Adhyaya 11
Varṇāśrama-Dharma and the Thirty Qualities of a Human Being
প্রহ্লাদের মহিমান্বিত চরিত্র—যা ব্রহ্মা ও শিবও প্রশংসা করেন—শুনে মহারাজ যুধিষ্ঠির আনন্দিত হয়ে নারদ মুনিকে জিজ্ঞাসা করেন, কোন ধর্ম পরম লক্ষ্য, অর্থাৎ ভগবদ্ভক্তিতে পৌঁছায়। নারদ কৃষ্ণকে ধর্মরক্ষক বলে প্রণাম করে বদরিকাশ্রমে নর-নারায়ণের কাছ থেকে প্রাপ্ত শ্রুতি-ভিত্তিক উপদেশের আলোকে শিক্ষা দেন। তিনি সার্বজনীন সাধারণ-ধর্ম হিসেবে ত্রিশটি গুণের বর্ণনা করেন, যা শেষ পর্যন্ত নবধা/পূর্ণ ভক্তি—শ্রবণ, কীর্তন, স্মরণ, পাদসেবা, অর্চন, বন্দন, দাস্য, সখ্য, আত্মনিবেদন—এ পরিণত হয়। এরপর বর্ণাশ্রমের প্রয়োগ: সংস্কারে দ্বিজত্ব, ব্রাহ্মণ-ক্ষত্রিয়-वैশ্য-শূদ্রের কর্তব্য, আপদধর্মে জীবিকা ও নিষেধ, প্রত্যেক বর্ণের লক্ষণ, এবং পতিব্রতা নারীর আচরণ। শেষে জন্ম নয়, গুণ-লক্ষণভিত্তিক বর্ণনির্ণয়কে গুরুত্ব দিয়ে ভক্তির সহায়ক ধর্মজীবনের পরবর্তী আলোচনার ভূমি প্রস্তুত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मन: । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वित: पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुव: ॥ १ ॥
শ্রীশুকদেব বললেন—প্রহ্লাদ মহারাজের সাধু চরিত ও কর্ম, যা ব্রহ্মা ও শিব প্রমুখ মহাপুরুষদের সভায়ও সম্মানসহ আলোচিত, তা শ্রবণ করে মহত্তমদের মধ্যে অগ্রগণ্য যুধিষ্ঠির মহারাজ আনন্দিত হয়ে আবার স্বয়ম্ভুবের পুত্র নারদ মুনিকে প্রশ্ন করলেন।
Verse 2
श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान्विन्दते परम् ॥ २ ॥
শ্রীযুধিষ্ঠির বললেন—ভগবন! আমি মানুষের সনাতন ধর্ম শুনতে চাই, যা বর্ণাশ্রম-আচারে সংযুক্ত; যার দ্বারা মানুষ পরম লক্ষ্য—ভক্তি—লাভ করে।
Verse 3
भवान्प्रजापते: साक्षादात्मज: परमेष्ठिन: । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभि: ॥ ३ ॥
হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ, আপনি প্রজাপতি পরমेष्ठী ব্রহ্মার প্রত্যক্ষ পুত্র। তপস্যা, যোগ ও সমাধির দ্বারা আপনি তাঁর পুত্রদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ বলে গণ্য।
Verse 4
नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदु: । करुणा: साधव: शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥
নারায়ণপরায়ণ ব্রাহ্মণগণ পরম গোপন ধর্ম জানেন। আপনার মতো করুণাময়, সাধু ও শান্ত জন আর নেই; তাই সেই রহস্যধর্মের শ্রেষ্ঠ জ্ঞাতা আপনি।
Verse 5
श्रीनारद उवाच नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ५ ॥
শ্রী নারদ মুনি বললেন— সকল জীবের ধর্ম-সেতুর রক্ষক অজ জন্মা ভগবান শ্রীকৃষ্ণকে প্রণাম করে, আমি নারায়ণের মুখ থেকে শোনা সনাতন ধর্ম বর্ণনা করব।
Verse 6
योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मत: । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥
যিনি ভগবান নারায়ণ, নিজের অংশ নরসহ, দক্ষকন্যা মূর্তির গর্ভে ধর্মরাজের দ্বারা লোককল্যাণের জন্য অবতীর্ণ হয়েছিলেন— তিনি আজও বদরিকাশ্রমে মহাতপস্যায় রত।
Verse 7
धर्ममूलं हि भगवान्सर्ववेदमयो हरि: । स्मृतं च तद्विदां राजन्येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥
হে রাজন, সর্ববেদময় ভগবান হরিই ধর্মের মূল, এবং মহাজনদের স্মৃতিতেও তিনি প্রতিষ্ঠিত। এই ধর্মতত্ত্বকে প্রমাণরূপে গ্রহণ করলে মন, আত্মা ও দেহ—সবই তৃপ্ত হয়।
Verse 8
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
সত্য, দয়া, তপস্যা, পবিত্রতা, সহনশীলতা, বিবেক, মন ও ইন্দ্রিয় সংযম, অহিংসা, ব্রহ্মচর্য, দান, শাস্ত্র অধ্যয়ন ও সরলতা।
Verse 9
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
সন্তোষ, সমদর্শী সাধুদের সেবা, ধীরে ধীরে জাগতিক কার্যকলাপ থেকে নিবৃত্তি, মানুষের বিপর্যয় পর্যবেক্ষণ, মৌনতা এবং আত্ম-অনুসন্ধান।
Verse 10
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
সকল প্রাণীর মধ্যে যথোপযুক্ত খাদ্য বিতরণ এবং তাদের মধ্যে (বিশেষ করে মানুষের মধ্যে) পরমাত্মার উপস্থিতি দর্শন করা।
Verse 11
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ভগবানের মহিমা শ্রবণ, কীর্তন, স্মরণ, পাদসেবা, পূজা, বন্দনা, দাস্য, সখ্য এবং আত্মনিবেদন।
Verse 12
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
হে রাজন, এই ত্রিশটি গুণাবলী সকল মানুষের পরম ধর্ম, যার দ্বারা পরমাত্মা সন্তুষ্ট হন।
Verse 13
संस्कारा यत्राविच्छिन्ना: स द्विजोऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिता: ॥ १३ ॥
যাঁদের গর্ভাধানাদি সংস্কার বৈদিক মন্ত্রে অবিচ্ছিন্নভাবে সম্পন্ন এবং ব্রহ্মা কর্তৃক অনুমোদিত, তাঁরা দ্বিজ। জন্ম ও আচরণে শুদ্ধ ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয় ও বৈশ্য ভগবানের পূজা, বেদাধ্যয়ন ও দান করবেন এবং চার আশ্রমের বিধি মানবেন॥১৩॥
Verse 14
विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रह: । राज्ञो वृत्ति: प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभि: ॥ १४ ॥
ব্রাহ্মণের ছয় কর্ম—অধ্যয়ন, অধ্যাপন, যজন, যাজন, দান ও প্রতিগ্রহ। ক্ষত্রিয়ের জন্য প্রতিগ্রহ বর্জিত; বাকি পাঁচটি কর্তব্য সে করতে পারে। রাজা প্রজার রক্ষক; ব্রাহ্মণদের থেকে কর নেবে না, অন্য প্রজাদের থেকে সামান্য কর, শুল্ক ও দণ্ড দ্বারা জীবিকা নির্বাহ করবে॥১৪॥
Verse 15
वैश्यस्तु वार्तावृत्ति: स्यान्नित्यं ब्रह्मकुलानुग: । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥
বৈশ্যের জীবিকা ‘বার্তা’—কৃষি, গোরক্ষা ও বাণিজ্য—এবং সে সর্বদা ব্রাহ্মণদের নির্দেশ অনুসরণ করবে। শূদ্রের একমাত্র কর্তব্য হলো উচ্চবর্ণীয় প্রভুকে গ্রহণ করে তাঁর সেবা করা॥১৫॥
Verse 16
वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥
বার্তার নানা রূপ—শালীন, যাযাবর, শিলোঞ্ছন ইত্যাদি—ব্রাহ্মণের জীবিকার চার প্রকার। এদের মধ্যে ক্রমানুসারে পরেরটি আগেরটির চেয়ে অধিক শ্রেয়॥১৬॥
Verse 17
जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नर: । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वश: ॥ १७ ॥
আপদ না থাকলে নিম্ন ব্যক্তি উচ্চের জীবিকা গ্রহণ করবে না। কিন্তু আপদের সময় ক্ষত্রিয় ব্যতীত সকলেই যে-কোনো জীবিকা গ্রহণ করতে পারে॥১৭॥
Verse 18
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
আপৎকালে ঋত, অমৃত, মৃত, প্রমৃত ও সত্যানৃত—এই জীবিকাগুলি গ্রহণ করা যায়; কিন্তু কখনও শ্ববৃত্তি, অর্থাৎ কুকুরসম নীচ সেবা গ্রহণ করা উচিত নয়।
Verse 19
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
ক্ষেত থেকে কুড়িয়ে আনা শস্য (উঞ্ছশিল) ‘ঋত’; না চেয়ে যা মেলে তা ‘অমৃত’; নিয়মিত ভিক্ষা করে অন্ন নেওয়া ‘মৃত’; আর জমি চাষ করা ‘প্রমৃত’ বলা হয়েছে।
Verse 20
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
বাণিজ্যকে ‘সত্যানৃত’ বলা হয়; আর নীচ লোকের সেবা ‘শ্ববৃত্তি’। এই ঘৃণিত কর্ম ব্রাহ্মণ ও ক্ষত্রিয় সর্বদা বর্জন করবে; ব্রাহ্মণ হোক সর্ববেদজ্ঞ, আর রাজা হোক দেবপূজায় পারদর্শী।
Verse 21
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥
মনসংযম, ইন্দ্রিয়সংযম, তপস্যা, শুচিতা, সন্তোষ, ক্ষমা, সরলতা, জ্ঞান, দয়া, সত্য এবং অচ্যুত শ্রীহরিতে সম্পূর্ণ আত্মসমর্পণ—এগুলোই ব্রাহ্মণের লক্ষণ।
Verse 22
शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजय: क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥
শৌর্য, বীর্য, ধৈর্য, তেজ, ত্যাগ, আত্মসংযম, ক্ষমা, ব্রাহ্মণ্যধর্মে অনুরাগ, প্রসন্নতা ও সত্য—এগুলোই ক্ষত্রিয়ের লক্ষণ।
Verse 23
देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥
দেবতা, গুরু ও অচ্যুত বিষ্ণুতে ভক্তি; ধর্ম‑অর্থ‑কাম ত্রিবর্গের উন্নতিতে সদা চেষ্টা; শাস্ত্র‑গুরুবাক্যে আস্থা; এবং অর্থার্জনে নৈপুণ্য—এগুলো বৈশ্যের লক্ষণ।
Verse 24
शूद्रस्य सन्नति: शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४ ॥
উচ্চবর্ণদের প্রতি প্রণাম, সদা শুচিতা, কপটহীনভাবে প্রভুর সেবা, মন্ত্রোচ্চারণ ছাড়া যজ্ঞকর্ম, চুরি না করা, সত্য বলা, এবং গাভী ও ব্রাহ্মণদের রক্ষা—এগুলো শূদ্রের লক্ষণ।
Verse 25
स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम् ॥ २५ ॥
পতিদেবের সেবা করা, স্বামীর প্রতি সদা অনুকূল থাকা, স্বামীর আত্মীয়‑বন্ধুদের প্রতিও সমান সদ্ভাব রাখা, এবং স্বামীর ব্রত নিত্য পালন—এগুলো পতিব্রতা নারীর চার নীতি।
Verse 26
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
সাধ্বী স্ত্রী ঝাড়ু‑মোছা ও লেপন দ্বারা গৃহকে সদা শুদ্ধ রাখবে, গৃহকে সুশোভিত করবে; নিজেও নিত্য সুশোভিতা থাকবে, পরিচ্ছন্ন ও আকর্ষণীয় বস্ত্র পরবে। স্বামীর নানা কামনা নম্রতা ও ইন্দ্রিয়সংযমে পূর্ণ করবে; সত্য, মধুর ও প্রিয় বাক্যে প্রেমসহকারে সময়ে সময়ে স্বামীর সেবা করবে।
Verse 27
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
সাধ্বী স্ত্রী ঝাড়ু‑মোছা ও লেপন দ্বারা গৃহকে সদা শুদ্ধ রাখবে, গৃহকে সুশোভিত করবে; নিজেও নিত্য সুশোভিতা থাকবে, পরিচ্ছন্ন ও আকর্ষণীয় বস্ত্র পরবে। স্বামীর নানা কামনা নম্রতা ও ইন্দ্রিয়সংযমে পূর্ণ করবে; সত্য, মধুর ও প্রিয় বাক্যে প্রেমসহকারে সময়ে সময়ে স্বামীর সেবা করবে।
Verse 28
सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचि: स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥
সাধ্বী নারী লোভী হবে না, সর্বাবস্থায় সন্তুষ্ট থাকবে। গৃহকার্যে দক্ষ, ধর্মজ্ঞানসম্পন্ন, মধুর ও সত্যভাষিণী, সতর্ক ও সদা শুচি থাকবে; পতিত নয় এমন স্বামীর স্নেহভরে সেবা করবে।
Verse 29
या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥
যে নারী লক্ষ্মীদেবীর মতো সম্পূর্ণ পরায়ণা হয়ে হরিভাবে স্বামীর সেবা করে, সে ভক্ত স্বামীর সঙ্গে হরির লোক বৈকুণ্ঠে গিয়ে লক্ষ্মীর ন্যায় আনন্দে বাস করে।
Verse 30
वृत्ति: सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥ ३० ॥
সঙ্কর জাতিদের মধ্যে যারা চোর নয় ও পাপাচারহীন, তারা অন্ত্যজ অন্তেবাসায়ী বা চাণ্ডাল নামে পরিচিত; তাদেরও নিজ নিজ বংশানুক্রমিক জীবিকা ও রীতি-নীতি থাকে।
Verse 31
प्राय: स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेददृग्भि: स्मृतो राजन्प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥
হে রাজন, বেদদর্শী ব্রাহ্মণগণ বলেছেন—প্রত্যেক যুগে মানুষের স্বভাবানুসারী আচরণই ধর্ম; তা ইহলোকে ও পরলোকে উভয়ত্রই মঙ্গল ও শান্তি আনে।
Verse 32
वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमान: स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥
যে ব্যক্তি নিজের স্বভাবজাত বৃত্তি অনুযায়ী কর্ম করে এবং পরে ধীরে ধীরে সেই স্বভাবজাত কর্ম ত্যাগ করে, সে ক্রমে নির্গুণতা—নিষ্কাম অবস্থায়—উন্নীত হয়।
Verse 33
उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥
হে রাজন, বারবার চাষ করা ক্ষেত নিজেই শক্তিহীন হয়ে যায়; পরে তা আর ফলনের যোগ্য থাকে না, আর বোনা বীজও নষ্ট হয়।
Verse 34
उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥
তেমনি, হে রাজন, কামাশ্রিত চিত্ত কামের অতিসেবায় বৈরাগ্য লাভ করে; যেমন আগুন ঘিয়ের ফোঁটায় নেভে না, কিন্তু ঘিয়ের প্রবাহে নেভে।
Verse 35
यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥
যে ব্যক্তির মধ্যে যে লক্ষণ বলা হয়েছে যা বর্ণকে প্রকাশ করে, সেই লক্ষণ অন্যত্রও দেখা গেলে তাকে সেই লক্ষণ অনুসারেই নির্ধারণ করতে হবে।
Frequently Asked Questions
They function as sādhāraṇa-dharma—universal virtues for all humans—culminating in direct bhakti practices (hearing, chanting, remembering, service, worship, obeisances, servitorship, friendship, surrender). The text presents them as sufficient to satisfy the Supreme Lord, indicating that ethical cultivation is meant to mature into loving devotion.
By lakṣaṇa (observable symptoms) rooted in guṇa and karma: brāhmaṇas are marked by self-control, cleanliness, truthfulness, mercy, knowledge, and surrender; kṣatriyas by valor, leadership, charity, patience, and discipline; vaiśyas by devotion to guru and Viṣṇu, competence in earning, and pursuit of dharma-artha-kāma under guidance; śūdras by service, cleanliness, truthfulness, and respect toward higher orders. The chapter explicitly concludes that one should be accepted according to symptoms even if born elsewhere.