Mantra 28

Sukta 10

तिस्रो जिह्वा वरुणस्यान्तर्दीद्यत्यासनि । तासां या मध्ये राजति सा वशा दुष्प्रतिग्रहा

tísro jihvā́ váruṇasyā́ntardī́dyatyā ásani | tāsā́ṃ yā́ mádhye rā́jati sā́ vaśā́ dúṣpratigrahā́

Three are the tongues of Varuṇa, shining inwardly; of them, that which in the midst is resplendent—she is the Vaśā, hard to be accepted.

বরুণের তিনটি জিহ্বা আছে, যা অন্তরে অন্তরে দীপ্তিমান। তাদের মধ্যে যে মধ্যস্থটি উজ্জ্বলভাবে রাজ করে—সেই বশা, যাকে গ্রহণ করা দুষ্কর।

तिस्रःthree (f.)
तिस्रः:
विशेषण (कर्तृ/विषय-सम्बन्धः) — ‘जिह्वाः’ इति विशेष्यस्य
TypeAdjective (numeral)
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक) → तिसृ
जिह्वाःtongues
जिह्वाः:
कर्तृ (दीद्यत्यासन् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootजिह्वा (प्रातिपदिक)
वरुणस्यof Varuṇa
वरुणस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘वरुणस्य (जिह्वाः)’
TypeNoun (proper)
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin
अन्तः:
अधिकारण (स्थानवाचक) — ‘अन्तः’ = within
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय/उपसर्गार्थक)
दीद्यत्याःof the shining (one)
दीद्यत्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘दीद्यत्याः (अन्तः)’
TypeParticiple (adjectival)
Rootदीद्यत् (√द्युत्/√द्युति ‘दीप्तौ’) (वर्तमान-कृदन्त, शतृ)
असन्were (came to be)
असन्:
क्रिया (मुख्य-क्रिया) — ‘were/appeared’
TypeVerb
Root√अस् (भू-सत्तायाम्)
तासाम्of those
तासाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘of those (tongues)’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
याwhich (she who)
या:
कर्तृ (राजति इत्यस्य) / सम्बन्धः (यासम्बन्धेन ‘सा’)
TypeRelative pronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकारण (स्थान) — in the middle
TypeNoun (locative used adverbially)
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
राजतिshines
राजति:
क्रिया — ‘shines/rules’
TypeVerb
Root√राज् (दीप्तौ/शोभायाम्)
साshe/that
सा:
कर्तृ (अस्ति/भवति-भावार्थः) — ‘that (one)’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वशाVasā (a named power/being; lit. ‘the controllress/one bringing under control’)
वशा:
समानााधिकरण (सा = वशा) / कर्तृ-सम्बन्धः
TypeNoun
Rootवशा (प्रातिपदिक; वैदिके ‘वशा’ इति नाम)
दुष्प्रतिग्रहाhard to accept/receive; difficult to ward off (lit. ‘of bad reception’)
दुष्प्रतिग्रहा:
विशेषण (समानााधिकरण) — ‘वशा’ इति विशेष्यस्य
TypeAdjective
Rootदुष् (उपसर्ग) + प्रतिग्रह (प्रातिपदिक) → दुष्प्रतिग्रह (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास) + आ (स्त्री-प्रत्यय)

Rishi: Atharvanic tradition (anukramaṇī attribution to be verified).

Devata: Varuṇa; Vaśā as hypostatized power.

Chandas: Likely Anuṣṭubh/late mixed; confirm by metrical count in critical text.

{"primary_rasa":"bhayankara","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Awe/unease → sober composure through recognition.","listener_experience":"Heightened caution; inward moral attention; respect for boundaries.","intensity":6}