Shloka 90
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
तामायान्तीमथो दृष्ट्वा कुमारीं कोपपाटलाम् / मन्त्रिणीदण्डनाथे च सभये वाचमूचतुः
Transliteration
tāmāyāntīmatho dṛṣṭvā kumārīṃ kopapāṭalām / mantriṇīdaṇḍanāthe ca sabhaye vācamūcatuḥ
Translation
ক্রোধে রক্তবর্ণ সেই আগত কুমারীকে দেখে মন্ত্রী ও দণ্ডনাথ সভামধ্যে এই বাক্য উচ্চারণ করলেন।
Word by Word
ताम्her
ताम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (accusative singular)
आयान्तीम्coming
आयान्तीम्:
विशेषण (Qualifier of कर्म)
TypeVerb
Rootआ-या (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकालिक कर्तरि कृदन्तः (शतृ), स्त्रीलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; ताम् इति विशेषणम् (coming)
अथोthen
अथो:
सम्बन्ध/वाक्योपपादक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formनिपातः/सम्बन्धबोधक-अव्ययम्; ‘then/now’ अर्थे (atho = atha + u, emphatic)
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
क्रियाविशेषण (Adverbial to main verb)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) + क्त्वा
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्तः (gerund), पूर्वक्रिया
कुमारीम्the maiden
कुमारीम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकुमारी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (accusative singular)
कोप-पाटलाम्reddened with anger
कोप-पाटलाम्:
विशेषण (Qualifier of कुमारीम्)
TypeAdjective
Rootकोप (प्रातिपदिक) + पाटल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (षष्ठी/हेतु-सम्बन्धः): ‘कोपेन पाटला’ (reddened with anger)
मन्त्रिणीthe two female ministers/counsellors
मन्त्रिणी:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमन्त्रिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम् (nominative dual) — ‘मन्त्रिणी’ इति द्विवचन-रूपम्
दण्डनाथेand the two commanders (of the army/punitive force)
दण्डनाथे:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदण्डनाथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम् (nominative dual); समासः—तत्पुरुषः: दण्डस्य नाथः (commander of forces)
चand
च:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)
सभयेfearful
सभये:
विशेषण (Qualifier of कर्ता)
TypeAdjective
Rootसभय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम् (nominative dual); ‘सभय’ = भययुक्त (afraid), कर्तृद्वयस्य विशेषणम्
वाचम्speech, words
वाचम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (accusative singular)
ऊचतुःsaid
ऊचतुः:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकारः (perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम् (they two said)