Adhyaya 6
Prahlāda Instructs the Sons of Demons: Begin Bhakti from Childhood; Household Attachment as Bondage; Nārāyaṇa as the All-Pervading Supersoul
অসুরপুত্রদের বিদ্যালয়ে প্রহ্লাদ এই অধ্যায়ে অটল ভক্তি থেকে এগিয়ে সুসংবদ্ধ উপদেশ দেন। তিনি বলেন, কৈশোর থেকেই ভক্তি শুরু করা উচিত (কৌমার আচরেত), কারণ ইন্দ্রিয়সুখ কর্মফলে পূর্বনির্ধারিত—জীবনের শ্রেষ্ঠ শক্তি তা অর্জনে নষ্ট করা অনর্থক। তিনি মানবজীবনের সময়ভাগ দেখান—ঘুম, শৈশব, খেলা, আর জরা-রোগাক্রান্ত বার্ধক্য অধিকাংশ সময় গ্রাস করে; অবশিষ্ট বছরও অসংযত ইন্দ্রিয়ের ফলে গৃহাসক্তি ও অর্থলোভে ক্ষয় হয়, যেন রেশমকীট নিজের কোকুনেই আবদ্ধ। এরপর তিনি তত্ত্ব প্রকাশ করেন—নারায়ণই আদ্য সর্বব্যাপী পরমাত্মা, যে-কোন অবস্থায় আরাধ্য; তৃণ থেকে ব্রহ্মা পর্যন্ত সকলের অন্তরে বিরাজমান, গুণের মধ্যে থেকেও গুণাতীত; সচ্চিদানন্দ স্বরূপ হলেও মায়া নাস্তিক দৃষ্টিকে আচ্ছন্ন করে। প্রহ্লাদ শেষে হিংসাহীন করুণায় অন্যদের ভক্তি-জ্ঞান দানের আহ্বান জানান এবং বলেন ভক্তের কাছে ধর্ম-অর্থ-কাম-মোক্ষ গৌণ। অধ্যায়ের শেষে ছেলেরা জিজ্ঞেস করে, নারদমুনির শিক্ষা প্রহ্লাদ কীভাবে পেলেন—যা পরের অধ্যায়ের ভূমিকা।
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्राद उवाच कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान्भागवतानिह । दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम् ॥ १ ॥
শ্রীপ্রহ্লাদ বললেন—বুদ্ধিমান ব্যক্তি কৌমার্য থেকেই এখানে ভাগবত-ধর্ম, অর্থাৎ ভগবানের ভক্তিসেবা অনুশীলন করুক। মানবজন্ম দুর্লভ; যদিও অস্থায়ী, তবু পরম অর্থদায়ক।
Verse 2
यथा हि पुरुषस्येह विष्णो: पादोपसर्पणम् । यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वर: सुहृत् ॥ २ ॥
কারণ এই মানবজীবনে বিষ্ণুর পদপদ্মের শরণ গ্রহণই মানুষের কর্তব্য; তিনিই সকল জীবের পরম প্রিয়, আত্মার অধীশ্বর এবং সকলের সুহৃদ।
Verse 3
सुखमैन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् । सर्वत्र लभ्यते दैवाद्यथा दु:खमयत्नत: ॥ ३ ॥
হে দৈত্যকুলজাত বন্ধুগণ! দেহের সংযোগে ইন্দ্রিয়বিষয়জনিত যে সুখ, তা পূর্বকর্মানুসারে যে কোনো যোনিতে দैববশত মেলে; যেমন দুঃখও বিনা চেষ্টায় এসে পড়ে।
Verse 4
तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्यय: परम् । न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४ ॥
যে চেষ্টা কেবল আয়ু ক্ষয় করে, তা করা উচিত নয়; তাতে সত্য কল্যাণ মেলে না। মুকুন্দের চরণকমলই পরম ক্ষেম॥৪॥
Verse 5
ततो यतेत कुशल: क्षेमाय भवमाश्रित: । शरीरं पौरुषं यावन्न विपद्येत पुष्कलम् ॥ ५ ॥
অতএব সংসারে অবস্থান করেও যে বিচক্ষণ, সে পরম ক্ষেমের জন্য সাধনা করুক—যতদিন দেহ সবল ও সক্ষম, অবক্ষয়ে পতিত হয়নি॥৫॥
Verse 6
पुंसो वर्षशतं ह्यायुस्तदर्धं चाजितात्मन: । निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तम: ॥ ६ ॥
মানুষের আয়ু শতবর্ষ, কিন্তু যে আত্মসংযমহীন তার অর্ধেকই নিষ্ফল যায়; সে রাত্রিতে অজ্ঞতার অন্ধকারে আচ্ছন্ন হয়ে নিদ্রায় থাকে॥৬॥
Verse 7
मुग्धस्य बाल्ये कैशोरे क्रीडतो याति विंशति: । जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशति: ॥ ७ ॥
মোহগ্রস্ত শৈশবে ও খেলাধুলায় মত্ত কৈশোরে বিশ বছর কেটে যায়; আর জরা-গ্রস্ত, অক্ষম বৃদ্ধেরও বিশ বছর বৃথা যায়॥৭॥
Verse 8
दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा । शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि ॥ ८ ॥
অতৃপ্ত কামনা ও প্রবল মোহে গৃহাসক্তি বাড়ে; এমন উন্মত্ত মানুষের অবশিষ্ট বছরও নষ্ট হয়, কারণ সে ভক্তিসেবায় নিজেকে নিয়োজিত করতে পারে না॥৮॥
Verse 9
को गृहेषु पुमान्सक्तमात्मानमजितेन्द्रिय: । स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धमुत्सहेत विमोचितुम् ॥ ९ ॥
যে ব্যক্তি ইন্দ্রিয় সংযম করতে না পেরে গৃহজীবনে আসক্ত, সে স্নেহের দৃঢ় বন্ধনে বাঁধা নিজেকে কীভাবে মুক্ত করবে?
Verse 10
को न्वर्थतृष्णां विसृजेत्प्राणेभ्योऽपि य ईप्सित: । यं क्रीणात्यसुभि: प्रेष्ठैस्तस्कर: सेवको वणिक् ॥ १० ॥
ধনলালসা কে ত্যাগ করবে, যা প্রাণের চেয়েও প্রিয় বলে মনে হয়? চোর, চাকর-সৈনিক ও বণিক প্রিয় প্রাণ ঝুঁকিয়ে ধন অর্জন করে।
Verse 11
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
যার চিত্ত পরিবারে গভীরভাবে আসক্ত, সে কীভাবে সঙ্গ ত্যাগ করবে? দয়াময়ী প্রিয় স্ত্রীর একান্ত সুখ ও মধুর কথা, আর শিশুদের ভাঙা-মিষ্টি বাক্যে যার মন রঞ্জিত—সে কীভাবে বিরাগী হবে?
Verse 12
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
সে পুত্রদের, হৃদয়প্রিয় কন্যাদের, ভাই-বোনদের, বৃদ্ধ পিতা-মাতাকে, মনোহর গৃহ ও গৃহসজ্জাকে, কুলধর্মের জীবিকা-ব্যবস্থাকে, পশু ও দাস-পরিচারকদের স্মরণ করতে করতে—কীভাবে ত্যাগ করবে?
Verse 13
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
লোভে অতৃপ্ত কামনায় গৃহস্থ রেশমকীটের মতো কর্মের কোকুন বুনে তাতেই বন্দী হয়। উপস্থ ও জিহ্বা—এই দুই ইন্দ্রিয়কে বড় করে দেখে, সে দুরন্ত মোহ থেকে কীভাবে বিরাগী হবে?
Verse 14
कुटुम्बपोषाय वियन्निजायु र्न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्त: । सर्वत्र तापत्रयदु:खितात्मा निर्विद्यते न स्वकुटुम्बराम: ॥ १४ ॥
যে কুটুম্ব-পোষণে আসক্ত, সে অমূল্য জীবন অপচয় করছে তাও বোঝে না। ত্রিতাপের দুঃখে দগ্ধ হয়েও পরিবার-আসক্তির ফলে সংসারের প্রতি বৈরাগ্য জাগে না।
Verse 15
वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तु: । प्रेत्येह वाथाप्यजितेन्द्रियस्त- दशान्तकामो हरते कुटुम्बी ॥ १५ ॥
কুটুম্ব-রক্ষণে আসক্ত ও ইন্দ্রিয়-অসংযমী মানুষের চিত্ত সদা ধনসঞ্চয়ে নিমগ্ন থাকে। পরের ধন হরণে রাজদণ্ড ও মৃত্যুর পরে যমদণ্ড আছে জেনেও, অশান্ত কামনায় সে প্রতারণা করে ধন কেড়ে নেয়।
Verse 16
विद्वानपीत्थं दनुजा: कुटुम्बं पुष्णन्स्वलोकाय न कल्पते वै । य: स्वीयपारक्यविभिन्नभाव- स्तम: प्रपद्येत यथा विमूढ: ॥ १६ ॥
হে দানবপুত্রগণ! এই জগতে শিক্ষিত বলেও অনেকে ‘এটা আমার, ওটা অন্যের’—এই ভেদবুদ্ধিতে কেবল পরিবারই পোষণ করে। বিড়াল-কুকুরের মতো সীমিত কুটুম্বভাবেই আবদ্ধ থেকে তারা আধ্যাত্মজ্ঞান গ্রহণ করতে পারে না; অজ্ঞতার অন্ধকারে ডুবে যায়।
Verse 17
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीन: स्वमात्मानमलं समर्थ: । विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्ग: ॥ १७ ॥ ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्ग: ॥ १८ ॥
এটি নিশ্চিত যে ভগবানের তত্ত্বজ্ঞানহীন কেউ কোনো দেশ-কালে নিজেকে বন্ধন থেকে মুক্ত করতে পারেনি। ইন্দ্রিয়ভোগে আসক্ত, স্ত্রী-লোলুপ মানুষ মোহিনী নারীর হাতে খেলনা হয়ে সন্তান-পরম্পরার শৃঙ্খলে আবদ্ধ হয়। অতএব, হে দানবপুত্রগণ, বিষয়াসক্ত দানবদের সঙ্গ দূর থেকে ত্যাগ করে আদিদেব নারায়ণের শরণ নাও; তাঁর ভক্তদের পরম লক্ষ্য অপবর্গ—মুক্তি।
Verse 18
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीन: स्वमात्मानमलं समर्थ: । विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्ग: ॥ १७ ॥ ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्ग: ॥ १८ ॥
এটি নিশ্চিত যে ভগবানের তত্ত্বজ্ঞানহীন কেউ কোনো দেশ-কালে নিজেকে বন্ধন থেকে মুক্ত করতে পারেনি। ইন্দ্রিয়ভোগে আসক্ত, স্ত্রী-লোলুপ মানুষ মোহিনী নারীর হাতে খেলনা হয়ে সন্তান-পরম্পরার শৃঙ্খলে আবদ্ধ হয়। অতএব, হে দানবপুত্রগণ, বিষয়াসক্ত দানবদের সঙ্গ দূর থেকে ত্যাগ করে আদিদেব নারায়ণের শরণ নাও; তাঁর ভক্তদের পরম লক্ষ্য অপবর্গ—মুক্তি।
Verse 19
न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजा: । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वत: ॥ १९ ॥
হে দানবপুত্রগণ! অচ্যুত নারায়ণকে তুষ্ট করতে অধিক কষ্ট নেই; তিনি সকল জীবের পরমাত্মা ও পিতা, তাই যে-কোনো অবস্থায় তাঁর ভজন সহজ।
Verse 20
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
স্থাবর থেকে ব্রহ্মা পর্যন্ত, সকল ভৌতিক বিকার, মহত্তত্ত্ব এবং ত্রিগুণের সাম্য-ব্যতিক্রমেও সেই এক অব্যয় ভগবান ঈশ্বরই পরমাত্মা রূপে সর্বত্র বিরাজমান।
Verse 21
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
সেই এক অব্যয় ভগবান ঈশ্বর—গুণে, গুণের সাম্যে ও গুণের ব্যতিক্রমে—পরমাত্মা রূপে সর্বত্র স্থিত; বহুত্বের মধ্যেও তাঁর একত্বই প্রকাশিত।
Verse 22
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
তিনি স্বয়ং অন্তঃস্থিত প্রত্যগাত্মা রূপে এবং দৃশ্য জগতের রূপেও প্রকাশিত; ‘ব্যাপ্য’ ও ‘ব্যাপক’ বলে নির্দেশ করা হয়, তবু তিনি অবর্ণনীয়, নির্বিকল্প, অবিকারী ও অখণ্ড।
Verse 23
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
তিনি পরমেশ্বর, কেবল অনুভব-স্বরূপ সচ্চিদানন্দ; বাহ্য মায়ার আচ্ছাদনে তাঁর ঐশ্বর্য গোপন থাকে, তাই গুণসৃষ্টিতে আসক্ত নাস্তিকের কাছে তিনি যেন অদৃশ্য।
Verse 24
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् । भावमासुरमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षज: ॥ २४ ॥
অতএব, হে দানবকুমারগণ, সকল জীবের প্রতি দয়া ও সৌহার্দ্য কর। আসুরভাব ত্যাগ করে দ্বেষ-দ্বৈতহীন হও, যাতে অধোক্ষজ শ্রীহরি প্রসন্ন হন।
Verse 25
तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धा: । धर्मादय: किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोरुपगायतां न: ॥ २५ ॥
অনন্ত আদ্য ভগবান সন্তুষ্ট হলে ভক্তদের কাছে কীই বা অপ্রাপ্য? যারা গুণাতীত সিদ্ধ, তাদের জন্য ধর্ম-অর্থ-কাম-মোক্ষের কী দরকার? আমরা তো তাঁর চরণকমলেরই কীর্তন করি।
Verse 26
धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता । मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृद: परमस्य पुंस: ॥ २६ ॥
ধর্ম-অর্থ-কাম—একে বেদে ত্রিবর্গ বলা হয়েছে; সঙ্গে আছে শিক্ষা, যজ্ঞকর্ম, তর্ক, নীতি-দণ্ড ও জীবিকার নানা উপায়। আমি এগুলোকে বেদের বাহ্য বিষয় মনে করি; কিন্তু পরম পুরুষ বিষ্ণুর চরণে আত্মসমর্পণকেই পরম সত্য মানি।
Verse 27
ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसख: किल नारदाय । एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां पादारविन्दरजसाप्लुतदेहिनां स्यात् ॥ २७ ॥
এই নির্মল জ্ঞান অত্যন্ত দুর্লভ—নরসখ নারায়ণ একদা নারদকে বলেছিলেন। যারা একান্ত ভগবদ্ভক্ত, অকিঞ্চন, এবং সাধুর চরণরজে পবিত্র, তারাই এ জ্ঞান লাভ করে।
Verse 28
श्रुतमेतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद्देवदर्शनात् ॥ २८ ॥
প্রহ্লাদ বললেন: আমি পূর্বে দেবদর্শী নারদ মুনির কাছ থেকে এই জ্ঞান শুনেছি। এটি বিজ্ঞানসম্মত, শুদ্ধ ভাগবত-ধর্ম—ভক্তিতে প্রতিষ্ঠিত এবং জড় কলুষমুক্ত।
Verse 29
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचु: प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥ बालस्यान्त:पुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वय: । छिन्धि न: संशयं सौम्य स्याच्चेद्विस्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
দৈত্যপুত্রেরা বলল—হে প্রহ্লাদ, শুক্রাচার্যের পুত্র শণ্ড ও অমর্ক ছাড়া আমরা ও তুমি অন্য কোনো গুরু জানি না। আমরা তো শিশু, আর তারাই আমাদের নিয়ন্তা।
Verse 30
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचु: प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥ बालस्यान्त:पुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वय: । छिन्धि न: संशयं सौम्य स्याच्चेद्विस्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
অন্তঃপুরে থাকা এক শিশুর পক্ষে মহাপুরুষের সঙ্গ লাভ করা দুর্লভ। হে সৌম্য বন্ধু, আমাদের সংশয় কাটাও—তুমি কীভাবে নারদ মুনির বাণী শুনতে পেরেছিলে?
Frequently Asked Questions
Because human birth is rare and uniquely suited for God-realization, yet it is quickly consumed by sleep, play, and later infirmity. Prahlāda’s argument is that waiting for “later” is structurally irrational: the senses strengthen habits early, and uncontrolled senses convert the prime years into gṛha-vrata (family-obsession). Beginning bhakti early safeguards the mind and redirects life’s momentum toward Viṣṇu, where even small sincere practice yields complete perfection.
Prahlāda teaches that sense-based happiness arises by bodily contact with objects and is allotted by prior karma, appearing automatically just like distress. Therefore, extraordinary striving for artha and kāma mainly wastes the scarce human opportunity for self-realization. The recommended endeavor is for Kṛṣṇa consciousness, which yields a qualitatively different result—awakening one’s relationship with the Supreme.
Nārāyaṇa is described as the original Supersoul (Paramātmā), father of all beings, and the infallible controller. He pervades all life forms—from plants to Brahmā—and is present within the material elements, the total energy, the guṇas, the unmanifest, and even the false ego, while remaining one, changeless, and undivided. He is realized as sac-cid-ānanda, yet appears “nonexistent” to the atheist because māyā veils perception.
The silkworm spins a cocoon from its own secretion and becomes trapped inside; similarly, the conditioned soul weaves bondage through self-generated attachment—especially to tongue and genitals—creating a network of affection, possessions, and obligations that feels like shelter but functions as imprisonment. Prahlāda uses this to show that bondage is not merely imposed externally; it is constructed internally by desire and misdirected love.