Adhyaya 3
Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)
শুকদেব পরীকৃতকে নিশ্চিত করেন যে মৃত্যুর দ্বারপ্রান্তে থাকা ব্যক্তির জন্য অপরিহার্য উপদেশের উত্তর দেওয়া হয়েছে। এরপর তিনি কামনাপ্রসূত বৈদিক উপাসনার চিত্র আঁকেন—শক্তি, সন্তান, ধন, যশ, সৌন্দর্য, দীর্ঘায়ু, রাজ্য ও স্বর্গারোহণ ইত্যাদি ফলের জন্য মানুষ নানা দেবতার শরণ নেয়; এটি কাম (ভৌতিক প্রেরণা)-এর বহু পথের এক নির্ণায়ক তালিকা। তারপর অধ্যায়টি মোড় নেয়—আধ্যাত্মিক উন্নতির জন্য বিষ্ণু বা তাঁর ভক্তের আরাধনা করা উচিত; কামনাযুক্ত, নিষ্কাম বা মোক্ষকামী—উদারবুদ্ধি সকলেরই একমাত্র পরম পুরুষ ভগবানকেই ভজনা করা কর্তব্য। শুদ্ধ ভক্তের সঙ্গেই ভগবানে দৃঢ় আসক্তি সর্বোচ্চ সিদ্ধি, এবং হরির সত্য জ্ঞান সেই যা গুণের তরঙ্গকে স্তব্ধ করে। নৈমিষারণ্যের সংলাপে শৌনক সূতকে এগিয়ে বলতে অনুরোধ করেন—আয়ু ক্ষয় হলে হরিকথাই সময়ের শ্রেষ্ঠ ব্যবহার; শ্রবণ-কীর্তনহীন জীবন আধ্যাত্মিকভাবে মৃতসম। এভাবে অধ্যায়টি যজ্ঞ-অনুষ্ঠানের শ্রেণিবিভাগ থেকে একান্ত ভক্তির দিকে নিয়ে গিয়ে পরবর্তী স্মরণ-প্রধান প্রশ্নের ভূমি প্রস্তুত করে।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
শ্রী শুকদেব গোস্বামী বললেন: হে মহারাজ পরীক্ষিত, মৃত্যুর দ্বারপ্রান্তে থাকা বুদ্ধিমান মানুষের কর্তব্য সম্পর্কে আপনি যা জিজ্ঞাসা করেছিলেন, আমি তারই উত্তর এভাবে প্রদান করেছি।
Verse 2
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
যিনি ব্রহ্মতেজ বা বৈদিক জ্ঞান কামনা করেন, তাঁর বেদের পতি ব্রহ্মা বা বৃহস্পতির পূজা করা উচিত; যিনি ইন্দ্রিয়সুখ কামনা করেন, তাঁর ইন্দ্রের এবং যিনি সন্তান কামনা করেন, তাঁর প্রজাপতিগণের পূজা করা উচিত।
Verse 3
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
যিনি সৌভাগ্য বা শ্রী কামনা করেন, তাঁর দেবী মায়া বা দুর্গার পূজা করা উচিত। যিনি তেজ কামনা করেন তাঁর অগ্নিদেবের, যিনি ধন কামনা করেন তাঁর বসুগণের এবং যিনি বীরত্ব কামনা করেন তাঁর রুদ্রের পূজা করা উচিত।
Verse 4
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
যিনি প্রচুর অন্ন বা খাদ্যশস্য কামনা করেন, তাঁর অদিতির পূজা করা উচিত। যিনি স্বর্গলোক কামনা করেন, তাঁর অদিতির পুত্রগণের পূজা করা উচিত। যিনি রাজ্য কামনা করেন তাঁর বিশ্বদেবগণের এবং যিনি প্রজাদের মধ্যে জনপ্রিয় হতে চান তাঁর সাধ্যদেবগণের পূজা করা উচিত।
Verse 5
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
যিনি দীর্ঘায়ু কামনা করেন, তাঁর অশ্বিনীকুমারদ্বয়ের পূজা করা উচিত এবং যিনি বলিষ্ঠ শরীর কামনা করেন, তাঁর পৃথিবীর পূজা করা উচিত। যিনি নিজের পদে স্থায়িত্ব বা প্রতিষ্ঠা কামনা করেন, তাঁর দ্যাবাপৃথিবীর (আকাশ ও পৃথিবী) পূজা করা উচিত।
Verse 6
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
যিনি রূপ বা সৌন্দর্য কামনা করেন, তাঁর গন্ধর্বগণের পূজা করা উচিত এবং যিনি সুন্দরী স্ত্রী কামনা করেন, তাঁর অপ্সরা ও উর্বশীর পূজা করা উচিত। যিনি সকলের উপর আধিপত্য বা প্রভুত্ব কামনা করেন, তাঁর বিশ্বপিতা ব্রহ্মার পূজা করা উচিত।
Verse 7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
যে ব্রহ্মতেজ চায় সে ব্রাহ্মণ-পতি’র উপাসনা করুক; ইন্দ্রিয়সুখ চায় যে, সে ইন্দ্রকে; সন্তান চায় যে, সে প্রজাপতিদের। শ্রী-সমৃদ্ধির জন্য দেবী মায়া (দুর্গা); তেজের জন্য অগ্নি; ধনের জন্য বসুগণ; বীর্যের জন্য রুদ্রগণ। অন্ন-ধান্যের জন্য অদিতি; স্বর্গের জন্য অদিতির পুত্রগণ; রাজ্যের জন্য বিশ্বদেব; জনপ্রিয়তার জন্য সাধ্যদেব। দীর্ঘায়ুর জন্য অশ্বিনীকুমার; পুষ্ট দেহের জন্য পৃথিবী; প্রতিষ্ঠার জন্য দ্যৌ-পৃথিবী। রূপের জন্য গন্ধর্ব; স্ত্রীলাভের জন্য অপ্সরা উর্বশী; আধিপত্যের জন্য পরমেষ্টী ব্রহ্মা। যশের জন্য ভগবানের যজ্ঞ; কোষের জন্য প্রচেতস (বরুণ); বিদ্যার জন্য গিরীশ শিব; দাম্পত্যের জন্য সতী উমা।
Verse 8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
ধর্ম ও পরমার্থের জন্য উত্তমশ্লোক ভগবানকে পূজা করুক; আর বংশরক্ষা ও কুলবৃদ্ধির জন্য পিতৃগণকে পূজা করুক। রক্ষা চাইলে পুণ্যজনদের, আর বল-ওজ চাইলে মরুদ্গণদের আরাধনা করুক।
Verse 9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
রাজ্য বা সাম্রাজ্য কামনা করলে মনুগণকে পূজা করুক; শত্রুজয়ে অভিচার করতে চাইলে নিরৃতি দেবীকে পূজা করুক। ভোগকামনা করলে সোমকে পূজা করুক; আর যে নিষ্কাম, সে পরম পুরুষ ভগবানকে পূজা করুক।
Verse 10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
নিষ্কাম হোক, সর্বকামনায় পূর্ণ হোক, বা মোক্ষকাম হোক—উদারবুদ্ধি ব্যক্তি তীব্র ভক্তিযোগে পরম পুরুষ ভগবানকেই পূজা করুক।
Verse 11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
এখানে যজনকারীদের পরম মঙ্গল এতটুকুই—ভাগবত (শুদ্ধ ভক্ত) সঙ্গের দ্বারা ভগবানে অচল, স্বতঃস্ফূর্ত প্রেমভাবের উদয়।
Verse 12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
হরিসম্বন্ধীয় যে জ্ঞান, তা গুণের তরঙ্গ-চক্রকে সম্পূর্ণ নিবৃত্ত করে। আসক্তিহীন বলে তা আত্মাকে প্রসন্ন করে এবং কৈবল্যপথেও স্বীকৃত; তবে হরিকথায় রতি কে না করবে?
Verse 13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
শৌনক বললেন—এভাবে বলা সব কথা শুনে ভরতশ্রেষ্ঠ রাজা পরীক্ষিত আবার কবি-ঋষি ব্যাসপুত্র শ্রী শুকদেব গোস্বামীকে কী জিজ্ঞাসা করেছিলেন?
Verse 14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
হে বিদ্বান সূত! আমরা শুনতে উদ্গ্রীব, তাই আপনি অনুগ্রহ করে আরও বলুন। কারণ যে বিষয়গুলি হরিকথার প্রসঙ্গ জাগায়, সেগুলি সাধুদের সভায় অবশ্যই আলোচিত হওয়া উচিত।
Verse 15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
পাণ্ডববংশীয় মহারথী রাজা পরীক্ষিত ছিলেন সত্য ভাগবত। শৈশবেই খেলনা নিয়ে খেলতে খেলতে তিনি গৃহদেবতার পূজার অনুকরণে শ্রীকৃষ্ণের আরাধনা করতেন।
Verse 16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
ব্যাসপুত্র শ্রী শুকদেব গোস্বামী ছিলেন পরিপূর্ণ জ্ঞানসম্পন্ন এবং বাসুদেব-পরায়ণ মহান ভক্ত। তাই সাধুদের সমাগমে উরুগায়—মহিমাময় শ্রীকৃষ্ণের—গুণগানই অবশ্যই আলোচিত হয়।
Verse 17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
উদয় ও অস্তের দ্বারা সূর্য সকল মানুষের আয়ু হরণ করে; কিন্তু যে উত্তমশ্লোক ভগবানের কথা-বার্তায় সময় ব্যয় করে, তার সময় বৃথা যায় না।
Verse 18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
গাছ কি বাঁচে না? কামারের ধমনী কি শ্বাস নেয় না? আর গ্রামে থাকা পশুরা কি খায় না এবং বীর্যত্যাগ করে না?
Verse 19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
কুকুর, শূকর, উট ও গাধার মতো লোকেরা সেই পশুসদৃশ মানুষকে প্রশংসা করে, যে কখনও গদাগ্রজ শ্রীকৃষ্ণের নাম-লীলা কানে তোলে না।
Verse 20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
যে উরুক্রম ভগবানের পরাক্রম ও আশ্চর্য কীর্তি কানে শোনে না এবং উরুগায় প্রভুর গাথা উচ্চস্বরে গায় না, তার কান সাপের গর্তের মতো এবং জিহ্বা ব্যাঙের মতো।
Verse 21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
রেশমি পাগড়ি ও মুকুটে শোভিত মাথাও যদি মুকুন্দের কাছে নত না হয় তবে তা কেবল বোঝা; আর ঝলমলে সোনার কঙ্কণে সাজানো হাতও যদি হরির সেবা না করে তবে তা মৃতের হাতের মতো।
Verse 22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
যে মানুষের চোখ বিষ্ণুর রূপ-নাম-গুণাদি চিহ্ন দর্শন করে না, তার চোখ ময়ূরপুচ্ছের আঁকা চোখের মতো; আর যে হরিস্মরণ-তীর্থে যায় না, তার পা গাছের কাণ্ডের ন্যায় গণ্য।
Verse 23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
যে মর্ত্য কখনও ভগবৎভক্তের চরণধূলি মাথায় পায়নি, সে জীবিত-শব; আর যে শ্রীবিষ্ণুর পদপদ্মের তুলসীর সুবাস জানে না, সে শ্বাস নিলেও শবই।
Verse 24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
নিশ্চয়ই সেই হৃদয় ইস্পাতের মতো কঠিন, যা একাগ্র হয়ে হরিনাম গ্রহণ করলেও বদলে যায় না; ভাবোদ্রেক হলে চোখে জল আসে না, আর দেহের রোমাঞ্চ জাগে না।
Verse 25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
হে সূতজি, আপনি ভাগবত-প্রধান, আপনার বাক্য আমাদের মনকে অনুকূল। অনুগ্রহ করে বলুন সেই কথাই, যা আত্মবিদ্যায় পারদর্শী মহাভক্ত শুকদেব গোস্বামী যথাযথ প্রশ্নে মহারাজ পরীক্ষিতকে বলেছিলেন।
Frequently Asked Questions
The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.
The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.
The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.