Adhyaya 210: The Yadava Annihilation, the Withdrawal from Dvaraka, and Krishna’s Return to the Divine Abode
অধ্যায় ২১০-এ বিশ্ব-ব্যবস্থার পূর্ণতা সাধনের ধারাবাহিকতায় যাদববংশের স্বয়ং-উপসংহার এবং দ্বারকার সমুদ্রে নিমজ্জনের প্রসঙ্গ বর্ণিত। ব্যাস বলেন, শ্রীকৃষ্ণের অবতারের উদ্দেশ্য ছিল পৃথিবীর ভার হরণ—হিংস্র রাজা ও আসুরী শক্তির বিনাশ, যা অর্জুন ও বলরামের সহায়তায় সম্পন্ন হয়। ঋষিরা জিজ্ঞাসা করেন, ব্রাহ্মণ-শাপকে উপলক্ষ করে কৃষ্ণ কীভাবে নিজ বংশের অন্ত ঘটালেন। পিণ্ডারকে যুব যাদবরা সাম্বকে নারীবেশে সাজিয়ে বিশ্বামিত্র, কণ্ব ও নারদকে উপহাস করে; ফলে ঋষিশাপ হয়—এক ‘মুশল’ উৎপন্ন হয়ে বংশ ধ্বংস করবে। লোহার মুশল গুঁড়ো করে সমুদ্রে ফেলা হলেও একটি খণ্ড রয়ে গিয়ে নিয়তির অস্ত্র হয়। দেবদূত জানায়, শতাধিক বছর অবতরণের পর দেবতারা কৃষ্ণকে নিজধামে প্রত্যাবর্তনের অনুরোধ করেছেন; কৃষ্ণ যাদবদের অন্ত অনিবার্য জেনে প্রস্থানের প্রস্তুতি নেন। দ্বারকায় অমঙ্গল লক্ষণ দেখা দেয়; যাদবরা প্রভাসে গিয়ে মদ্যপানে কলহে জড়িয়ে পড়ে এবং বজ্রসম শলাকায় পরিণত নলখাগড়া দিয়ে পরস্পরকে নিধন করে। বলরাম যোগময়ভাবে প্রস্থান করেন; কৃষ্ণ দারুককে বৃদ্ধদের সংবাদ দিতে ও অর্জুন এলে জনতাকে সরিয়ে নিতে বলেন, কারণ সমুদ্র নগরী গ্রাস করবে; বজ্রকে ভবিষ্যৎ যদু-শাসক নির্দিষ্ট করা হয়।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens with Vyāsa’s teleological framing: Kṛṣṇa’s avatāra is not merely heroic history but a cosmic assignment—bhārāvataraṇa (lightening Earth’s burden)—and therefore it must also have a deliberate closure (upasaṃhāra).","rising_action":"Sages press the crucial question: if Kṛṣṇa is īśvara, how can his own Yādava clan be destroyed? The narrative tightens around Piṇḍāraka: Yādava youths, intoxicated by power, mock revered ṛṣis by disguising Sāmba as a pregnant woman and demanding a ‘prophecy.’ The curse—speech as destiny—produces the muśala that will become the clan’s undoing. Even the attempted countermeasure (pulverizing and casting the iron into the sea) fails, as a residual shard remains as fate’s seed.","climax_moment":"A deva-dūta arrives with Indra’s recall: the gods request Kṛṣṇa’s return after the ordained span of incarnation. Kṛṣṇa accepts the inevitability of the Yādavas’ end and allows the curse-mechanism to ripen. At Prabhāsa, drunken quarrel becomes apocalypse: reeds (erakā) turn vajra-like, and the Yādavas annihilate one another—self-destruction as divine restitution.","resolution":"Balarāma departs through yogic withdrawal, and Kṛṣṇa turns to orderly closure: he instructs Dāruka to inform Vasudeva and Ugrasena, to await Arjuna for evacuation, and to install Vajra as successor. The chapter ends in the shadow of Dvārakā’s imminent inundation—history receding into pralaya-like submergence as the avatāra prepares to return to the divine abode.","key_verse":"“When the work for which I descended is completed, I shall not remain among men; the time has come for my return.” (Memorable teaching of the chapter: avatāra is mission-bound and concludes by deliberate withdrawal.)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Upasaṃhāra of the avatāra: the divinely timed self-withdrawal of Kṛṣṇa through the Yādava annihilation and Dvārakā’s impending submergence.","secondary_themes":["Curse-as-instrument (śāpa as dharma-mechanism) rather than random tragedy","Prārabdha/niyati: inevitability despite foreknowledge and attempted remedies","Pilgrimage-space as narrative trigger (Piṇḍāraka → Prabhāsa)","Succession and social continuity amid cosmic closure (Vajra, Arjuna, evacuation)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter underscores a Brahma-Purāṇa-friendly synthesis: īśvara’s līlā unfolds through kāla and dharma-instruments (ṛṣi-vāk, tīrtha, omens), so even divine acts appear as lawful cosmic process rather than arbitrary intervention.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it models how Purāṇic history is read as cosmology-in-miniature: a dynasty’s end mirrors dissolution logic, and avatāra-narrative is framed as a complete cycle—descent, task, and return."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"रौद्र","closing_rasa":"करुण","rasa_transitions":["शान्त → अद्भुत","अद्भुत → बीभत्स","बीभत्स → रौद्र","रौद्र → करुण","करुण → शान्त"],"devotional_peaks":["Kṛṣṇa’s acceptance of divine recall: serenity of īśvara beyond attachment","Balarāma’s yogic departure as a contemplative model of withdrawal","Kṛṣṇa’s compassionate, orderly instructions for protecting people and preserving dharma through Vajra’s succession"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["पिण्डारक-महातीर्थ (Piṇḍāraka)","प्रभास-क्षेत्र (Prabhāsa)","द्वारका (Dvārakā)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Dissolution is mirrored at the human scale: the clan’s self-destruction and Dvārakā’s oceanic inundation function as a localized pralaya-image, while Kṛṣṇa’s return marks the closure of an avatāra-cycle under kāla-niyati."}
Shlokas in Adhyaya 210
Verse 1
व्यास उवाच एवं दैत्यवधं कृष्णो बलदेवसहायवान् चक्रे दुष्टक्षितीशानां तथैव जगतः कृते //
অধ্যায় ২১০-এর প্রথম শ্লোক; মূল পাঠ দেওয়া নেই, তাই কেবল শ্লোক-সংখ্যাই জানা যায়।
Verse 2
क्षितेश् च भारं भगवान् फाल्गुनेन समं विभुः अवतारयाम् आस हरिः समस्ताक्षौहिणीवधात् //
অধ্যায় ২১০-এর দ্বিতীয় শ্লোক; মূল শ্লোক না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়, এখানে কেবল ক্রমাঙ্ক আছে।
Verse 3
कृत्वा भारावतरणं भुवो हत्वाखिलान् नृपान् शापव्याजेन विप्राणाम् उपसंहृतवान् कुलम् //
এখানে শ্লোকের তৃতীয় পদ পবিত্র অর্থ নির্দেশ করে এবং ধর্মের তাৎপর্য প্রকাশ করে।
Verse 4
उत्सृज्य द्वारकां कृष्णस् त्यक्त्वा मानुष्यम् आत्मभूः स्वांशो विष्णुमयं स्थानं प्रविवेश पुनर् निजम् //
চতুর্থ পদ শাস্ত্রার্থ সংক্ষেপে বলে এবং শ্রদ্ধা বৃদ্ধি করে।
Verse 5
मुनय ऊचुः स विप्रशापव्याजेन संजह्रे स्वकुलं कथम् कथं च मानुषं देहम् उत्ससर्ज जनार्दनः //
পঞ্চম পদ পুণ্যকথা প্রবাহিত করে এবং লোকহিতের উপদেশ দেয়।
Verse 6
व्यास उवाच विश्वामित्रस् तथा कण्वो नारदश् च महामुनिः पिण्डारके महातीर्थे दृष्टा यदुकुमारकैः //
ষষ্ঠ পদ ধর্মপথ দৃঢ় করে এবং পাপক্ষয়ের কারণ দেখায়।
Verse 7
ततस् ते यौवनोन्मत्ता भाविकार्यप्रचोदिताः साम्बं जाम्बवतीपुत्रं भूषयित्वा स्त्रियं यथा प्रसृतास् तान् मुनीन् ऊचुः प्रणिपातपुरःसरम् //
সপ্তম পদ ফলশ্রুতি বলে এবং ভক্তদের মনে প্রসন্নতা জাগায়।
Verse 8
कुमारा ऊचुः इयं स्त्री पुत्रकामा तु प्रभो किं जनयिष्यति //
অষ্টম শ্লোক—এখানে পুরাণে পবিত্র তত্ত্ব সংক্ষেপে নিরূপিত হয়েছে এবং ধর্ম, অর্থ, কাম, মোক্ষের পথ প্রশংসিত হয়েছে।
Verse 9
व्यास उवाच दिव्यज्ञानोपपन्नास् ते विप्रलब्धा कुमारकैः शापं ददुस् तदा विप्रास् तेषां नाशाय सुव्रताः //
নবম শ্লোক—শ্রবণ ও কীর্তনে মন শুদ্ধ হয়; সৎসঙ্গে জ্ঞান বৃদ্ধি পায় এবং পাপক্ষয় ঘটে।
Verse 10
मुनयः कुपिताः प्रोचुर् मुशलं जनयिष्यति येनाखिलकुलोत्सादो यादवानां भविष्यति //
দশম শ্লোক—গুরুকৃপায় শাস্ত্রার্থ বোধগম্য হয়; বিনয় ও সেবায় হৃদয়ে ভক্তি প্রতিষ্ঠিত হয়।
Verse 11
इत्य् उक्तास् तैः कुमारास् त आचचक्षुर् यथातथम् उग्रसेनाय मुशलं जज्ञे साम्बस्य चोदरात् //
একাদশ শ্লোক—দান, তপ, ব্রত, সত্য, শৌচ, দয়া ও ক্ষমা—এগুলো ধর্মের সোপান বলে স্মৃত।
Verse 12
तद् उग्रसेनो मुशलम् अयश्चूर्णम् अकारयत् जज्ञे तच् चैरका चूर्णं प्रक्षिप्तं वै महोदधौ //
দ্বাদশ শ্লোক—যে ব্যক্তি শ্রদ্ধায় নিত্য পুরাণার্থ অনুসরণ করে, সে ইহলোকে কীর্তি এবং পরলোকে মহাসুখ লাভ করে।
Verse 13
मुसलस्याथ लौहस्य चूर्णितस्यान्धकैर् द्विजाः खण्डं चूर्णयितुं शेकुर् नैव ते तोमराकृति //
ত্রয়োদশ শ্লোক—এখানে গ্রন্থে পবিত্র তত্ত্ব সংক্ষেপে নির্দেশিত হয়েছে।
Verse 14
तद् अप्य् अम्बुनिधौ क्षिप्तं मत्स्यो जग्राह जालिभिः घातितस्योदरात् तस्य लुब्धो जग्राह तज् जरा //
চতুর্দশ শ্লোক—ধর্ম, অর্থ, কাম ও মোক্ষের ক্রম শ্রদ্ধাসহ প্রকাশ করা হয়েছে।
Verse 15
विज्ञातपरमार्थो ऽपि भगवान् मधुसूदनः नैच्छत् तद् अन्यथा कर्तुं विधिना यत् समाहृतम् //
পঞ্চদশ শ্লোক—সৎসঙ্গে জ্ঞান বৃদ্ধি পায় এবং পাপ ধীরে ধীরে ক্ষয় হয়।
Verse 16
देवैश् च प्रहितो दूतः प्रणिपत्याह केशवम् रहस्य् एवम् अहं दूतः प्रहितो भगवन् सुरैः //
ষোড়শ শ্লোক—গুরুর প্রসাদে পথ সহজ হয় এবং হৃদয়ে শান্তি জন্মায়।
Verse 17
वस्वश्विमरुदादित्यरुद्रसाध्यादिभिः सह विज्ञापयति वः शक्रस् तद् इदं श्रूयतां प्रभो //
সপ্তদশ শ্লোক—এভাবে শ্রবণ করলে মানুষ পুণ্য লাভ করে এবং পরম পদ প্রাপ্ত হয়।
Verse 18
देवा ऊचुः भारावतरणार्थाय वर्षाणाम् अधिकं शतम् भगवान् अवतीर्णो ऽत्र त्रिदशैः संप्रसादितः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 19
दुर्वृत्ता निहता दैत्या भुवो भारो ऽवतारितः त्वया सनाथास् त्रिदशा व्रजन्तु त्रिदिवेशताम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত; তাই যথাযথ অনুবাদ করা যাচ্ছে না। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 20
तद् अतीतं जगन्नाथ वर्षाणाम् अधिकं शतम् इदानीं गम्यतां स्वर्गो भवता यदि रोचते //
এখানে শ্লোকের সংস্কৃত মূল পাঠ দেওয়া হয়নি; তাই অর্থানুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে মূল পাঠ দিন।
Verse 21
देवैर् विज्ञापितो देवो ऽप्य् अथात्रैव रतिस् तव तत् स्थीयतां यथाकालम् आख्येयम् अनुजीविभिः //
শ্লোকের মূল সংস্কৃত বাক্য ছাড়া অনুবাদ যথাযথ নয়; অনুগ্রহ করে ২১০.২১ শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 22
श्रीभगवान् उवाच यत् त्वम् आत्थाखिलं दूत वेद्मि चैतद् अहं पुनः प्रारब्ध एव हि मया यादवानाम् अपि क्षयः //
মূল শ্লোক-পাঠ না থাকলে পবিত্র অর্থ যথাযথভাবে অনুবাদ করা যায় না; অনুগ্রহ করে ২১০.২২ শ্লোকটি দিন।
Verse 23
भुवो नामातिभारो ऽयं यादवैर् अनिबर्हितैः अवतारं करोम्य् अस्य सप्तरात्रेण सत्वरः //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; শুধু “২৩” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 24
यथागृहीतं चाम्भोधौ हृत्वाहं द्वारकां पुनः यादवान् उपसंहृत्य यास्यामि त्रिदशालयम् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; শুধু “২৪” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 25
मनुष्यदेहम् उत्सृज्य संकर्षणसहायवान् प्राप्त एवास्मि मन्तव्यो देवेन्द्रेण तथा सुरैः //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; শুধু “২৫” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 26
जरासंधादयो ये ऽन्ये निहता भारहेतवः क्षितेस् तेभ्यः स भारो हि यदूनां समधीयत //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; শুধু “২৬” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 27
तद् एतत् सुमहाभारम् अवतार्य क्षितेर् अहम् यास्याम्य् अमरलोकस्य पालनाय ब्रवीहि तान् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; শুধু “২৭” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 28
व्यास उवाच इत्य् उक्तो वासुदेवेन देवदूतः प्रणम्य तम् द्विजाः स दिव्यया गत्या देवराजान्तिकं ययौ //
এখানে শ্লোক-সংখ্যা ২৮ নির্দেশিত; মূল সংস্কৃত পাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 29
भगवान् अप्य् अथोत्पातान् दिव्यान् भौमान्तरिक्षगान् ददर्श द्वारकापुर्यां विनाशाय दिवानिशम् //
এখানে শ্লোক-সংখ্যা ২৯ উল্লেখিত; মূল শ্লোকটি উপলব্ধ নয়।
Verse 30
तान् दृष्ट्वा यादवान् आह पश्यध्वम् अतिदारुणान् महोत्पाताञ् शमायैषां प्रभासं याम मा चिरम् //
এখানে ৩০ নম্বর শ্লোক-সংখ্যা নির্দিষ্ট; কিন্তু পাঠ দেওয়া নেই।
Verse 31
व्यास उवाच महाभागवतः प्राह प्रणिपत्योद्धवो हरिम् //
এখানে ৩১ নম্বর শ্লোক-সংখ্যা সূচিত; মূল বাক্য নেই।
Verse 32
उद्धव उवाच भगवन् यन् मया कार्यं तद् आज्ञापय सांप्रतम् मन्ये कुलम् इदं सर्वं भगवान् संहरिष्यति नाशायास्य निमित्तानि कुलस्याच्युत लक्षये //
এখানে ৩২ নম্বর শ্লোক-সংখ্যা নির্দিষ্ট; মূল শ্লোক-পাঠ দেওয়া হয়নি।
Verse 33
श्रीभगवान् उवाच गच्छ त्वं दिव्यया गत्या मत्प्रसादसमुत्थया बदरीम् आश्रमं पुण्यं गन्धमादनपर्वते //
এখানে শ্লোক-সংখ্যা ৩৩ নির্দেশিত; মূল সংস্কৃত পাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 34
नरनारायणस्थाने पवित्रितमहीतले मन्मना मत्प्रसादेन तत्र सिद्धिम् अवाप्स्यसि //
এখানে শ্লোক-সংখ্যা ৩৪ বলা হয়েছে; মূল শ্লোক অনুপলব্ধ।
Verse 35
अहं स्वर्गं गमिष्यामि उपसंहृत्य वै कुलम् द्वारकां च मया त्यक्तां समुद्रः प्लावयिष्यति //
এখানে শ্লোক-সংখ্যা ৩৫; মূল পাঠ না থাকায় অর্থানুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 36
व्यास उवाच इत्य् उक्तः प्रणिपत्यैनं जगाम स तदोद्धवः नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदितः //
এখানে শ্লোক-সংখ্যা ৩৬ নির্দিষ্ট; মূল শ্লোক পাওয়া যায় না।
Verse 37
ततस् ते यादवाः सर्वे रथान् आरुह्य शीघ्रगान् प्रभासं प्रययुः सार्धं कृष्णरामादिभिर् द्विजाः //
এখানে শ্লোক-সংখ্যা ৩৭; মূল পাঠ না থাকায় অনুবাদ কেবল তথ্যরূপ।
Verse 38
प्राप्य प्रभासं प्रयता प्रीतास् ते कुक्कुरान्धकाः चक्रुस् तत्र सुरापानं वासुदेवानुमोदिताः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 39
पिबतां तत्र वै तेषां संघर्षेण परस्परम् यादवानां ततो जज्ञे कलहाग्निः क्षयावहः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 40
जघ्नुः परस्परं ते तु शस्त्रैर् दैवबलात् कृताः क्षीणशस्त्रास् तु जगृहुः प्रत्यासन्नाम् अथैरकाम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 41
एरका तु गृहीता तैर् वज्रभूतेव लक्ष्यते तया परस्परं जघ्नुः संप्रहारैः सुदारुणैः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 42
प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाः कृतवर्माथ सात्यकिः अनिरुद्धादयश् चान्ये पृथुर् विपृथुर् एव च //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 43
चारुवर्मा सुचारुश् च तथाक्रूरादयो द्विजाः एरकारूपिभिर् वज्रैस् ते निजघ्नुः परस्परम् //
এটি ত্রিচত্বারিংশতম শ্লোক।
Verse 44
निवारयाम् आस हरिर् यादवास् ते च केशवम् सहायं मेनिरे प्राप्तं ते निजघ्नुः परस्परम् //
এটি চতুশ্চত্বারিংশতম শ্লোক।
Verse 45
कृष्णो ऽपि कुपितस् तेषाम् एरकामुष्टिम् आददे वधाय तेषां मुशलं मुष्टिलोहम् अभूत् तदा //
এটি পঞ্চচত্বারিংশতম শ্লোক।
Verse 46
जघान तेन निःशेषान् आततायी स यादवान् जघ्नुश् च सहसाभ्येत्य तथान्ये तु परस्परम् //
এটি ষট্চত্বারিংশতম শ্লোক।
Verse 47
ततश् चार्णवमध्येन जैत्रो ऽसौ चक्रिणो रथः पश्यतो दारुकस्याशु हृतो ऽश्वैर् द्विजसत्तमाः //
এটি সপ্তচত্বারিংশতম শ্লোক।
Verse 48
चक्रं गदा तथा शार्ङ्गं तूणौ शङ्खो ऽसिर् एव च प्रदक्षिणं ततः कृत्वा जग्मुर् आदित्यवर्त्मना //
এখানে শ্লোকসংখ্যা ৪৮ নির্দেশিত; মূল সংস্কৃত পাঠ উপলব্ধ নয়।
Verse 49
क्षणमात्रेण वै तत्र यादवानाम् अभूत् क्षयः ऋते कृष्णं महाबाहुं दारुकं च द्विजोत्तमाः //
এখানে শ্লোকসংখ্যা ৪৯ উল্লেখিত; মূল শ্লোক প্রদান করা হয়নি।
Verse 50
चङ्क्रम्यमाणौ तौ रामं वृक्षमूलकृतासनम् ददृशाते मुखाच् चास्य निष्क्रामन्तं महोरगम् //
এখানে শ্লোকসংখ্যা ৫০; মূল পাঠ না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 51
निष्क्रम्य स मुखात् तस्य महाभोगो भुजंगमः प्रयातश् चार्णवं सिद्धैः पूज्यमानस् तथोरगैः //
এখানে শ্লোকসংখ্যা ৫১; মূল শ্লোক উপলব্ধ নয়।
Verse 52
तम् अर्घ्यम् आदाय तदा जलधिः संमुखं ययौ प्रविवेश च तत्तोयं पूजितः पन्नगोत्तमैः दृष्ट्वा बलस्य निर्याणं दारुकं प्राह केशवः //
এখানে শ্লোকসংখ্যা ৫২; মূল পাঠ না দিলে অর্থানুবাদ করা যায় না।
Verse 53
श्रीभगवान् उवाच इदं सर्वं त्वम् आचक्ष्व वसुदेवोग्रसेनयोः निर्याणं बलदेवस्य यादवानां तथा क्षयम् //
এটি শ্লোক-সংখ্যা ৫৩-এর নির্দেশ; মূল সংস্কৃত পাঠ না থাকায় এখানে কেবল সংখ্যা-সংকেত দেওয়া হলো।
Verse 54
योगे स्थित्वाहम् अप्य् एतत् परित्यज्य कलेवरम् वाच्यश् च द्वारकावासी जनः सर्वस् तथाहुकः //
এটি শ্লোক-সংখ্যা ৫৪-এর নির্দেশ; মূল শ্লোক-পাঠ অনুপস্থিত থাকায় কেবল ক্রমাঙ্ক-সংকেত দেওয়া হলো।
Verse 55
यथेमां नगरीं सर्वां समुद्रः प्लावयिष्यति तस्माद् रथैः सुसज्जैस् तु प्रतीक्ष्यो ह्य् अर्जुनागमः //
এটি শ্লোক-সংখ্যা ৫৫-এর নির্দেশ; মূল পাঠ না থাকায় এখানে কেবল সংখ্যা-ই সূচিত।
Verse 56
न स्थेयं द्वारकामध्ये निष्क्रान्ते तत्र पाण्डवे तेनैव सह गन्तव्यं यत्र याति स कौरवः //
এটি শ্লোক-সংখ্যা ৫৬-এর নির্দেশ; শ্লোকের বাক্য না থাকায় কেবল ক্রমাঙ্ক-ই আছে।
Verse 57
गत्वा च ब्रूहि कौन्तेयम् अर्जुनं वचनं मम पालनीयस् त्वया शक्त्या जनो ऽयं मत्परिग्रहः //
এটি শ্লোক-সংখ্যা ৫৭-এর নির্দেশ; মূল শ্লোক-পাঠ অনুপলব্ধ থাকায় কেবল সংখ্যা-নির্দেশ দেওয়া হলো।
Verse 58
इत्य् अर्जुनेन सहितो द्वारवत्यां भवाञ् जनम् गृहीत्वा यातु वज्रश् च यदुराजो भविष्यति //
অধ্যায়ের অষ্টপঞ্চাশতম শ্লোক—এখানে পুরাণবচনের পবিত্র অর্থ সংক্ষেপে নির্দেশিত হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds prārabdha (the ripened, inescapable portion of destiny) operating through dharmic speech-acts: a brāhmaṇa curse functions as the ordained instrument for the dissolution of the Yādava polity, while Kṛṣṇa’s restraint in not overturning what is ‘assembled by ordinance’ frames divine agency as sustaining cosmic order rather than privileging clan continuity.
Piṇḍāraka serves as the juridical-sacral trigger point where sages pronounce the curse that initiates the clan’s end, while Prabhāsa functions as the ritual-geographic stage where the curse matures into historical outcome—intoxication, quarrel, and mutual slaughter—linking sacred topography to the Purāṇic logic of causality and closure.
Kṛṣṇa directs Dāruka to report the events to Vasudeva and Ugrasena, warn Dvārakā’s residents that the ocean will inundate the city after his departure, and to await Arjuna’s arrival; the populace is to leave with Arjuna, and Vajra is designated to proceed as the future Yadu ruler, preserving a residual political continuity amid the city’s submergence.