Adhyaya 34

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रयस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मे ऽनुग्रहः कृतः / यदिदं कवचं मह्यं प्रकाशितमनामयम्

এইভাবে শ্রীব্রহ্মাণ্ড মহাপুরাণে (বায়ুপ্রোক্ত), মধ্যমভাগে, তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদে, ভার্গবচরিতে তেত্রিশতম অধ্যায়। সগর বললেন—হে ব্রহ্মপুত্র মহাভাগ, আপনি আমার প্রতি মহা অনুগ্রহ করেছেন, যে এই নিরাময় কবচ আমাকে প্রকাশ করেছেন।

Verse 2

और्वेणानुगृहीतो ऽहं कृतास्त्रो यदनुग्रहात् / भवतस्तु कृपापात्रं जातो ऽहमधुना विभो

ঔর্ব মুনির অনুগ্রহে আমি অনুগৃহীত হয়েছি, তাঁর কৃপায় অস্ত্রবিদ্যায় সমৃদ্ধ হয়েছি। হে বিভো, এখন আমি আপনার করুণার পাত্র হয়েছি।

Verse 3

रामेण भार्गवेन्द्रेण कार्त्तवीर्यो नृपो गुरो / यथा समापितो वीरस्तन्मे विस्तरतो वद

হে গুরু, ভৃগুবংশের শ্রেষ্ঠ রাম যেভাবে বীর রাজা কার্ত্তবীর্যকে সংহার করেছিলেন, তা আমাকে বিস্তারে বলুন।

Verse 4

कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च / उभौ तौ समरे वीरौ जघटाते कथं गुरो

হে গুরু, দত্তের কৃপাপাত্র সেই রাজা রাম এবং শিবের কৃপাপাত্র—এই দুই বীর যুদ্ধে কীভাবে মুখোমুখি হলেন?

Verse 5

वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम् / कार्त्तवीर्यस्य भूपस्य रामस्य च महात्मनः

বসিষ্ঠ বললেন—হে রাজন, শোনো; আমি পাপনাশক চরিত বলছি—রাজা কার্ত্তবীর্য এবং মহাত্মা রামের।

Verse 6

स रामः कवचं लब्ध्वा मन्त्रं चैव गुरोर्मुखात् / चकार माधनं तस्य भक्त्या परमया युतः

সে রাম গুরুর মুখ থেকে কবচ ও মন্ত্র লাভ করে, পরম ভক্তিতে যুক্ত হয়ে, তার মাদন (সাধনা/উপাসনা) করল।

Verse 7

भूमिशागी त्रिषवण स्नानसध्यापरायणः / उवासपुष्करे राम शतवर्षमतन्द्रितः

ভূমিতে শয়নকারী, ত্রিসন্ধ্যা স্নান ও সন্ধ্যা-উপাসনায় নিবিষ্ট রাম পুষ্করে শতবর্ষ নিরলসভাবে বাস করলেন।

Verse 8

समित्पुष्पकुशादीनि द्रव्याण्यहरहर्भृगोः / आनीय काननाद्भूप प्रायच्छदकृतव्रणः

হে ভূপ! সেই নিষ্কলঙ্ক ব্রতধারী প্রতিদিন অরণ্য থেকে সমিধা, পুষ্প, কুশ প্রভৃতি দ্রব্য এনে ভৃগুকে নিবেদন করত।

Verse 9

सततं ध्यानसंयुक्तो रामो मतिमतां वरः / आराधयामास विभुं कृष्णं कल्मषनाशनम्

সদা ধ্যানে যুক্ত, বুদ্ধিমানদের শ্রেষ্ঠ রাম সর্বশক্তিমান পাপ-নাশক শ্রীকৃষ্ণের আরাধনা করলেন।

Verse 10

तस्यैवं यजमानस्य रामस्य जगतीपते / गतं वर्षशतं तत्र ध्यानयुक्तस्य नित्यदा

হে জগৎপতে! এভাবে যজ্ঞে নিবিষ্ট ও নিত্য ধ্যানে যুক্ত রামের সেখানে শতবর্ষ অতিবাহিত হলো।

Verse 11

एकदा तु महाराज रामः स्नातुं गतो महान् / मध्यमं पुष्करं तत्र ददर्शाश्वर्यमुत्तमम्

একদিন, হে মহারাজ! মহান রাম স্নান করতে গেলেন; সেখানে তিনি মধ্যম পুষ্করে এক উৎকৃষ্ট বিস্ময় দর্শন করলেন।

Verse 12

मृग एकः समायातो मृग्य युक्तः पलायितः / व्याधस्य मृगयां प्राप्तो धर्मतप्तो ऽतिपीडितः

একটি হরিণ দৌড়ে এসে পড়ল, শিকারের ভয়ে ব্যাকুল। ব্যাধের মৃগয়ায় পড়ে সে ধর্মতাপে অত্যন্ত পীড়িত হল।

Verse 13

पिपासितो महाभाग जलपानसमुत्सुकः / रामस्य पश्यतस्तत्र सरसस्तटमागतः

সে মহাভাগ হরিণ তৃষ্ণার্ত ছিল, জলপানে উদ্‌গ্রীব। রামের দৃষ্টির সামনেই সে সেখানে সরোবরের তীরে এসে পৌঁছাল।

Verse 14

पश्चान्मृगी समायाता भीता सा चकितेक्षणा / उभो तौ पिबतस्तत्र जलं शङ्कितमानसौ

তারপর পেছন থেকে এক হরিণী এল, ভীত ও বিস্মিত দৃষ্টিসম্পন্ন। দু’জনেই সেখানে জল পান করল, কিন্তু মনে শঙ্কা রইল।

Verse 15

तावत्समागतो व्याधो बाणपाणिर्धनुर्द्धरः / स दृष्ट्वा तत्र संविष्टं रामं भार्गवनन्दनम्

তখনই তীর হাতে, ধনুকধারী ব্যাধ এসে উপস্থিত হল। সে সেখানে বসে থাকা ভার্গবনন্দন রামকে দেখল।

Verse 16

अकृतव्रणसंयुक्तं तस्थौ दूरकृतेक्षणः / स चिन्तयामास तदा शङ्कितो भृगुनन्दनात्

দূর থেকে তাকিয়ে সে দেখল, তাঁর দেহে কোনো ক্ষত নেই; তাই সে থমকে দাঁড়াল। তখন ভৃগুনন্দনের প্রতি সন্দিহান হয়ে সে চিন্তা করতে লাগল।

Verse 17

अयं रामो महावीरो दुष्टानामन्तकारकः / कथमेतस्य हन्म्येतौ पश्यतो मृगयामृगौ

এই রাম মহাবীর, দুষ্টদের সংহারক। তাঁর চোখের সামনে আমি কীভাবে এই দুই শিকার-মৃগকে বধ করব?

Verse 18

इति चिन्ता समाविष्टो व्याधो राजन्यसत्तम / तस्थौ तत्रैव रामस्य भयात्संत्रस्तमानसः

এমন চিন্তায় আচ্ছন্ন সেই ব্যাধ, হে রাজন্যশ্রেষ্ঠ, সেখানেই দাঁড়িয়ে রইল; রামের ভয়ে তার মন কাঁপছিল।

Verse 19

रामस्तु तौ मृगों दृष्ट्वा पिबन्तौ सभ्यं जलम् / तर्कयामास मेधावी किमत्र भयकारणम्

রাম সেই দুই মৃগকে নির্মল জল পান করতে দেখে বুদ্ধিমানভাবে ভাবলেন—এখানে ভয়ের কারণ কী?

Verse 20

नैवात्र व्याघ्रसेनादो न च व्याधो हि दृश्यते / केनैतौ कारणेनाहो शङ्कितौ चकितेक्षणौ

এখানে না বাঘের গর্জন শোনা যায়, না কোনো ব্যাধ দেখা যায়। তবে কোন কারণে এরা দুজন সন্দিগ্ধ ও বিস্মিত দৃষ্টিতে আছে?

Verse 21

अथ वा मृगजातिर्हि निसर्गाच्चकितेक्षणा / चेनैतौ जलपाने ऽपि पश्यतश्चकितेक्षणौ

অথবা মৃগজাতি স্বভাবতই চঞ্চল-চকিত দৃষ্টিসম্পন্ন; তাই জল পান করলেও এরা তাকিয়ে তাকিয়ে ভীত-চকিত।

Verse 22

नैतावत्कारणं चात्र किन्तु खेदभयातुरौ / लक्षयेते खिन्नसर्वाङ्गौ कम्पयुक्तौ यतस्त्विमौ

এখানে এটুকুই কারণ নয়; এ দু’জন ক্লেশ ও ভয়ে ব্যাকুল। তাই তাদের সর্বাঙ্গ ক্লান্ত, এবং কাঁপনযুক্ত বলে দেখা যাচ্ছে।

Verse 23

एवं संचिन्त्य मतिमान्स तस्थौ मध्यपुष्करे / शिष्येण संयुतो रामो यावत्तौ चापि संस्थितौ

এভাবে চিন্তা করে বুদ্ধিমান রাম শিষ্যসহ পুষ্করের মধ্যভাগে দাঁড়িয়ে রইলেন, যতক্ষণ না তারা দু’জনও সেখানে স্থির রইল।

Verse 24

पीत्वा जलं ततस्तौ तु वृक्षच्छायासमाश्रितौ / रामं दृष्ट्वा महात्मानं कथां तौ चक्रतुर्मुदा

তারপর তারা দু’জন জল পান করে গাছের ছায়ায় আশ্রয় নিল। মহাত্মা রামকে দেখে তারা আনন্দে কথোপকথন করল।

Verse 25

मृग्युवाच कान्त चात्रैव तिष्ठावो यावद्रामो ऽत्रसंस्थितः / अस्य वीरस्य सांनिध्ये भयं नैवावयोर्भवेत्

মৃগী বলল—প্রিয়, রাম যতক্ষণ এখানে অবস্থান করছেন, ততক্ষণ আমরা এখানেই থাকি। এই বীরের সান্নিধ্যে আমাদের কোনো ভয় হবে না।

Verse 26

अत्राप्यागत्य चैव्द्याधौ ह्यावयोः प्रहरिष्यति / दृष्टमात्रो हि मुनिना भस्मीभूतो भविष्यति

সেই ব্যাধ এখানেও এসে আমাদের ওপর আঘাত করবে; কিন্তু মুনির দৃষ্টিমাত্রেই সে ভস্মীভূত হবে।

Verse 27

इत्युक्ते वचने मृग्या रामर् शनतुष्टया / मृगश्चोवाच हर्षेण समाविष्टः प्रियां स्वकाम्

এই কথা শুনে, রামদর্শনে তৃপ্ত হরিণীকে দেখে হরিণটি আনন্দে আপ্লুত হয়ে নিজের প্রিয়, মনোকাম্য কথা বলল।

Verse 28

एवमेव महाभागे यद्वै वदसि भामिनि / जाने ऽहमपि रामस्य प्रभावं सुमहात्मनः

হে মহাভাগ্যে ভামিনী, তুমি যা বলছ ঠিক তাই; আমি-ও সেই মহাত্মা রামের প্রভাব জানি।

Verse 29

यो ऽयं संदृश्यते चास्य पार्श्वं शिष्यो ऽकृतव्रणः / सचाने न महाभागस्त्रातो व्याघ्रभयातुरः

যে তার পাশে দেখা যাচ্ছে—এই শিষ্য, অক্ষত; সেও এই মহাভাগের দ্বারা বাঘের ভয়ে কাতর অবস্থায় রক্ষা পেয়েছিল।

Verse 30

अयं रामो महाभागे जमदग्निसुतो ऽनुजः / पितरं कार्त्तवीर्येण दृष्ट्वा चैव तिरस्कृतम्

হে মহাভাগ্যে, এই রাম জমদগ্নির পুত্র (অনুজ); কার্ত্তবীর্যের দ্বারা পিতাকে অপমানিত হতে দেখে।

Verse 31

चकारातितरां क्रुद्धः प्रतिज्ञां नृपघातिनीम् / तत्पूर्तिकामो ह्यगमद्ब्रह्मलोकं पुरा ह्ययम्

অতিশয় ক্রুদ্ধ হয়ে সে রাজবধকারী প্রতিজ্ঞা করল; আর তা পূর্ণ করার বাসনায় সে পূর্বে ব্রহ্মলোকে গিয়েছিল।

Verse 32

स ब्रह्मा दिष्टवांश्चैनं शिवलोकं व्रजेति ह / तस्य त्वाज्ञां समादाय गतो ऽसौ शिवसन्निधिम्

তখন ব্রহ্মা তাকে আদেশ দিলেন—“শিবলোকে গমন কর।” সেই আজ্ঞা গ্রহণ করে সে শিবের সান্নিধ্যে গেল।

Verse 33

प्रोवाचाखिलवृत्तान्त राज्ञश्चप्यात्मनः पितुः / स कृपालुर्महादेवः सभाज्य भृगुनन्दनम्

সে রাজা ও নিজের পিতার সমস্ত বৃত্তান্ত বলল। করুণাময় মহাদেব ভৃগুনন্দনকে সম্মান করে গ্রহণ করলেন।

Verse 34

ददौ कृष्णस्य सन्मन्त्रमभेद्यं कवचं तथा / स्वीयं पाशुपतं चास्त्रमन्यास्त्रग्राममेव च

তিনি কৃষ্ণকে পবিত্র মন্ত্র, অপ্রভেদ্য কবচ, নিজের পাশুপত অস্ত্র এবং অন্যান্য অস্ত্রসমূহও দান করলেন।

Verse 35

विसर्जयामास मुदा दत्त्वा शस्त्राणि चादरात् / सो ऽयमत्रागतो भद्रे मेत्रसाधनतत्परः

আদরসহ অস্ত্র প্রদান করে তিনি আনন্দে বিদায় দিলেন। হে ভদ্রে, সেই-ই এখানে এসেছে, মৈত্রীসাধনায় নিবিষ্ট।

Verse 36

नित्यं जपति धर्मात्मा कृष्णस्य कवचं सुधीः / शतवर्षाणि चाप्यस्य गतानि सुमहात्मनः

ধর্মাত্মা সেই জ্ঞানী নিত্য কৃষ্ণ-কবচ জপ করেন। সেই মহাত্মার শতবর্ষও অতিবাহিত হয়েছে।

Verse 37

मन्त्र साधयतो भद्रे न च तत्सिद्धिरेति हि / आत्रास्ति कारणं भक्तिः साव वै त्रिविधा मता

হে ভদ্রে, কেবল মন্ত্রসাধনা করলেও তার সিদ্ধি হয় না। এখানে কারণ ভক্তি; ভক্তি তিন প্রকার বলে মানা হয়।

Verse 38

उत्तमा मध्यमा चैव कनिष्ठा तरलेक्षणे / शिवस्य नारदस्यापि शुकस्य च महात्मनः

হে তরলনয়না, ভক্তি উত্তম, মধ্যম ও কনিষ্ঠ—এই তিন রূপে বলা হয়; যেমন শিব, নারদ এবং মহাত্মা শুকের।

Verse 39

अंबरीष्स्य राजर्षे रन्तिदेवस्य मारुतेः / बलेर्विभीषणस्यापि प्रह्लादस्य महात्मनः

রাজর্ষি অম্বरीষ, রন্তিদেব, মারুতি (হনুমান), বলি, বিভীষণ এবং মহাত্মা প্রহ্লাদ—এদের ভক্তিরও ভেদ বলা হয়েছে।

Verse 40

उत्तमा भक्तिरेवास्ति गोपीनामुद्धवस्य च / वसिष्ठादिमुनीशानां मन्वादीनां शुभेक्षणे

হে শুভদৃষ্টি, গোপীদের ও উদ্ধবের ভক্তি উত্তম; তেমনি বশিষ্ঠ প্রভৃতি মুনি ও মনু প্রভৃতি মহাপুরুষদেরও।

Verse 41

मध्या च भक्तिरेवास्ति प्राकृतान्यजनेषु सा / मध्यभक्तिरयं रामो नित्यं यमपरायणः

মধ্যম ভক্তি সাধারণ অন্য লোকদের মধ্যে থাকে। এই রাম মধ্যম-ভক্ত, এবং সর্বদা যম (ধর্ম) পরায়ণ।

Verse 42

सेवते गोपिकाधीशं तेन सिद्धिं न चागतः / वसिष्ठ उवाच इत्युक्ता त्वरितं कान्तं सा मृगी हृष्टमानसा

সে গোপিকাধীশের সেবা করে, তবু তাতে সিদ্ধি লাভ করেনি। বসিষ্ঠ বললেন—এ কথা শুনে সেই হরিণী আনন্দিত মনে দ্রুত প্রিয়ের কাছে গেল।

Verse 43

पुनः पप्रच्छ भक्तेस्तु लक्षणं प्रेमदायकम् / मृग्युवाच साधुकान्त महाभाग वचस्ते ऽलौकिकं प्रिय / र्हदृग् ज्ञानं तव कथं संजातं तद्वदाधुना

পুনরায় সে ভক্তির সেই লক্ষণ জিজ্ঞেস করল, যা প্রেম দান করে। মৃগী বলল—হে সাধুপ্রিয়, মহাভাগ! তোমার বাক্য অলৌকিক ও প্রিয়; তোমার হৃদয়দৃষ্টি-জ্ঞান কীভাবে জন্মাল, এখন বলো।

Verse 44

मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे ज्ञानं पुण्येन जायते

মৃগ বলল—হে প্রিয়ে, মহাভাগে! শোনো; জ্ঞান পুণ্য থেকে জন্মায়।

Verse 45

तत्पुण्यमद्य संजातं भार्गवस्यास्य दर्शनात् / पुण्यात्मा भार्गवश्चायं कृष्णाभक्तो जितेन्द्रियः

সেই পুণ্য আজ এই ভার্গবকে দর্শন করার ফলে জন্মেছে। এই ভার্গব পুণ্যাত্মা, কৃষ্ণভক্ত এবং ইন্দ্রিয়জয়ী।

Verse 46

गुरुशुश्रूषको नित्यं नित्यनैमित्तिकादरः / अतो ऽस्य दर्शनाज्जातं ज्ञानं मे/द्यैव भामिनि

তিনি সর্বদা গুরুর সেবা করেন এবং নিত্য-নৈমিত্তিক কর্মে শ্রদ্ধাশীল। তাই, হে ভামিনী, আজই তাঁর দর্শনে আমার মধ্যে জ্ঞান জন্মেছে।

Verse 47

त्रैलोक्यस्थितसत्त्वानां शुभाशुभनिदर्शकम् / अद्यैव विदितं मे ऽभूद्रासस्यास्य महात्मनः

ত্রৈলোক্যে অবস্থানকারী জীবদের শুভ-অশুভের নির্দেশক এটি; আজই আমার কাছে এই মহাত্মা রাসের সত্য পরিচয় প্রকাশ পেল।

Verse 48

चरितं पुण्यदं चैव पापघ्नं शृण्वतामिदम् / यद्यत्करिष्यते चैव तदपि ज्ञानगोचरम्

এই চরিত শ্রবণকারীদের পুণ্যদায়ক ও পাপনাশক; এরপর যা যা করা হবে, তাও জ্ঞানের পরিধিতেই পড়বে।

Verse 49

योत्तमा भक्तिराख्याता तां विना नैव सिद्ध्यति / कवचं मन्त्रसहितं ह्यपि वर्षायुतायुतैः

যে পরম ভক্তি বলা হয়েছে, তা ছাড়া সিদ্ধি হয় না; মন্ত্রসহ কবচও কোটি কোটি বছর (জপলেও) সফল হয় না।

Verse 50

यद्ययं भार्गवो भद्रे ह्यगस्त्यानुग्रहं लभेत् / कृष्णप्रेमामृतं नाम स्तोत्रमुत्तमभक्तिदम्

হে ভদ্রে, যদি এই ভার্গব অগস্ত্যের অনুগ্রহ লাভ করে, তবে ‘কৃষ্ণপ্রেমামৃত’ নামে এই স্তোত্র তাকে পরম ভক্তি দেবে।

Verse 51

ज्ञात्वा च लप्स्यते सिद्धिं मन्त्रस्य कवचस्य च / स मुनिर्ज्ञाततत्त्वार्थः सानुकंपो ऽभयप्रदः

এটি জেনে সে মন্ত্র ও কবচ—উভয়ের সিদ্ধি লাভ করবে; সেই মুনি তত্ত্বার্থজ্ঞ, করুণাময় ও অভয়দাতা।

Verse 52

उपदेक्ष्यति चैवैनं तत्त्वज्ञानं मुदावहम् / श्रीकृष्णचारितं सर्वं नामभिर्ग्रथितं यतः

তিনি তাকে আনন্দদায়ক তত্ত্বজ্ঞান উপদেশ দেবেন, কারণ শ্রীকৃষ্ণের সমগ্র চরিত্র তাঁর নামাবলীর দ্বারা গ্রথিত।

Verse 53

कृष्णप्रेमामृतस्तोत्राज्ज्ञास्यते ऽस्य महामतिः / ततः संसिद्ध कवचौ राजनं हैहयाधिपम्

কৃষ্ণপ্রেমামৃত স্তোত্র থেকে তাঁর মহামতি পরিচয় পাওয়া যাবে। তারপর কবচ সিদ্ধ করে তিনি হৈহয়রাজকে জয় করবেন।

Verse 54

हत्वा सपुत्रामात्यं च ससुहृद्बलवाहनम् / त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां करिष्यत्यवनीं प्रिय

হে প্রিয়, পুত্র, মন্ত্রী, বন্ধু ও সেনাসহ তাকে হত্যা করে, তিনি পৃথিবীকে একুশবার ক্ষত্রিয়শূন্য করবেন।

Verse 55

वसिष्ठ उवाच एवमुक्त्वा मृगो राजन्विरराम मृगीं ततः / आत्मनो मृगभावस्य कारणं ज्ञातवांश्च ह

বশিষ্ঠ বললেন: হে রাজন, হরিণীকে একথা বলে হরিণটি নীরব হলো। সে তার হরিণ জন্মের কারণ জানতে পেরেছিল।