Sutra 10
Devanagari script
यदा चास्य प्राणहरं व्याधिमन्तःकोपं शत्रुवृद्धिं मित्रव्यसनमुपस्थितं वा तन्निमित्तामात्मनश्च वृद्धिं पश्येत्तदा सम्भाव्यव्याधिधर्मकार्यापदेशेनापयायात् ॥ कZ_०७.२.१० ॥
Transliteration
yadā cāsya prāṇaharaṃ vyādhim antaḥkopaṃ śatruvṛddhiṃ mitravyasanam upasthitaṃ vā tannimittām ātmanaś ca vṛddhiṃ paśyet tadā sambhāvya vyādhidharmakāryāpadeśenāpayāyāt
Translation
আর যখন (রক্ষক/অধিপতি)-এর প্রাণঘাতী রোগ, অন্তঃকলহ/বিদ্রোহ, শত্রুর উত্থান, বা মিত্রের বিপদ উপস্থিত হয়—এবং তদনিমিত্তে নিজের লাভবৃদ্ধি দেখা যায়—তখন পরিস্থিতি বিবেচনা করে রোগ, ধর্মকর্ম বা জরুরি কাজের অজুহাতে সরে যাবে।
Word by Word
यदाwhen
यदा:
TypePronoun/Adverb
Rootयद्
Formसम्बन्धाव्ययम् (कालवाचकं)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
अस्यof him / his
अस्य:
TypePronoun
Rootइदम्
Formषष्ठी-एकवचनम् (पुं/नपुं), सर्वनाम
प्राणहरम्life-taking, deadly
प्राणहरम्:
TypeAdjective (Karmadhāraya sense)
Rootप्राणहर
Formद्वितीया-एकवचनम् नपुंसकलिङ्गम्; (व्याधिम्) विशेषणम्
व्याधिम्illness, disease
व्याधिम्:
TypeNoun
Rootव्याधि
Formद्वितीया-एकवचनम् पुंलिङ्गम्
अन्तःकोपम्internal agitation/anger; internal uprising
अन्तःकोपम्:
TypeNoun
Rootअन्तःकोप
Formद्वितीया-एकवचनम् पुंलिङ्गम्; समासः: अन्तः + कोप (अन्तःस्थितः कोपः)
शत्रुवृद्धिम्growth/strengthening of the enemy
शत्रुवृद्धिम्:
TypeNoun
Rootशत्रुवृद्धि
Formद्वितीया-एकवचनम् स्त्रीलिङ्गम्; समासः: शत्रोः वृद्धिः
मित्रव्यसनम्misfortune/calamity of a friend/ally
मित्रव्यसनम्:
TypeNoun
Rootमित्रव्यसन
Formद्वितीया-एकवचनम् नपुंसकलिङ्गम्; समासः: मित्रस्य व्यसनम्
उपस्थितम्having arisen; present; occurred
उपस्थितम्:
TypeVerb (PPP)
Rootउप√स्था
Formकृदन्तः (क्त), नपुंसकलिङ्गे द्वितीया/प्रथमा-एकवचनम्; (एतानि) विशेषणम्—‘present/occurred’
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्ययम्
तत्that
तत्:
TypePronoun
Rootतद्
Formद्वितीया-एकवचनम् नपुंसकलिङ्गम्; ‘that’ (referring to the situation)
निमित्ताम्as the cause/occasion (thereof)
निमित्ताम्:
TypeNoun/Adjective
Rootनिमित्त
Formद्वितीया-एकवचनम् स्त्रीलिङ्गम्; (वृद्धिम्) विशेषणम्—‘having that as cause’
आत्मनःof oneself / one’s own
आत्मनः:
TypeNoun/Pronoun-like
Rootआत्मन्
Formषष्ठी-एकवचनम् पुंलिङ्गम्
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
वृद्धिम्increase, advantage, gain
वृद्धिम्:
TypeNoun
Rootवृद्धि
Formद्वितीया-एकवचनम् स्त्रीलिङ्गम्
पश्येत्should see/should perceive/should judge
पश्येत्:
TypeVerb
Root√पश्
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
तदाthen
तदा:
TypeAdverb
Rootतदा
Formकालवाचक-अव्ययम्
सम्भाव्यhaving considered; after assessing
सम्भाव्य:
TypeGerund (Absolutive)
Rootसम्√भू
Formक्त्वान्त (ल्यप्) अव्ययम्; ‘having considered/estimated’
व्याधिillness
व्याधि:
TypeNoun
Rootव्याधि
Formप्रथमा-एकवचनम् पुंलिङ्गम्; समासे पूर्वपदम्
धर्मduty; religious obligation
धर्म:
TypeNoun
Rootधर्म
Formप्रथमा-एकवचनम् पुंलिङ्गम्; समासे मध्यपदम्
कार्यwork; business; task
कार्य:
TypeNoun
Rootकार्य
Formप्रथमा-एकवचनम् नपुंसकलिङ्गम्; समासे मध्यपदम्
अपदेशेनby means of a pretext; on the plea of
अपदेशेन:
TypeNoun
Rootअपदेश
Formतृतीया-एकवचनम् पुंलिङ्गम्; साधन/हेतौ
अपयायात्should withdraw; should retire
अपयायात्:
TypeVerb
Rootअप√या
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
Entities Mentioned
Ś
śatru (enemy)M
mitra (ally)FAQs
To reduce retaliation risk and preserve future negotiating space by making withdrawal appear non-hostile and situational rather than defiant.