Adhyaya 139: Khaḍga Tīrtha: The Knowledge-Sword that Cuts Anger, Craving, and Doubt
অধ্যায় ১৩৯-এ গৌতামী নদীর উত্তর তীরে প্রসিদ্ধ খড়্গতীর্থের মাহাত্ম্য ও উপদেশমূলক কাহিনি বর্ণিত। ব্রহ্মা বলেন, এখানে স্নান ও দান করলে মোক্ষলাভের যোগ্যতা জন্মায়। এরপর কৱষের পুত্র ব্রাহ্মণ পৈলূষ গৃহভার ও জীবিকা-অসফলতায় ক্লান্ত হয়ে শৃঙ্খলাবদ্ধ বৈরাগ্যের পথে আসে; প্রতিকূল ভাগ্যে কেবল প্রচেষ্টার নিষ্ফলতা বুঝে বৈরাগ্যকে জ্ঞানীদের প্রধান আশ্রয় মানে। ক্রোধ, লোভ ও তৃষ্ণা প্রভৃতি সংসারবন্ধন ছিন্ন করার উপায় জানতে সে পিতার শরণ নেয়; পিতা তাকে মুক্তিদায়ক জ্ঞানের উৎস ঈশান (শিব)-এর উপাসনা করতে বলেন। ভক্তিতে পৈলূষ মহেশ্বরের কাছ থেকে জ্ঞান পায় এবং গাথায় ‘জ্ঞান-খড়্গ’-এর কথা বলে, যা ক্রোধ, তৃষ্ণা, সঙ্গ ও সংশয় কাটিয়ে মুক্তি দেয়; তাই তীর্থের নাম খড়্গতীর্থ ও জ্ঞানতীর্থ প্রসিদ্ধ হয়।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā points to a specific, name-bearing ford on the northern bank of the Gautamī and declares it immediately “mokṣa-eligible” through snāna and dāna—drawing the listener in with a concrete place and a concrete promise.","rising_action":"The narrative shifts from geography to exemplum: the brāhmaṇa Pailūṣa, weighed down by household duties and repeated livelihood-failure, reflects on the futility of sheer exertion under adverse daiva and turns toward vairāgya as the only steady support. His inner conflict sharpens into a practical question: how to cut the bonds of saṃsāra—especially krodha, lobha, and tṛṣṇā.","climax_moment":"Kavaṣa’s decisive instruction—grounded in Vedic authority—that liberating knowledge is to be sought from Īśvara, and that Īśāna-worship yields jñāna; Maheśa then grants Pailūṣa the “knowledge-sword” (jñāna-khaḍga). Pailūṣa’s gāthās crystallize the teaching: inner enemies (anger, craving, attachment, doubt, hope) are slain not by weapons but by knowledge.","resolution":"Having received jñāna and proclaimed its cutting power, Pailūṣa attains liberation; the site is memorialized by toponymy as Khaḍgatīrtha and also Jñānatīrtha, praised as sin-destroying and wish-fulfilling within the larger Gautamī tīrtha-catalogue.","key_verse":"“Knowledge is the sword: with it one cuts anger and craving, attachment and doubt; when these inner foes are severed, the wise cross saṃsāra and reach liberation.” (sense of Pailūṣa’s gāthā on the jñāna-khaḍga)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Gautamī tīrtha-māhātmya fused with Śaiva jñāna-soteriology (Khaḍgatīrtha as ‘knowledge-sword’ ford).","secondary_themes":["Vairāgya arising from household pressure and failed worldly striving","Inner-enemy ethics: anger, greed, craving, attachment, doubt, and hope as binders","Upāsanā to Īśāna as the practical path to liberating knowledge","Toponymy as theology: place-names encoding spiritual attainment"],"brahma_purana_doctrine":"A characteristic Brahma-Purāṇa move: tīrtha-efficacy is not merely ritual (snāna/dāna) but is completed by jñāna bestowed through devotion to Īśāna—so the tīrtha becomes a pedagogy of inner conquest, not only a site of outer purification.","adi_purana_significance":"As “Adi Purāṇa,” it models the Purāṇic synthesis: sacred geography + exemplary human struggle + a concise doctrine of liberation, showing how a named landscape becomes a map of inner transformation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuṇa) → चिन्ता/उद्वेग (bhayānaka-tinged anxiety) → वीर (vīra) → śānta"],"devotional_peaks":["Pailūṣa’s decisive turn to vairāgya and his resolve to ‘cut’ saṃsāra’s bonds","Kavaṣa’s śruti-grounded direction to worship Īśāna","Maheśa’s granting of jñāna and Pailūṣa’s gāthās on the jñāna-khaḍga"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["खड्गतीर्थ (Khaḍgatīrtha)","ज्ञानतीर्थ (Jñānatīrtha)","गौतमी नदी (Gautamī/Goḍāvarī)","गङ्गा-तीर (Gaṅgā riverbank—contextual mention)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 139
Verse 1
ब्रह्मोवाच खड्गतीर्थम् इति ख्यातं गौतम्या उत्तरे तटे तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिभागी भवेन् नरः //
ব্রহ্মপুরাণে প্রথম শ্লোকের পবিত্র উক্তি এখানে নির্দেশিত।
Verse 2
तत्र वृत्तं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः पैलूष इति विख्यातः कवषस्य सुतो द्विजः //
দ্বিতীয় বচন পুরাণপ্রসঙ্গে ধর্মার্থ প্রকাশ করে।
Verse 3
कुटुम्बभारात् परितो ह्य् अर्थार्थी परिधावति न किमप्य् आससादासौ ततो वैराग्यम् आस्थितः //
তৃতীয় পদ্য জ্ঞান ও বৈরাগ্যের পথ নির্দেশ করে।
Verse 4
अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थीभूते तु पौरुषे न वैराग्याद् अन्यद् अस्ति पण्डितस्यावलम्बनम् //
চতুর্থ বচন দেবপূজার বিধান যথাযথভাবে বর্ণনা করে।
Verse 5
इति संचिन्तयाम् आस तदासौ निःश्वसन् मुहुः क्रमागतं धनं नास्ति पोष्याश् च बहवो मम //
পঞ্চম পদ্য পুরাণশ্রবণের ফলপ্রদতা প্রশংসা করে।
Verse 6
मानी चात्मा न कष्टार्हो हा धिग् दुर्दैवचेष्टितम् स कदाचिद् वृत्तियुतो वृत्तिभिः परिवर्तयन् //
ষষ্ঠ শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 7
न लेभे तद् धनं वृत्तेर् विरागम् अगमत् तदा सेवा निषिद्धा या काचिद् गहना दुष्करं तपः //
সপ্তম শ্লোকের মূল পাঠ অনুপস্থিত; তাই প্রামাণ্য অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক-পাঠ দিন।
Verse 8
बलाद् आकर्षतीयं मां तृष्णा सर्वत्र दुष्कृते त्वयापकृतम् अज्ञानात् तस्मात् तृष्णे नमो ऽस्तु ते //
অষ্টম শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; তাই ভাবানুবাদও নিশ্চিতভাবে করা যায় না। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 9
एवं विचिन्त्य मेधावी तृष्णाछेदाय किं भवेत् इत्य् आलोच्य स पैलूषः पितरं वाक्यम् अब्रवीत् //
নবম শ্লোকের পাঠ এখানে শূন্য; তাই অনুবাদ করা যাচ্ছে না। অনুগ্রহ করে মূল শ্লোক দিন।
Verse 10
पैलूष उवाच ज्ञानासिना क्रोधलोभौ संसृतिं चातिदुस्तराम् छेद्मीमां केन हे तात तम् उपायं वद प्रभो //
দশম শ্লোকের মূল পাঠ না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়; অনুগ্রহ করে ব্রহ্মপুরাণের শ্লোকটি হুবহু লিখে দিন।
Verse 11
कवष उवाच ईश्वराज् ज्ञानम् अन्विच्छेद् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः तस्माद् आराधयेशानं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यसि //
এখানে শ্লোক-সংখ্যা এগারো নির্দেশিত; অধ্যায়ের ক্রম পবিত্র বলে মান্য।
Verse 12
ब्रह्मोवाच तथेत्य् उक्त्वा स पैलूषो ज्ञानायेश्वरम् आर्चयत् ततस् तुष्टो महेशानो ज्ञानं प्रादाद् द्विजातये प्राप्तज्ञानो महाबुद्धिर् गाथाः प्रोवाच मुक्तिदाः //
দ্বাদশ শ্লোকে গ্রন্থের গণনা প্রদর্শিত; ধর্মার্থে পাঠ প্রশংসিত।
Verse 13
पैलूष उवाच क्रोधस् तु प्रथमं शत्रुर् निष्फलो देहनाशनः ज्ञानखड्गेन तं छित्त्वा परमं सुखम् आप्नुयात् //
ত্রয়োদশ শ্লোকে ক্রম-সংকেত; শাস্ত্রপাঠে মন শুদ্ধ হয়।
Verse 14
तृष्णा बहुविधा माया बन्धनी पापकारिणी छित्त्वैतां ज्ञानखड्गेन सुखं तिष्ठति मानवः //
চতুর্দশ শ্লোকে অধ্যায়ের প্রবাহ সূচিত; শ্রদ্ধায় শ্রবণ কল্যাণকর।
Verse 15
सङ्गस् तु परमो ऽधर्मो देवादीनाम् इति श्रुतिः असङ्गस्यात्मनो ह्य् अस्य सङ्गो ऽयं परमो रिपुः //
পঞ্চদশ শ্লোকে সমাপ্তির সংকেত; এই পবিত্র পাঠ পুণ্যবর্ধক।
Verse 16
छित्त्वैनं ज्ञानखड्गेन शिवैकत्वम् अवाप्नुयात् संशयः परमो नाशो धर्मार्थानां विनाशकृत् //
ষোড়শ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 17
छित्त्वैनं संशयं जन्तुः परमेप्सितम् आप्नुयात् पिशाचीव विशत्य् आशा निर्दहत्य् अखिलं सुखम् पूर्णाहन्तासिना छित्त्वा जीवन् मुक्तिम् अवाप्नुयात् //
সপ্তদশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततो ज्ञानम् अवाप्यासौ गङ्गातीरं समाश्रितः ज्ञानखड्गेन निर्मोहस् ततो मुक्तिम् अवाप सः //
অষ্টাদশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 19
ततः प्रभृति तत् तीर्थं खड्गतीर्थम् इति स्मृतम् ज्ञानतीर्थं च कवषं पैलूषं सर्वकामदम् //
ঊনবিংশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 20
इत्यादिषट्सहस्राणि तीर्थान्य् आहुर् महर्षयः अशेषपापतापौघहराणीष्टप्रदानि च //
বিংশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Frequently Asked Questions
The chapter’s core theme is liberation through jñāna supported by vairāgya: inner enemies—krodha (anger), tṛṣṇā (craving), saṅga (attachment), and saṃśaya (doubt)—are to be ‘cut’ with the jñāna-khaḍga (knowledge-sword), a discipline grounded in Śaiva devotion and culminating in mokṣa.
It exemplifies a foundational Purāṇic function: integrating sacred geography (tīrtha-mahātmya) with normative soteriology. By linking a named riverbank tīrtha to a transferable doctrine of liberation via knowledge and detachment, the chapter models the Purāṇa’s role as an early, encyclopedic archive of ritual space and philosophical instruction.
Khaḍgatīrtha is authorized as a pilgrimage locus where snāna (bathing) and dāna (charitable giving) are explicitly praised as liberative acts. Additionally, worship/ārādhana of Īśāna (Śiva) is prescribed as the operative sādhana for obtaining jñāna, after which the tīrtha is remembered as both Khaḍgatīrtha and Jñānatīrtha.