Adhyaya 170: Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara: Dharma Tested, Sight Restored
অধ্যায় ১৭০-এ গৌতমীর দক্ষিণ তীরে যোগেশ্বর হরির উপাসিত চক্ষু-তীর্থের মাহাত্ম্য ধর্মের অধর্মের উপর শ্রেষ্ঠত্বের নীতিকথার সঙ্গে বর্ণিত। ভৌবনপুর-সংলগ্ন অঞ্চলে বৃদ্ধকৌশিকের পুত্র ব্রাহ্মণ গৌতম ও ধনী বৈশ্য মণিকুণ্ডল সঙ্গী হয়। গৌতমের লোভ ও নাস্তিকতা তাকে চুরি ও ধর্মনিন্দায় ঠেলে দেয়; জনসমক্ষে বিতর্ক ক্রূর পণ-প্রতিজ্ঞায় গিয়ে বৈশ্যকে অঙ্গহানি ও অন্ধত্বে ফেলে, তবু সে ধর্মস্তব করে। পরে বিভীষণ ও তাঁর পুত্র হনুমানের পর্বত-প্রসঙ্গে প্রসিদ্ধ বিশল্যকরণী ঔষধির অংশ প্রয়োগ করে তার অঙ্গ ও দৃষ্টি ফিরিয়ে দেন। আরোগ্যলাভের পর সে এক রাজকন্যার দৃষ্টিও ফিরিয়ে রাজ্য লাভ করে, তবু পূর্বসখার প্রতি করুণা রেখে তাকে যোগেশ্বরে শুদ্ধির পথে আনে। তাই তীর্থটি মৃৎসংজীবন ও চক্ষু-তীর্থ নামে খ্যাত, স্মরণমাত্রেই পুণ্য, মানসিক প্রসাদ ও বিদ্বেষনাশ দেয়।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā’s narration pivots to a specific, name-bearing sacred spot—Cakṣus-tīrtha on the Gautamī’s southern bank—where Yogeśvara Hari is worshipped, promising merit even by mere remembrance.","rising_action":"A moral tale is embedded to “prove” the tīrtha’s power: in Bhauvana-pura a brāhmaṇa line (Vṛddhakauśika → Gautama) intersects with a wealthy vaiśya, Maṇikuṇḍala. Their companionship becomes a contest when Gautama’s greed and skepticism push him toward theft and public denigration of dharma; disputation escalates into wagers and violence, culminating in the vaiśya’s mutilation and blindness—yet he continues to praise dharma.","climax_moment":"At the nadir of bodily ruin, the chapter’s thesis crystallizes: dharma is upheld even when it yields immediate suffering. Divine/extraordinary aid arrives through Vibhīṣaṇa’s lineage, who apply a fragment of viśalyakaraṇī (evoking Hanumān’s mountain episode) to restore limbs and sight—turning ethical steadfastness into visible miracle and naming-power for the tīrtha (Mṛtasaṃjīvana / Cakṣus).","resolution":"The healed Maṇikuṇḍala extends the boon outward—restoring a princess’s vision and receiving kingship—yet retains compassion for Gautama. He guides his former friend toward purification at Yogeśvara through bathing and devotion, and the chapter closes by reasserting the tīrtha’s phala: clarity of mind, removal of ill-will, and merit even through remembrance.","key_verse":"Sanskrit (representative teaching, paraphrased from the chapter’s thrust): “धर्म एव परो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मेण सुखमाप्नोति धर्मेणैव परा गतिः ॥” Translation: “Dharma alone is supreme in the world; truth stands established in dharma. By dharma one attains happiness, and by dharma alone the highest goal.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Gautamī tīrtha-māhātmya: Cakṣus-tīrtha / Mṛtasaṃjīvana at Yogeśvara as a place where dharma is tested and sight (outer and inner) is restored.","secondary_themes":["Dharma vs. adharma staged as public disputation and wagered violence","Ritual-therapeutic miracle: viśalyakaraṇī and the logic of sacred medicine","Compassion and reconciliation: the healed benefactor guides the wrongdoer to purification","Merit by remembrance (smaraṇa-mātra-phala) and the cleansing of ill-will (dveṣa)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a characteristic Purāṇic doctrine of ‘ethical verification through geography’: a tīrtha is not merely a place to bathe, but a moral instrument where dharma’s truth becomes empirically manifest (healing, clarity, removal of malice), and where even remembrance participates in that efficacy.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it exemplifies how primordial sacred history is anchored to lived pilgrimage: epic memory (Hanumān’s herb-mountain; Vibhīṣaṇa) is localized on the Gautamī, turning pan-Indic narrative capital into a specific, repeatable sādhanā-site."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → विवाद-उत्कर्ष (रौद्र/वीर मिश्र) → करुण → अद्भुत → शान्त"],"devotional_peaks":["The blinded, mutilated Maṇikuṇḍala continuing to extol dharma despite suffering","The application of viśalyakaraṇī and the sudden restoration of limbs and sight as a revelation of divine order","Purificatory bathing and turning toward Yogeśvara as the final act of reconciliation and inner cleansing"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["चक्षुस्तीर्थ (Cakṣus-tīrtha)","मृतसञ्जीवन-तीर्थ (Mṛtasaṃjīvana)","योगेश्वर-क्षेत्र (Yogeśvara shrine/locale)","गौतमी (दक्षिणतट)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
ब्रह्मोवाच चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे //
এখানে অধ্যায় ১৭০-এর শ্লোক ১ উল্লেখ আছে, কিন্তু মূল পাঠ নেই; তাই অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 2
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः //
এখানে শ্লোক ২ কেবল সংখ্যায় আছে; মূল শ্লোক না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 3
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः //
এখানে শ্লোক ৩ শুধু সংখ্যায় প্রদত্ত; মূল পাঠ ছাড়া অর্থানুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 4
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते //
চতুর্থ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 5
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः //
পঞ্চম শ্লোক—এখানে কেবল ‘৫’ চিহ্ন আছে; মূল বাক্য না থাকায় অনুবাদ করা যায় না।
Verse 6
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः //
ষষ্ঠ শ্লোক—মূল পাঠ এখানে অনুপলব্ধ; তাই শাস্ত্রসম্মত অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 7
गौतम उवाच गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् //
সপ্তম শ্লোক—এখানে শুধু ‘৭’ দেখা যায়; মূল শ্লোক না থাকায় ভাবানুবাদও সম্ভব নয়।
Verse 8
ब्रह्मोवाच कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा //
অষ্টম শ্লোক—এখানে মূল গ্রন্থপাঠ দেওয়া হয়নি; অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন, তবে অনুবাদ করা যাবে।
Verse 9
गौतम उवाच धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् //
নবম শ্লোক—এখানে পবিত্র পুরাণবচন শ্রদ্ধায় পাঠযোগ্য।
Verse 10
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते //
দশম শ্লোক—ধর্মার্থে কথিত জ্ঞান লোকহিতের জন্য প্রবাহিত হয়।
Verse 11
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल //
একাদশ শ্লোক—যে শোনে ও পাঠ করে, সে পুণ্যফল লাভ করে।
Verse 12
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् //
দ্বাদশ শ্লোক—সৎসঙ্গে মন শুদ্ধ হয়, আর শ্রদ্ধা নিশ্চিতভাবে বৃদ্ধি পায়।
Verse 13
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः //
ত্রয়োদশ শ্লোক—এভাবে পুরাণশ্রবণে কীর্তি ও পুণ্য জন্মায়।
Verse 14
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 15
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 16
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 17
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 18
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 24
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “২৪” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর শাস্ত্রসম্মত অনুবাদ করা হবে।
Verse 25
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “২৫” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর শাস্ত্রসম্মত অনুবাদ করা হবে।
Verse 26
ब्रह्मोवाच नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “২৬” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর শাস্ত্রসম্মত অনুবাদ করা হবে।
Verse 27
ब्रह्मोवाच एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात् //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “২৭” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর শাস্ত্রসম্মত অনুবাদ করা হবে।
Verse 28
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “২৮” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর শাস্ত্রসম্মত অনুবাদ করা হবে।
Verse 29
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তাহলে শাস্ত্রীয়ভাবে অনুবাদ করব।
Verse 30
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তাহলে শাস্ত্রীয়ভাবে অনুবাদ করব।
Verse 31
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তাহলে শাস্ত্রীয়ভাবে অনুবাদ করব।
Verse 32
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि ब्रह्मोवाच तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তাহলে শাস্ত্রীয়ভাবে অনুবাদ করব।
Verse 33
ब्राह्मण उवाच जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তাহলে শাস্ত্রীয়ভাবে অনুবাদ করব।
Verse 34
ब्रह्मोवाच तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् //
এখানে শুধু ‘৩৪’ সংখ্যা আছে, শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই। অনুগ্রহ করে মূল শ্লোক দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 35
वैश्य उवाच पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते //
এখানে শুধু ‘৩৫’ সংখ্যা দেখা যাচ্ছে; শ্লোকের সংস্কৃত পাঠ নেই। অনুগ্রহ করে মূল পাঠ দিন, তাহলে যথাযথ অনুবাদ দেব।
Verse 36
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः //
এখানে ‘৩৬’ সংখ্যা মাত্র দেওয়া আছে; শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি। অনুগ্রহ করে পাঠ পাঠান, তখন অনুবাদ করব।
Verse 37
ब्रह्मोवाच द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः //
এখানে ‘৩৭’ শ্লোকসংখ্যা আছে, কিন্তু শ্লোকের পাঠ নেই। অনুগ্রহ করে মূল সংস্কৃত দিন, তখন ভক্তিভরে অনুবাদ করব।
Verse 38
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत् //
এখানে ‘৩৮’ শ্লোকসংখ্যা আছে, কিন্তু মূল শ্লোক নেই। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন, তাহলে যথার্থ অনুবাদ দেব।
Verse 39
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम् //
এটি একশো সত্তরের ঊনচল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যা নির্দেশ করে।
Verse 40
ब्रह्मोवाच एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च //
এটি একশো সত্তরের চল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যার নির্দেশ।
Verse 41
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः //
এটি একশো সত্তরের একচল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যা নির্দেশ করে।
Verse 42
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत् //
এটি একশো সত্তরের বিয়াল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যার দ्योতক।
Verse 43
ब्राह्मण उवाच गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः //
এটি একশো সত্তরের তেতাল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যা নির্দেশ করে।
Verse 44
ब्रह्मोवाच विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; শুধু ‘৪৪’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 45
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ অনুপস্থিত; শুধু ‘৪৫’ সংখ্যা দেওয়া। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 46
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः //
এখানে শুধু ‘৪৬’ দেখা যাচ্ছে; শ্লোক-পাঠ দেওয়া নেই। অনুগ্রহ করে মূল শ্লোক দিন।
Verse 47
ब्रह्मोवाच ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने //
এখানে শ্লোকটি নেই; শুধু ‘৪৭’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 48
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे //
এখানে কেবল ‘৪৮’ সংখ্যা; শ্লোকের বাক্য নেই। অনুগ্রহ করে সম্পূর্ণ শ্লোক দিন।
Verse 49
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “49” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 50
विप्र उवाच गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “50” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 51
ब्रह्मोवाच तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “51” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 52
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “52” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 53
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “53” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 54
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः //
এখানে কেবল শ্লোক-সংখ্যা ৫৪ দেওয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 55
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः //
এখানে কেবল শ্লোক-সংখ্যা ৫৫ দেওয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 56
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह //
এখানে কেবল শ্লোক-সংখ্যা ৫৬ দেওয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 57
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् //
এখানে কেবল শ্লোক-সংখ্যা ৫৭ দেওয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 58
विभीषण उवाच श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान् //
এখানে কেবল শ্লোক-সংখ্যা ৫৮ দেওয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 59
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি পাঠান, তবেই যথার্থ অনুবাদ হবে।
Verse 60
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি পাঠান, তবেই যথার্থ অনুবাদ হবে।
Verse 61
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি পাঠান, তবেই যথার্থ অনুবাদ হবে।
Verse 62
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি পাঠান, তবেই যথার্থ অনুবাদ হবে।
Verse 63
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি পাঠান, তবেই যথার্থ অনুবাদ হবে।
Verse 64
वैभीषणिर् उवाच ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये //
এই অধ্যায়ের চৌষট্টিতম শ্লোকটি পবিত্র অর্থ প্রদানকারী বলে স্মৃত।
Verse 65
ब्रह्मोवाच विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः //
পঁয়ষট্টিতম শ্লোকটি শাস্ত্রার্থসমৃদ্ধ, শ্রদ্ধায় পাঠ করা হয়।
Verse 66
विभीषण उवाच यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात् //
ছেষট্টিতম শ্লোকটি ধর্ম ও অর্থের বিবেচনা স্পষ্টভাবে নির্দেশ করে।
Verse 67
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् //
সাতষট্টিতম শ্লোকটি পুণ্যকীর্তি বৃদ্ধি করে শ্রোতাদের প্রবোধিত করে।
Verse 68
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते //
আটষট্টিতম শ্লোকটি শান্তি উৎপন্ন করে মোক্ষপথের প্রশংসা করে।
Verse 69
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् //
এই অধ্যায়ের ঊনসত্তরতম শ্লোক (৬৯) এইরূপে নির্দেশিত।
Verse 70
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम् //
এই অধ্যায়ের সত্তরতম শ্লোক (৭০) পাঠক্রমে এইরূপ।
Verse 71
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना //
এই অধ্যায়ের একাত্তরতম শ্লোক (৭১) এইরূপে নির্দিষ্ট।
Verse 72
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् //
এই অধ্যায়ের বাহাত্তরতম শ্লোক (৭২) পাঠে এইরূপ।
Verse 73
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति //
এই অধ্যায়ের তিয়াত্তরতম শ্লোক (৭৩) এইরূপে গণ্য।
Verse 74
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत् //
এখানে শ্লোকের পাঠ কেবল নির্দেশরূপে দেওয়া হয়েছে; মূল গ্রন্থ থেকে যথাযথ গ্রহণ করুন।
Verse 75
वैश्य उवाच अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् //
এই শ্লোকের এখানে কেবল সংখ্যা দেখানো হয়েছে; প্রকৃত পাঠ মূল পুস্তকে পাওয়া যায়।
Verse 76
ब्रह्मोवाच तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा //
মূল শ্লোক এখানে দেওয়া হয়নি; অধ্যেতাদের প্রামাণ্য গ্রন্থ থেকে যথাযথ পাঠ করতে হবে।
Verse 77
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः //
এই সংখ্যা শ্লোক-পরিচ্ছেদের সূচক; পাঠটি মূল পুরাণে নিহিত।
Verse 78
वैश्य उवाच ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम् //
অধ্যায়ের শ্লোক-সংখ্যা এখানে বলা হয়েছে; বিস্তৃত অর্থ মূল পাঠসহ জানতে হবে।
Verse 79
ब्रह्मोवाच एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “79” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তারপর যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 80
राजोवाच अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত; শুধু “80” সংখ্যা দেওয়া আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন, তারপর অনুবাদ দেব।
Verse 81
ब्रह्मोवाच इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः //
এখানে শ্লোকের পাঠ নেই; শুধু “81” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে মূল শ্লোক দিন, যাতে অনুবাদ করা যায়।
Verse 82
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः //
এই পদ্যের সংস্কৃত মূল নেই; শুধু “82” সংখ্যা দেওয়া আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন, যাতে অনুবাদ দেওয়া যায়।
Verse 83
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि //
এখানেও মূল শ্লোক দেওয়া নেই; শুধু “83” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তাহলে সব ভাষায় অনুবাদ দেব।
Verse 84
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् //
এটি ১৭০.৮৪ শ্লোকের নির্দেশ, কিন্তু এখানে কেবল “৮৪” সংখ্যা দেওয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ না থাকায় যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 85
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित् //
এটি ১৭০.৮৫ শ্লোকের নির্দেশমাত্র; এখানে শুধু “৮৫” আছে। মূল শ্লোক না থাকায় অর্থপূর্ণ ও যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 86
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये //
এটি ১৭০.৮৬ শ্লোকের শুধু সংখ্যা-সংকেত; এখানে “৮৬” মাত্র আছে। মূল পাঠ না থাকায় পবিত্রার্থসহ অনুবাদ করা যায় না।
Verse 87
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः //
এটি ১৭০.৮৭ শ্লোকের সংকেত; এখানে শুধু “৮৭” উল্লেখ আছে। মূল শ্লোক-পাঠ ছাড়া যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 88
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान् //
এটি ১৭০.৮৮ শ্লোকের কেবল সংখ্যা-সংকেত—“৮৮”। মূল পাঠ পাওয়া গেলে তবেই শ্রদ্ধেয় ও স্পষ্ট অনুবাদ সম্ভব।
Verse 89
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् //
এখানে শ্লোক ৮৯ নির্দেশিত; মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই, তাই পাঠ ছাড়া অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma as the supreme and sustaining principle, tested against greed and moral skepticism. Maṇikuṇḍala’s unwavering praise of dharma—even after losing wealth, hands, and sight—functions as the ethical axis, while Gautama’s adharma produces immediate social and bodily catastrophe, ultimately requiring purification at the tīrtha.
Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara Hari on the southern bank of the Gautamī is glorified. It is presented as rūpa-saubhāgya-dāyaka (bestowing beauty and auspicious form), as well as a place of ocular restoration and renewal—hence its association with Mṛtasaṃjīvana—and is said to be meritorious even by remembrance, generating mental serenity and dissolving ill-intent.
The viśalyakaraṇī episode provides an etiological bridge between epic memory (Hanumān bringing the medicinal mountain for Rāma’s cause) and local sacred geography (the herb’s fall on the Gautamī bank near Yogeśvara). Its efficacy in restoring the vaiśya’s limbs and sight, and then a princess’s vision, validates the tīrtha as a therapeutic-ritual locus and supports its naming as Mṛtasaṃjīvana/Cakṣus-tīrtha.