Adhyaya 93

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः अथ त्रिनवतितमो ऽध्यायः वास्तुपूजादिविधानम् ईश्वर उवाच ततः प्रासादमासूत्र्य वर्तयेद्वास्तुमण्डपं कुर्यात् कोष्ठचतुःषष्टिं क्षेत्रे वेदास्रके समे

এইভাবে আদিমহাপুরাণ আগ্নেয়-এ ‘শিলান্যাসকথন’ নামক দ্বানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত। এখন তিরানব্বইতম অধ্যায়—‘বাস্তুপূজা প্রভৃতির বিধান’। ঈশ্বর বললেন: এরপর প্রাসাদের নকশা স্থির করে বাস্তু-মণ্ডপ (বাস্তু-মণ্ডল) স্থাপন করবে; সমতল বেদাস্রক আকৃতির ক্ষেত্রে চৌষট্টি কোষ্ঠ (খণ্ড) নির্মাণ করবে।

Verse 2

कोणेषु विन्यसेद् वंशौ रज्जवो ऽष्टौ विकोणगाः ॐ इं उं इति घ , ङ् च पञ्चगव्येन संसिक्तान् इति ग न्यूनादिदोषनाशार्थमिति घ यजेदस्रेण शुद्ध्यर्थमाहुतीनामिति घ वास्तुमण्डलमिति ग ङ तत इति श्लोकार्धं घ पुस्तके नास्ति विन्यसेद्वंशमिति ख द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्चयेद् यथा

কোণগুলিতে বাঁশের দণ্ড স্থাপন করবে এবং মধ্য-কোণীয় দিক বরাবর গমনকারী আটটি রজ্জু বাঁধবে; সেই রজ্জুগুলি দুই পদ ও ছয় পদ পরিমিত হবে। সেই মণ্ডলে বিধিমতো বাস্তুদেবতার পূজা করবে।

Verse 3

आकुञ्चितकचं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिं स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं

পূজার সময় বাস্তু (বাস্তুপুরুষ)-কে কুঞ্চিত কেশযুক্ত, চিৎ হয়ে শয়িত, অসুরাকৃতি রূপে স্মরণ করবে; আর প্রাচীরাদি বিন্যাসে তাকে উত্তরমুখী স্থাপন করবে।

Verse 4

जानुनी कूर्परौ शक्थि दिशि वातहुताशयोः पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरो ऽस्य हृदये ऽञ्जलिः

ন্যাসে জানু, কূর্পর (কনুই) ও ঊরু বায়ু ও অগ্নির দিকসমূহে স্থাপন করতে হয়। পিতৃ-দিক (দক্ষিণে) পায়ের তলা, রুদ্র-দিক (উত্তরে) শির, আর হৃদয়ে যুগ্ম করের অঞ্জলি স্থাপন করা উচিত।

Verse 5

अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः

এই দেহে শুভ দেবতাগণ প্রতিষ্ঠিত হন এবং বিধিপূর্বক পূজিত হন। সেখানে আট কোণের অধিপতি দেবতা আটটি মধ্য-কোণ অঞ্চলে অবস্থান করেন।

Verse 6

षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मृताः

পূর্ব প্রভৃতি দিকগুলিতে ক্রমানুসারে মরীচি প্রমুখ ঋষিগণ ষট্পদ-স্থানে নিয়োজিত। মধ্যস্থলে ব্রহ্মা চতুষ্পদ-স্থানে; অবশিষ্টরা উপপদ বা গৌণ পদস্থানে অবস্থান করে বলে স্মৃত।

Verse 7

समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलं त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ

সমস্ত নাড়ীর সংযোগস্থলে মহামর্মের সন্নিকটে ‘ফল’ নামক চিহ্নের উদ্ভব বলা হয়েছে। তদুপরি ত্রিশূল, স্বস্তিক, বজ্র এবং মহাস্বস্তিক-সম্পুট—এই রূপ/লক্ষণসমূহও উল্লেখিত।

Verse 8

त्रिकुटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्

‘ত্রিকুট’, ‘মণিবন্ধ’, তদ্রূপ ‘সুবিশুদ্ধ’ ও ‘পদ’—ইত্যাদি মিলিয়ে দ্বাদশ মর্ম (প্রাণ-সন্ধি) হয়। বাস্তুতে প্রাচীর প্রভৃতি নির্মাণকালে এই মর্মস্থানগুলি পরিহার করা উচিত।

Verse 9

साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां

ঈশ (শিব)-কে ঘৃতমিশ্রিত অক্ষত নিবেদন করবে; পর্জন্যকে পদ্মজল দেবে; তারপর জয়ন্তকে কুঙ্কুমোজ্জ্বল পতাকা অর্পণ করবে।

Verse 10

रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च

মহেন্দ্র (ইন্দ্র)-কে রত্নসম জল নিবেদন করবে; সূর্যকে ধূম্র ধূপ ও বিতান (ছত্র) দেবে; সত্যকে ঘৃতসিদ্ধ গম; এবং ভৃশকে ঘৃতযুক্ত ভাত অর্পণ করবে।

Verse 11

विमांसमन्तरीक्षाय शुक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं

অন্তরীক্ষ-দেবতাকে নিরামিষ হবি নিবেদন করবে; আর শুক্তু প্রভৃতি অন্যান্য আহুতির পূর্বে অগ্নিকে মধু, দুধ ও ঘৃতপূর্ণ স্রুচ (হবির চামচ) প্রদান করবে।

Verse 12

लाजान् पूर्णं सुवर्णाम्बु वितथाय निवेदयेत् घ कुर्यादित्यादिः मुत्तानमसुराकृतिमित्यन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तकके नास्ति कोणार्धेषु व्यवस्थिता इति घ पादिका इति ख मुष्टिकं वक्त्रमिति ख त्रिकोष्ठमिति ग ददीतेति अर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति दद्याद् गृहक्षते क्षौद्रं यमराजे पलौदनं

বিতথ দেবতাকে পূর্ণ পরিমাণ লাজ (ভাজা ধান), স্বর্ণ ও জলসহ নিবেদন করবে। গৃহপীড়া হলে মধু দেবে; আর যমরাজকে পালৌদন (পাকা ভাত) অর্পণ করবে।

Verse 13

गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः मृगाय पद्मपर्णानि याम्यामित्यष्टदेवताः

গন্ধ গন্ধর্বনাথের জন্য নির্দিষ্ট করবে; জিহ্বা ভৃঙ্গের জন্য; পাখি মৃগের জন্য; আর পদ্মপাতা যাম্যার জন্য—এভাবে এই ক্রিয়ার অষ্টদেবতা নির্দেশিত।

Verse 14

पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया

পিতৃদের উদ্দেশে তিলমিশ্রিত জল ও দুধ নিবেদন করা উচিত; আর দৌবারিক দেবতাকে বৃক্ষজাত দন্তধাবনের দাতন ধেনু-মুদ্রায় প্রদান করতে হয়।

Verse 15

सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्भकं रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय सुरासवं

সুগ্রীবকে পূপ (মিষ্টি পিঠে) নিবেদন করা উচিত; পুষ্পদন্তকে দর্ভ; প্রচেতাকে লাল পদ্ম; এবং অসুরকে সুরাসব (মদ্য) অর্পণ করতে হয়।

Verse 16

घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान् लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं

অবশিষ্ট অবস্থার জন্য ঘি ও গুড়-ভাত বিধেয়; রোগের জন্য ঘৃতমণ্ডক বা লাজা (ভাজা ধান) গ্রহণীয়। পশ্চিম দিকে ‘দেবাষ্টক’ জপ করতে বলা হয়েছে।

Verse 17

मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं

মারুত (বায়ু) দেবতাকে হলুদ ধ্বজ নিবেদন করা উচিত; নাগদের নাগকেশর; প্রধান দেবতাকে উৎকৃষ্ট ভক্ষ্য; এবং ভল্লাটকে সুসংস্কৃত মুগ-সুপ অর্পণ করতে হয়।

Verse 18

सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये दिशेत् लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं

সোমকে ঘৃতমিশ্রিত পায়স নিবেদন করা উচিত; ঊষাকে শালূক (পদ্মমূল) প্রদান; অদিতিকে লোপী; এবং দিতিকে পুরী—এভাবেই উত্তরাষ্টক সমাপ্ত।

Verse 19

मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पादाय मरीचये सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके

পূর্বদিকে ব্রহ্মাকে মোদক নিবেদন করবে। ষট্পাদ ও মরীচিকেও দেবে; আর সবিতৃকে রক্তপুষ্প অর্পণ করবে—এগুলি অগ্নিসংযুক্ত দক্ষিণ-পূর্ব অধঃকোণ-কোষ্ঠকে স্থাপন করবে।

Verse 20

तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं दक्षिणे चन्दनं रक्तं षट्पदाय विवस्वते

তার নীচের কোষ্ঠকে সাবিত্রীদেবীর জন্য কুশোদক দেবে। আর দক্ষিণ দিকে ষট্পাদ—বিবস্বৎ (সূর্য) দেবতার জন্য লাল চন্দন (লেপ) স্থাপন করবে।

Verse 21

हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधःक्रीणकोष्ठके देवता इति ख प्रदद्यादघमुद्रयेति ख प्रदद्याद्वनमुद्रयेति घ , छ च पद्मं सम्बरायेति घ शालूकं शृणयेति ख , छ च पुरीमित्यवराष्टकमिति ग सवित्रे च कुशोदकमिति ग सावित्र्यै चन्दनमिति ग इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्

ইন্দ্রকে হরিদ্রা-ওদন নিবেদন করবে। ‘রক্ষো-ধঃ-ক্রীণ-কোষ্ঠক’ বিধানে মন্ত্রানুসারে ‘দেবতা’, ‘অঘমুদ্রা’ ও ‘বনমুদ্রা’কে অর্ঘ্য দেবে। সম্বরকে পদ্ম, শৃণয়কে শালূক, অবরাষ্টককে পুরী দেবে; সবিতৃকে কুশোদক এবং সাবিত্রীকে চন্দন অর্পণ করবে। ‘ইন্দ্রজয়’ ক্রিয়ায় ইন্দ্রের অধঃস্থানে মিশ্রান্ন নিবেদন করবে।

Verse 22

वरुण्यां षट्पदासीने मित्रे सङुडमोदनं रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे

বরুণের দিকেতে ষট্পদাসীন দেবতাকে অর্ঘ্য দেবে। মিত্রকে সঙুড়-মোদন (মিষ্টান্নভাত) নিবেদন করবে। আর বায়ুকোণের অধর স্থানে রুদ্রকে ঘৃতসিদ্ধ অন্ন অর্পণ করবে।

Verse 23

तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गमथोत्तरे ददीत माषनैवेद्यं षट्पदस्थे धराधरे

তার নীচে রুদ্রের দাসের জন্য এক মাস নির্ধারিত ক্রমে অর্ঘ্য দেবে। তারপর উত্তরে, ভিত্তিভূমির উপর ষট্পদ-চিহ্নিত স্থানে মাষ (উড়দ) নৈবেদ্য নিবেদন করবে।

Verse 24

आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले क्रमाद्दद्याद्दधिक्षीरं पूजयित्वा विधानतः

আপায় (দক্ষিণ) দিকের শিব-কোণের নীচে, এবং সেই একই স্থানে বাছুরের জন্যও, ক্রমানুসারে দই ও দুধ নিবেদন করতে হবে; বিধিমতে পূজা সম্পন্ন করে অর্পণ করবে।

Verse 25

चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्मदेशतः पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्

চার পায়ের আসনে উপবিষ্ট ব্রাহ্মণকে, মধ্যস্থান থেকে, পঞ্চগব্য ও অক্ষতসহ, ঘৃতযুক্ত চরু (পাকানো হব্যান্ন) নিবেদন করবে।

Verse 26

ईशादिवायुपर्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश् चतस्रः पूजयेद् यथा

তারপর ঈশান থেকে বায়ু পর্যন্ত কোণদিকগুলিতে, ক্রমানুসারে, বাস্তু-মণ্ডলের বাহ্য পরিধিতে, চরকী প্রভৃতি চার দেবীর বিধিমতে পূজা করবে।

Verse 27

चरक्यै सघृतं मांसं विदार्यै दधिपङ्कजे पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्

চরকীকে ঘৃতমিশ্রিত মাংস অর্পণ করবে; বিদারীকে পদ্মপত্র-পাত্রে দই; আর পূতনাকে পিত্ত ও রক্তসহ মাংসের এক অংশ নিবেদন করবে।

Verse 28

अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च ततो माषौदनं प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्

পাপিনী রাক্ষসীকে অস্থি এবং রক্ত-পিত্তমিশ্রিত মাংসের দলা নিবেদন করবে; তারপর পূর্বদিকে স্কন্দকে মাষৌদন (কলাইসহ রান্না ভাত) অর্পণ করবে।

Verse 29

अर्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान् जम्भकाय च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं

দক্ষিণ দিশায় অর্যমণকে কৃসরা-সহ পূপ নিবেদন করা উচিত; আর বারুণ্য (জল-সম্পর্কিত) দিশায় জম্ভককে রক্তসহ আমিষ নিবেদন করতে হয়।

Verse 30

उदीच्यां पिलिपिञ्जाय रक्तान्नं कुसुमानि च यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतेर्जलैः

উত্তর দিশায় পিলিপিঞ্জকে লাল অন্ন ও পুষ্প দিয়ে পূজা করা উচিত; অথবা কুশ, দধি ও অক্ষত মিশ্রিত জল ছিটিয়ে সমগ্র বাস্তুস্থানকে পবিত্র করা উচিত।

Verse 31

आपवत्सचतुष्टये इति ख तद्वत्सायै च तत्तले इति घ , ज च वाराह्यै इति ङ , छ च विपचे इति ख , छ च ततो मांसौदनमिति ख घ छ च कुम्भकायेति छ पिलिपिच्छायेति ङ लिपिपिञ्जायेति छ गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत् त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके

‘আপবৎসচতুষ্টয়ে’—‘খ’ স্থানে; ‘তদ্বৎসায়ৈ চ তত্তলে’—‘ঘ’ (এবং ‘জ’) স্থানে; ‘বারাহ্যৈ’—‘ঙ’ (এবং ‘ছ’) স্থানে; ‘বিপচে’—‘খ’ (এবং ‘ছ’) স্থানে স্থাপন করবে। পরে ‘মাংসৌদনম্’—‘খ’, ‘ঘ’ ও ‘ছ’ স্থানে; ‘কুম্ভকায়’—‘ছ’ স্থানে; ‘পিলিপিচ্ছায়’—‘ঙ’ স্থানে; ‘লিপিপিঞ্জায়’—‘ছ’ স্থানে। গৃহ, নগর প্রভৃতিতে একাশি পদ/ধাপে যজন করবে; রজ্জু তিন পদে, আর বিকোণে ছয় পদে নির্মিত হবে।

Verse 32

ईशाद्याः पादिकास्तस्मिन्नागद्याश् च द्विकोष्ठगाः षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः

সেই বাস্তু-মণ্ডলে ঈশ প্রভৃতি একেকটি পদে অবস্থান করেন; নাগ প্রভৃতি দুই কোষ্ঠে; মরীচি প্রভৃতি ছয় পদে; আর ব্রহ্মা নয় পদে অবস্থান করেন বলে স্মৃত।

Verse 33

नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदो ऽपि वा वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्धरं सदा

নগর, গ্রাম বা খেটা প্রভৃতির পরিকল্পনায় বাস্তু যদি শতপদ (শত-বর্গ)ও হয়, তবু কোণে অবস্থিত বংশদ্বয় সর্বদা দুর্জয় ও দুর্ধর বলে গণ্য।

Verse 34

यथा देवालये न्यसस् तथा शतपदे हितः ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश् चैव षट्पदाः

যেমন দেবালয়ে ন্যাস সম্পন্ন করা হয়, তেমনই ‘শতপদ’ (শত-পত্র) পদ্মে যথাবিধি বিন্যাস করতে হবে। সেখানে গ্রহদেবতাদের প্রতিষ্ঠা করা উচিত; আর স্কন্দ প্রভৃতিকে ‘ষট্পদ’ (ষড়-পত্র) পদ্মে অবস্থানকারী বলে জানতে হবে।

Verse 35

चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत् देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिंशच्छतं भवेत्

দেশ-সংস্থাপনে চরকী প্রভৃতি ভূতপদ এবং রজ্জু, বংশ ইত্যাদি পদ্ধতি পূর্বোক্ত নিয়মেই প্রয়োগ করতে হবে। এভাবে বাস্তুমণ্ডল বত্রিশ শত (৩২০০) পদ/এককবিশিষ্ট হয়।

Verse 36

चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश् च देवताः चतुःपञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः

‘ব্রহ্মা’ ছন্দ চৌষট্টি পদ/অক্ষর-এককবিশিষ্ট; মরীচি প্রভৃতি দেবতাদের ক্ষেত্রেও তদ্রূপ। ‘চতুঃপঞ্চাশৎপদিকা’ ছন্দ চুয়ান্ন পদবিশিষ্ট; এবং ‘রস’ ও ‘অগ্নি’ সংখ্যাসংকেত দ্বারা আট যোগ করে গণনা সম্পূর্ণ করা হয়।

Verse 37

ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादि पूर्ववत्

নব পদ ঈশান থেকে আরম্ভ বলে জানতে হবে; আর ‘শক্তিকা’সমূহ স্কন্দ থেকে আরম্ভ বলে স্মৃত। তদ্রূপ চরকী প্রভৃতি গোষ্ঠীগুলিও একইভাবে বুঝতে হবে; এবং রজ্জু, বংশ ইত্যাদি বিভাগ পূর্ববৎ ব্যাখ্যাত।

Verse 38

ज्ञेयो वंशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्तव्यो देशवास्तुवित्

বাস্তুমণ্ডলকে তার পদ (ঘর) অনুসারে সহস্র সহস্র বংশ (মাপদণ্ড) দ্বারা মেপে বুঝতে হবে। সেই বিন্যাসে নবগুণ (নয়গুণ/নয়বার) ন্যাস করা কর্তব্য—দেশ ও বাস্তুশাস্ত্রে পারদর্শী ব্যক্তিই তা সম্পাদন করবে।

Verse 39

पञ्चचिंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यश्चितौ स्मृतः अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्रिस् तथापरः

নির্মাণ-প্রসঙ্গে (চিতি) পঁচিশ-পদবিশিষ্ট বাস্তু ‘বৈতাল’ নামে স্মৃত। আর এক বাস্তু নবপদ; এবং অন্যটি ষোড়শ-পদ (ষোড়শ-বর্গ) বিন্যাস।

Verse 40

षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं इपदे इति घ ईशानाद्याः शिवपदा स्कन्दाद्याः पदिका इति घ समञ्च स्थापने वास्तुश् चतुस्त्रिंशच्छतं भवेदिति घ पुस्तके ऽधिकः पाठः चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा इत्य् आदिः, रज्जुवंशादि पूर्ववत् इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके

ষড়ভুজ, ত্রিভুজ, বৃত্ত প্রভৃতি মণ্ডলের মধ্যভাগে একটি চতুরস্র (বর্গ) স্থাপন করতে হবে—এটিই ‘পদ’ (বিভাগ) বলা হয়েছে। ঈশানাদি পদগুলি ‘শিব-পদ’; স্কন্দাদি পদগুলি ‘পদিকা’ (উপ-পদ) নামে কথিত। সমঞ্চ/বেদী স্থাপনে বাস্তু-মণ্ডল তিনশ বত্রিশ বিভাগযুক্ত হয়—এমন পাঠ। খাত (খনন) কালে সমতল পৃষ্ঠে ব্রহ্মশিলা-রূপে ন্যাস করতে হবে।

Verse 41

शाषाकस्य निवेशे च मूर्तिसंस्थापने तथा पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्

শাষাকের নিবেশে এবং মূর্তি-প্রতিষ্ঠায় পায়স (ক্ষীর) দ্বারা নৈবেদ্য নিবেদন করতে হবে; অথবা সকল দেবতার উদ্দেশে একত্রে অর্পণ করা উচিত।

Verse 42

उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा

উক্ত হোক বা অনুক্ত, বাস্তু-পরিমাপের মান পাঁচ হস্ত গ্রহণ করা উচিত; এবং গৃহ ও প্রাসাদের মাপ সেই অনুযায়ী স্থির করলে সেই বাস্তু-মান সর্বদা শ্রেষ্ঠ।