षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
ṣoḍaśadroṇaṃ jāṅgalānāṃ varṣapramāṇamadhyardhamānūpānāṃ deśavāpānāmardhatrayodaśāśmakānām trayoviṃśatiravantīnām amitam aparāntānāṃ haimanyānāṃ ca kulyāvāpānāṃ ca kālataḥ
বৃষ্টির মান (বর্ষ-প্রমাণ) হলো—জাঙ্গল (শুষ্ক) অঞ্চলে ১৬ দ্রোণ, আনূপ (জলাভূমি) অঞ্চলে ৮½, দেশ ও বাপ অঞ্চলে ১২½, অশ্মকে ১৩½, অবন্তীতে ২৩; আর অপরান্তে তা নির্দিষ্ট নয় (পরিবর্তনশীল)। শীতকালীন ফসল এবং কুল্যা/খাল-নালা সেচে বপন (কুল্যা-বাপ) ক্ষেত্রে ঋতু/সময়ের অনুযায়ী তা নির্ণয় করতে হবে।
To calibrate taxation, sowing schedules, irrigation priorities, and famine-risk planning to local ecological realities rather than a single empire-wide norm.
It signals high variability/uncertainty, requiring flexible assessment instead of rigid targets—an administrative cue to rely on observation-based decisions.