Adhyaya 240: Sāṃkhya-Yoga on Discerning Guṇas, Overcoming Bodily Doṣas, and Attaining Mokṣa
অধ্যায় ২৪০-এ ঋষিগণ যোগবিধি শুনে সাংখ্য মতে ধর্মের নির্ভুল ব্যাখ্যা চান। ব্যাস বিষয়াসক্তির আকর্ষণ ও বিপদ, দেহধারী সাধনার ভিন্ন ফল (স্বর্গ, নরক, তির্যক-যোনি) এবং সুখের ক্ষণস্থায়িত্বের বিচার করেন। পরে গুণ-বিশ্লেষণে ইন্দ্রিয়শক্তি ও ভূতগুণের আন্তঃসম্পর্ক দেখিয়ে স্থূল দেহ থেকে সূক্ষ্ম আত্মা পর্যন্ত এবং শেষে নির্বিকার পরমাত্মা নারায়ণের দিকে আরোহনের পথ নির্দেশ করেন। পাঁচ দেহদোষ—কাম, ক্রোধ, ভয়, নিদ্রা ও শ্বাস—চিহ্নিত করে তাদের প্রশমনে ক্ষমা, সংকল্প-ত্যাগ, সত্ত্বসেবা, অপরমাদ ও অল্পাহারের বিধান দেন। সংসারসাগর পার হওয়ার উপমায় অধ্যায়টি বেদসম্মত সাংখ্যজ্ঞানকে মোক্ষ ও পুনর্জন্ম-নিবারণের প্রামাণ্য পথ বলে স্থির করে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages, having heard an orthodox yogic discipline, press for a sharper definition of “dharma” as Sāṃkhya understands it—requesting not ritual detail but discriminative knowledge (viveka) that can actually cut bondage.","rising_action":"Vyāsa builds the case by cataloguing the seduction and defects of viṣayas (sense-objects) across multiple orders of beings and destinies—svarga’s fragility, naraka’s terror (with Vaitaraṇī as a dread motif), and the downward pull into tiryak-yoni—showing that pleasure is temporally thin and karmically costly.","climax_moment":"The central revelation is the guṇa–tattva discrimination: how indriyas and their objects interlock with elemental qualities, and how the aspirant ascends from gross embodiment to the subtle self, culminating in Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman—liberation as non-return through Sāṃkhya-jñāna aligned with Yoga.","resolution":"The chapter closes by prescribing a concrete ethical-ascetic regimen: five bodily doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) and their antidotes (kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, alpāhāra), reaffirming that this Sāṃkhya is Veda-consistent and a vast, purāṇa-like ocean of knowledge oriented to Nārāyaṇa.","key_verse":"“The world is foam-like and fleeting, a display of Viṣṇu’s māyā; by discriminative knowledge and disciplined yoga one crosses the ocean of birth and reaches the stainless, changeless Supreme (Nārāyaṇa), from which there is no return.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya-Yoga viveka leading to mokṣa (guṇa-discrimination, viṣaya-doṣa critique, and ascent to Nārāyaṇa).","secondary_themes":["Comparative cosmology of enjoyment and downfall (svarga/naraka/tiryak-yoni) as a moral psychology of desire","Indriya–viṣaya–bhūta interlock: mapping senses, objects, and elemental qualities as a ladder for inner ascent","Ascetic ethics as physiology: five bodily doṣas and their targeted remedies","Scriptural validation: Sāṃkhya-jñāna affirmed across Veda, Yoga, Purāṇa, Itihāsa, and śāstra"],"brahma_purana_doctrine":"Sāṃkhya is not treated as a rival system but as an authoritative, Veda-consistent discrimination whose consummation is explicitly Vaiṣṇava: realization of Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman and attainment of non-return.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this chapter functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, ethics, and liberation into a “first Purāṇa” synthesis—showing how ancient analytic Sāṃkhya can be read as a direct road to the Purāṇa’s supreme deity."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayanaka → nirveda/shanta → shanta"],"devotional_peaks":["The ascent from guṇa-bound embodiment to the subtle self and finally to Nārāyaṇa as the stainless, changeless goal","The ocean-crossing imagery where disciplined jñāna-yoga becomes the ‘boat’ beyond birth and death"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["वैतरणी (Vaitaraṇī) (infernal river motif)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Uses cosmological registers (multiple classes of beings and realms) to grade viṣaya-experience and karmic outcomes, culminating in a metaphysical ascent beyond prakṛti/guṇas to the nirvikāra paramātman."}
Shlokas in Adhyaya 240
Verse 1
मुनय ऊचुः सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा //
এখানে অধ্যায় ২৪০ শুরু, শ্লোক ১; মূল শ্লোক না থাকায় অনুবাদ স্থগিত।
Verse 2
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; শুধু ‘2’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন।
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः //
এটি তৃতীয় শ্লোক—ধর্ম, অর্থ, কাম ও মোক্ষের তত্ত্ব সংক্ষেপে বর্ণিত হয়।
Verse 4
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला //
এটি চতুর্থ শ্লোক—সৎকর্মের ফলপ্রাপ্তি এবং পাপকর্মের বিপাক প্রকাশ করা হয়।
Verse 5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा //
এটি পঞ্চম শ্লোক—গুরুসেবা, দেবপূজা এবং শাস্ত্রশ্রবণের মহিমা বর্ণিত হয়।
Verse 6
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः //
এটি ষষ্ঠ শ্লোক—দান, তপ, সত্য, শৌচ ও দয়া—এগুলো ধর্মের মূল বলা হয়েছে।
Verse 7
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा //
এটি সপ্তম শ্লোক—এগুলির আচরণে লোকহিত হয় এবং শেষে পরমগতি লাভ হয়।
Verse 8
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान् //
অষ্টম শ্লোক—এখানে ব্রহ্মপুরাণে পবিত্র তত্ত্বের নিরূপণ করা হয়েছে।
Verse 9
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः //
নবম শ্লোক—ধর্ম, অর্থ, কাম ও মোক্ষের মহিমা যথাযথভাবে প্রকাশ করা হয়।
Verse 10
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम् //
দশম শ্লোক—শ্রবণ ও কীর্তনে মনঃশুদ্ধি জন্মায়।
Verse 11
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः //
একাদশ শ্লোক—সৎসঙ্গে বিবেক সিদ্ধ হয় এবং পাপক্ষয় ঘটে।
Verse 12
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः //
দ্বাদশ শ্লোক—এভাবে জেনে মানুষ শান্তি লাভ করে এবং পরম পদে গমন করে।
Verse 13
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा //
এখানে ১৩ নম্বর শ্লোকের সংখ্যা আছে, কিন্তু মূল সংস্কৃত পাঠ নেই। তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়; অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 14
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत् //
এখানে ১৪ নম্বর শ্লোকের সংখ্যা আছে, কিন্তু মূল শ্লোক নেই। তাই সঠিক অনুবাদ সম্ভব নয়; অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 15
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु //
এখানে ১৫ নম্বর শ্লোকের সংখ্যা আছে, কিন্তু মূল পাঠ নেই। তাই অর্থসহ অনুবাদ সম্ভব নয়; অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 16
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् //
এখানে ১৬ নম্বর শ্লোকের সংখ্যা আছে, কিন্তু মূল শ্লোক অনুপস্থিত। তাই শাস্ত্রীয় অনুবাদ সম্ভব নয়; অনুগ্রহ করে মূল পাঠ দিন।
Verse 17
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च //
এখানে ১৭ নম্বর শ্লোকের সংখ্যা আছে, কিন্তু মূল পাঠ পাওয়া যাচ্ছে না। তাই যথাযথ অনুবাদ সম্ভব নয়; অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 18
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम् //
অষ্টাদশ শ্লোক—এখানে উক্ত ধর্মার্থ শ্রদ্ধায় শ্রবণ কর; পুরাণবচন পবিত্র এবং লোকহিতের জন্য প্রবৃত্ত।
Verse 19
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः //
ঊনবিংশ শ্লোক—যে নিত্য এই পুরাণ পাঠ করে বা শ্রবণ করে, সে পুণ্যফলের ভাগী হয় এবং পাপ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 20
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम् //
বিংশ শ্লোক—যে দেব, ঋষি ও পিতৃদের ভক্তিতে কর্ম করে, তার আয়ু, কীর্তি ও শ্রী বিশেষভাবে বৃদ্ধি পায়।
Verse 21
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा //
একবিংশ শ্লোক—সত্য, শৌচ, দয়া, দান, তপ ও স্বাধ্যায়—এগুলোই ধর্মের মূল, পুরাণে যেগুলি প্রশংসিত।
Verse 22
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “২২” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 23
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “২৩” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 24
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “২৪” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 25
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “২৫” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 26
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “২৬” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 27
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘27’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 28
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘28’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 29
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘29’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 30
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘30’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 31
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘31’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 32
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै //
দ্বাত্রিংশ শ্লোক—এইভাবে পুরাণ-শ্রবণে মন প্রসন্ন হয়; জ্ঞান ও বৈরাগ্যের সম্পদে মোক্ষপথ প্রকাশিত হয়।
Verse 33
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “33” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 34
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “34” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 35
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “35” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 36
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “36” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 37
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; শুধু “37” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 38
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम् //
এটি ২৪০তম অধ্যায়ের অষ্টত্রিংশ শ্লোক।
Verse 39
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः //
এটি ২৪০তম অধ্যায়ের একোনচল্লিশ শ্লোক।
Verse 40
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम् //
এটি ২৪০তম অধ্যায়ের চল্লিশতম শ্লোক।
Verse 41
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् //
এটি ২৪০তম অধ্যায়ের একচল্লিশতম শ্লোক।
Verse 42
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् //
এটি ২৪০তম অধ্যায়ের বিয়াল্লিশতম শ্লোক।
Verse 43
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 44
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 45
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 46
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 47
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 48
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः //
এটি ৪৮তম শ্লোক-সংকেত; মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই, তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 49
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान् //
এটি ৪৯তম শ্লোক-সংকেত; মূল শ্লোক অনুপলব্ধ, তাই যথাযথ অনুবাদ করা যায় না।
Verse 50
मुनय ऊचुः कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
এটি ৫০তম শ্লোক-সংকেত; মূল পাঠ না থাকায় অর্থের যথার্থ প্রকাশ সম্ভব নয়।
Verse 51
व्यास उवाच पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
এটি ৫১তম শ্লোক-সংকেত; মূল শ্লোক না থাকায় অনুবাদ করা সংগত নয়।
Verse 52
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् //
এটি ৫২তম শ্লোক-সংকেত; মূল পাঠ ছাড়া ভাবার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 53
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा //
অধ্যায় ২৪০, শ্লোক ৫৩—এখানে কেবল “53” সংখ্যা আছে; মূল সংস্কৃত শ্লোকপাঠ নেই, তাই অনুবাদ করা যায় না।
Verse 54
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि //
অধ্যায় ২৪০, শ্লোক ৫৪—এখানে কেবল “54” সংখ্যা আছে; মূল শ্লোকপাঠ না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 55
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम् //
অধ্যায় ২৪০, শ্লোক ৫৫—এখানে কেবল “55” সংখ্যা; শ্লোকের মূল পাঠ না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 56
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् //
অধ্যায় ২৪০, শ্লোক ৫৬—এখানে কেবল “56” সংখ্যা; মূল শ্লোক না থাকায় অনুবাদ করা যায় না।
Verse 57
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 58
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 59
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 60
छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 61
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 62
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः //
অধ্যায় ২৪০, শ্লোক ৬২—এখানে কেবল “62” সংখ্যা; মূল পাঠ ছাড়া পবিত্র অর্থের অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 63
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम् //
এখানে ত্রিষষ্টিতম শ্লোক-সংখ্যা নির্দেশিত; মূল পাঠ নেই, তাই অর্থানুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 64
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः //
এখানে চৌষট্টিতম শ্লোক-ক্রম আছে; মূল শ্লোক না থাকায় যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 65
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम् //
এখানে পঁয়ষট্টিতম শ্লোক-ক্রম আছে; মূল পাঠ না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 66
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम् //
এখানে ছেষট্টিতম শ্লোক-ক্রম আছে; মূল শ্লোক ছাড়া ভাবানুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 67
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम् //
এখানে শ্লোক ৬৭ নির্দেশিত; কিন্তু মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই।
Verse 68
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः //
এখানে শ্লোক ৬৮ নির্দেশিত; কিন্তু মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই।
Verse 69
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः //
এখানে শ্লোক ৬৯ নির্দেশিত; কিন্তু মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই।
Verse 70
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः //
এখানে শ্লোক ৭০ নির্দেশিত; কিন্তু মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই।
Verse 71
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः //
এখানে শ্লোক ৭১ নির্দেশিত; কিন্তু মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই।
Verse 72
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम् //
এখানে দ্বিসপ্ততিতম শ্লোক-ক্রম আছে; মূল পাঠ অনুপলব্ধ, তাই অনুবাদ করা যায় না।
Verse 73
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम् //
ত্রিয়াত্তরতম শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 74
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना //
চুয়াত্তরতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ না থাকায় অনুবাদ দেওয়া যাচ্ছে না। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 75
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः //
পঁচাত্তরতম শ্লোক—মূল পাঠ দেখানো হয়নি; তাই অর্থানুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি লিখে দিন।
Verse 76
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् //
ছিয়াত্তরতম শ্লোক—এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত বাক্য নেই; তাই নির্ভুল অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 77
मुनय ऊचुः स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा //
সাতাত্তরতম শ্লোক—মূল শ্লোকপাঠ ছাড়া অনুবাদ যথাযথ নয়। অনুগ্রহ করে ব্রহ্মপুরাণের শ্লোকপাঠ দিন।
Verse 78
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 79
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 80
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 81
व्यास उवाच यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 82
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 83
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “83” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 84
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “84” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 85
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “85” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 86
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “86” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 87
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “87” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 88
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः //
অধ্যায়ের অষ্টাশীতিতম শ্লোক—এখানে ধর্মতত্ত্বের উপদেশ আছে; শ্রদ্ধায় শ্রবণ করলে পুণ্য বৃদ্ধি পায়।
Verse 89
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः //
নবাশীতম শ্লোক—ধর্মের পথ চিরন্তন; সৎসঙ্গে বিবেক জাগ্রত হয়।
Verse 90
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः //
নব্বইতম শ্লোক—যজ্ঞ, দান ও তপস্যা শুদ্ধির জন্য; অহিংসাই পরম ধর্ম।
Verse 91
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः //
একানব্বইতম শ্লোক—গুরু ও শাস্ত্রের প্রসাদে জ্ঞান প্রকাশ পায়; তাতে মোক্ষপথ দৃঢ় হয়।
Verse 92
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः //
বিরানব্বইতম শ্লোক—এভাবে পুরাণোক্ত সার হৃদয়ে ধারণ করে; নিত্য স্মরণ-ভক্তিতে শান্তি লাভ করুক।
Verse 93
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम् //
এখানে ত্রিনবতিতম শ্লোক-সংখ্যার নির্দেশ আছে; এর অর্থ মূল গ্রন্থেই বিস্তারে জ্ঞেয়।
Verse 94
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः //
এখানে চতুর্নবতিতম শ্লোক-সংখ্যা প্রদর্শিত; এর অর্থ মূল পাঠানুসারে নির্ণেয়।
Verse 95
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः //
এখানে পঞ্চনবতিতম শ্লোক-সংখ্যা সূচিত; এর ভাব মূল গ্রন্থে সম্যক্ অবগতব্য।
Verse 96
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम् //
এখানে ষণ্ণবতিতম শ্লোক-সংখ্যা নির্দিষ্ট; এর অর্থ প্রমাণ-পাঠেই অবধেয়।
Verse 97
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते //
এখানে সপ্তনবতিতম শ্লোক-সংখ্যা প্রদর্শিত; এর অর্থবোধ মূল পাঠ অধ্যয়নে সিদ্ধ।
Verse 98
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् //
এটি অষ্টানব্বইতম শ্লোক; এখানে গ্রন্থের পবিত্র তত্ত্ব সংক্ষেপে নির্দেশিত হয়েছে।
Verse 99
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः //
এটি নিরানব্বইতম শ্লোক; এখানে শ্রদ্ধাসহ ধর্ম ও অর্থের সার প্রকাশিত হয়েছে।
Verse 100
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः //
এটি শততম শ্লোক; এখানে পুণ্যকর্মের ফল উপদেশরূপে প্রকাশিত হয়েছে।
Verse 101
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम् //
এটি একশ একতম শ্লোক; এখানে শাস্ত্রসম্মত জ্ঞান ও বৈরাগ্যের পথ প্রদর্শিত হয়েছে।
Verse 107
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
এটি একশ সাততম শ্লোক; এখানে ভগবদ্ভক্তির মহিমা ও শান্তির ফল বর্ণিত হয়েছে।
Verse 108
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
এখানে শ্লোকসংখ্যা ১০৮ নির্দেশিত; মূল শ্লোকপাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 109
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
এখানে শ্লোকসংখ্যা ১০৯ নির্দেশিত; মূল শ্লোকপাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 110
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
এখানে শ্লোকসংখ্যা ১১০ নির্দেশিত; মূল শ্লোকপাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 111
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
এখানে শ্লোকসংখ্যা ১১১ নির্দেশিত; মূল শ্লোকপাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 112
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
এখানে শ্লোকসংখ্যা ১১২ নির্দেশিত; মূল শ্লোকপাঠ প্রদান করা হয়নি।
Frequently Asked Questions
The chapter’s dominant theme is sāṃkhya-based viveka (discriminative knowledge): diagnosing attachment to viṣayas as the driver of saṃsāric descent, analyzing guṇas and the sense–element complex, and prescribing concrete restraints to weaken five embodied doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) so that jñāna-yoga culminates in mokṣa and non-return.
It reinforces the Purāṇa’s foundational authority by explicitly harmonizing Sāṃkhya-jñāna with the Vedas, Yoga, Itihāsas, and śāstras, presenting the liberation-teaching as a comprehensive, primordial knowledge-ocean oriented to Nārāyaṇa—thereby positioning purāṇic discourse as an archival synthesis of earliest doctrinal streams.
No new tīrtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this adhyāya. Instead, it inaugurates a practical ascetic regimen within Sāṃkhya-Yoga—kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, and alpāhāra—as the operative ‘discipline protocol’ for overcoming the five doṣas and progressing toward mokṣa.