके दान करे तो वह उत्तम गतिको पाता है
একাগ্রচিত্ত ও সংযত হয়ে ব্রাহ্মণকে নানাবিধ দান করলে, অন্তঃসমাধিতে যুক্ত সেই মানুষ উত্তম গতি লাভ করে।
Verse 9
प्रदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर । नर: कृत्वाप्यकार्याणि ततो धर्मेण युज्यते
হে যুধিষ্ঠির, এখন আমি সেই দানসমূহ বলছি—যা দান করলে মানুষ, অনুচিত কর্ম করে ফেললেও, পরে আবার ধর্মের সঙ্গে যুক্ত হয়।
Verse 10
युधिष्ठिर! अब मैं उन उत्कृष्ट दानोंका वर्णन करूँगा, जिन्हें देकर मनुष्य यदि उससे न करने योग्य कर्म बन जाय॑ँ तो भी धर्मके फलसे संयुक्त होता है ।।
হে যুধিষ্ঠির, এখন আমি সেই উৎকৃষ্ট দানসমূহ বলছি—যা দান করলে মানুষ, অনুচিত কর্মে পতিত হলেও, পরে ধর্মফলের সঙ্গে যুক্ত হয়। সকল দানের মধ্যে অন্নদানই শ্রেষ্ঠ বলা হয়েছে; অতএব যে সরলভাবে ধর্ম কামনা করে, সে যেন প্রথমে অন্নই দান করে।
Verse 11
प्राणा हुन्न॑ मनुष्याणां तस्माज्जन्तुश्व॒ जायते । अन्ने प्रतिेष्ठितो लोकस्तस्मादन्न॑ प्रशस्थते
অন্নই মানুষের প্রাণ; অন্ন থেকেই জীবের জন্ম। অন্নের উপরেই জগৎ প্রতিষ্ঠিত; তাই অন্ন সর্বতোভাবে প্রশংসিত।
Verse 12
अन्न मनुष्योंका प्राण है, अन्नसे ही प्राणीका जन्म होता है, अन्नके ही आधारपर सारा संसार टिका हुआ है। इसलिये अन्न सबसे उत्तम माना गया है ।।
দেবতা, ঋষি, পিতৃগণ ও মানুষ—সকলেই অন্নের প্রশংসা করেন; কারণ অন্নদান করেই রাজা রন্তিদেব স্বর্গ লাভ করেছিলেন।
Verse 13
न्यायलब्धं प्रदातव्यं द्विजातिभ्योन्नमुत्तमम् स्वाध्यायं समुपेते भ्य: प्रह्ष्टेनान्तरात्मना
ন্যায়পথে অর্জিত ধন থেকে দ্বিজদের—বিশেষত স্বাধ্যায়ে নিবিষ্ট ব্রাহ্মণদের—আনন্দিত অন্তঃকরণে শ্রেষ্ঠ অন্ন দান করা উচিত।
Verse 14
यस्य ह्ाान्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणानां शतं दश । हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत्,जिस पुरुषके प्रसन्न चित्तसे दिये हुए अन्नको एक हजार ब्राह्मण खा लेते हैं, वह पशु- पक्षीकी योनिमें नहीं जन्म लेता
যার আনন্দিত মনে দান করা অন্ন একশো দশজন ব্রাহ্মণ ভোজন করেন, সে তির্যক্যোনি—পশু-পাখির জন্ম—লাভ করে না।
Verse 15
ब्राह्मणानां सहस्राणि दश भोज्य नरर्षभ | नरो<थधर्मात् प्रमुच्येत योगेष्वभिरत: सदा
হে নরশ্রেষ্ঠ! যে ব্যক্তি সদা যোগসাধনায় নিবিষ্ট থেকে দশ হাজার ব্রাহ্মণকে ভোজন করায়, সে ধর্মের দ্বারা পাপবন্ধন থেকে মুক্ত হয়।
Verse 16
भैक्ष्येणान्नं समाहृत्य विप्रो वेदपुरस्कृत: । स्वाध्यायनिरते विप्रे दत््तेह सुखमेधते,वेदज्ञ ब्राह्मण भिक्षासे अन्न लाकर यदि स्वाध्याय-परायण विप्रको दान देता है तो इस लोकमें सुखी होता है
বেদকে অগ্রে রেখে যে ব্রাহ্মণ ভিক্ষায় অন্ন সংগ্রহ করে স্বাধ্যায়ে নিবিষ্ট অন্য ব্রাহ্মণকে দান করে, সে এই লোকেই সুখে সমৃদ্ধ হয়।
Verse 17
(भैक्ष्येणापि समाहृत्य दद्यादन्नं द्विजेषु वै । सुवर्णदानात् पापानि नश्यन्ति सुबहून्यपि ।।
ভিক্ষায়ও অন্ন সংগ্রহ করে দ্বিজদের অন্নদান করা উচিত; আর স্বর্ণদানেও বহু পাপ নাশ হয়। জীবিকা-দায়িনী ভূমি দান করলে মানুষ গুরুতর পাপ থেকেও মুক্ত হয়; এবং পুরাণ-পারায়ণে দ্বিজ পাপমুক্ত হয়। এক লক্ষ গায়ত্রীজপে, এক হাজার গোর তৃপ্তিতে, শুদ্ধ ব্রাহ্মণদের যথার্থভাবে বেদার্থ জ্ঞাপন করালে, এবং সর্বত্যাগ প্রভৃতি দ্বারা দ্বিজ পাপ থেকে মুক্ত হয়। তবু সকল অতিথির আতিথ্যই পরম ধর্ম; তাই অন্নকে সর্বোচ্চ দান বলা হয়েছে। আর যে ক্ষত্রিয় ব্রাহ্মণের ধন হরণ না করে, ন্যায়ে প্রজাপালন করে, নিজের বীর্যে অর্জিত অন্নকে বেদজ্ঞ দ্বিজদের শুদ্ধ ও সমাহিত চিত্তে দান করে—সে অন্নদানের প্রভাবে পূর্বকৃত পাপ নাশ করে।
Verse 18
द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्य: प्रयतः सुसमाहित: । तेनापोहति धर्मात्मन् दुष्कृतं कर्म पाण्डव
ধর্মাত্মন্ পাণ্ডব! যে সংযত ও সম্পূর্ণ সমাহিতচিত্ত হয়ে, নিজের বাহুবলে অর্জিত অন্ন বেদবৃদ্ধ দ্বিজদের যথাবিধি দান করে, সে সেই অন্নদানের প্রভাবে পূর্বকৃত দুষ্কর্ম নাশ করে।
Verse 19
षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर्भागमुपार्जितम् । वैश्यो ददद् द्विजातिभ्य: पापेभ्य: परिमुच्यते
যে বৈশ্য কৃষিকর্মে অন্ন উৎপন্ন করে, তার ষষ্ঠাংশ রাজাকে দিয়ে, অবশিষ্ট থেকে শুদ্ধ অন্ন দ্বিজদের দান করে—সে পাপ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 20
अवाप्य प्राणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम् । अन्न दत्त्वा द्विजातिभ्य: शूद्र: पापात् प्रमुच्यते
শূদ্রও যদি প্রাণের সংশয় উপেক্ষা করে কঠোর পরিশ্রমে অর্জিত অন্ন দ্বিজদের দান করে, তবে সে পাপ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 21
औरसेन बलेनान्नमर्जयित्वाविहिंसक: । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि पश्यति,जो किसी प्राणीकी हिंसा न करके अपनी छातीके बलसे पैदा किया हुआ अन्न विप्रोंको दान करता है, वह कभी संकटका अनुभव नहीं करता
যে কোনো প্রাণীর হিংসা না করে, নিজের দেহবলে অন্ন উপার্জন করে এবং তা বিপ্রদের দান করে—সে কখনও দুর্দশা বা সংকট দেখে না।
Verse 22
न्यायेनैवाप्तमन्नं तु नरो हर्षसमन्वित: । द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात् प्रमुच्यते
যে মানুষ ন্যায়পথে অন্ন অর্জন করে, আনন্দসহ তা বেদবৃদ্ধ দ্বিজদের দান করে—সে পাপবন্ধন থেকে মুক্ত হয়।
Verse 23
अन्नमूर्जस्करं लोके दत्त्वोर्जस्वी भवेन्नर: । सतां पन्थानमावृत्य सर्वपापै: प्रमुच्यते
এই জগতে অন্নই শক্তি উৎপন্ন করে ও বৃদ্ধি করে। অতএব অন্নদান করলে মানুষ বলবান হয়; আর সজ্জনদের পথ আশ্রয় করলে সে সকল পাপ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 24
दानवदूभि: कृत: पन्था येन यान्ति मनीषिण: । ते हि प्राणस्य दातारस्तेभ्यो धर्म: सनातन:
দাতা পুরুষেরা যে পথ নির্মাণ করেছেন, মনীষীজন সেই পথেই চলেন। অন্নদানকারীরা সত্যই প্রাণদাতা; তাঁদের দ্বারাই সনাতন ধর্ম বৃদ্ধি পায়।
Verse 25
सर्वावस्थ॑ मनुष्येण न्यायेनान्नमुपार्जितम् । कार्य पात्रागतं नित्यमन्नं हि परमा गति:
মানুষের উচিত জীবনের প্রতিটি অবস্থায় ন্যায়পথে অর্জিত অন্ন সর্বদা যোগ্য পাত্রকে অর্পণ করা; কারণ অন্নই প্রাণীদের পরম আশ্রয় ও অবলম্বন।
Verse 26
अन्नस्य हि प्रदानेन नरो रौद्रं न सेवते । तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम्,अन्न-दान करनेसे मनुष्यको कभी नरककी भयंकर यातना नहीं भोगनी पड़ती; अतः न्यायोपार्जित अन्नका ही सदा दान करना चाहिये
অন্নদান করলে মানুষ ভয়ংকর নরকযন্ত্রণা ভোগ করে না। অতএব অন্যায়বর্জিত, ন্যায়পথে অর্জিত অন্নই দান করা উচিত।
Verse 27
यतेद् ब्राह्मणपूर्व हि भोक्तुमन्नं गृही सदा । अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नदानेन मानव:
গৃহস্থের উচিত সর্বদা আগে ব্রাহ্মণকে ভোজন করিয়ে তারপর নিজে আহার করা। অন্নদানের দ্বারা মানুষ যেন প্রতিটি দিনকে সার্থক করে, বৃথা না করে।
Verse 28
भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप । न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा
যুধিষ্ঠির বললেন—হে নরেশ্বর! যে ব্যক্তি বেদ, ন্যায়, ধর্ম এবং ইতিহাস-পরম্পরায় পারদর্শী এক হাজার ব্রাহ্মণকে ভোজন করায়, সে ভয়ংকর নরকে পতিত হয় না, আবার সংসারচক্রেও আবদ্ধ থাকে না। এই লোকেই তার সকল কামনা পূর্ণ হয়, আর মৃত্যুর পরে পরলোকে সে সুখ ভোগ করে।
Verse 29
न याति नरकं घोरें संसारांश्व न सेवते । सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते सुखम्
সে ভয়ংকর নরকে যায় না, সংসারচক্রের বন্ধনেও থাকে না। তার সকল কামনা পূর্ণ হয়, আর মৃত্যুর পরে সে সুখ ভোগ করে।
Verse 30
एवं खलु समायुक्तो रमते विगतज्वरः । रूपवान् कीर्तिमांश्वैव धनवांश्वोपपद्यते,इस प्रकार अन्न-दानमें संलग्न हुआ पुरुष निश्चिन्त हो सुखका अनुभव करता है और रूपवान, कीर्तिमान् तथा धनवान होता है
এভাবে দানধর্মে যথাযথভাবে নিয়োজিত ব্যক্তি দুঃচিন্তা-মুক্ত হয়ে আনন্দে বাস করে; এবং সে রূপবান, কীর্তিমান ও ধনবান হয়।
Verse 31
एतत् ते सर्वमाख्यातमन्नदानफलं महत् । मूलमेतत् तु धर्माणां प्रदानानां च भारत,भारत! अन्न-दान सब प्रकारके धर्मों और दानोंका मूल है। इस प्रकार मैंने तुम्हें यह अन्नदानका सारा महान् फल बताया है
হে ভারত! অন্নদানের এই মহৎ ফল আমি তোমাকে সম্পূর্ণভাবে বললাম। অন্নদানই সকল ধর্ম ও সকল দানের মূল।
Verse 111
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें संसारचक्र नामक एक सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইভাবে শ্রীমহাভারতের অনুশাসনপর্বের অন্তর্গত দানধর্মপর্বে “সংসারচক্র” নামক একশো এগারোতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 112
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि संसारचक्रे दादशाधिकशततमो<ध्याय:
এইভাবে পবিত্র মহাভারতের অনুশাসনপর্বের দানধর্মপর্বে ‘সংসারচক্র’ নামক একশো বারোতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the perceived conflict between the maxim ‘ahiṃsā paramo dharmaḥ’ and ritual/śrāddha precedents that can involve meat—prompting the question of when, if ever, consumption can be ethically consistent with dharma.
Ahiṃsā is treated as a primary ethical standard, and abstention from meat is praised as a high vow that protects beings; moral responsibility is distributed across all enabling roles, not only the direct act of killing.
Yes: the chapter repeatedly attributes tangible and transcendent outcomes to abstention—health, longevity, reputation, fearlessness, auspicious rebirth, and higher worlds—presenting meat-abstinence as comparable in merit to major ritual accomplishments.