Adhyaya 59

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नपनादिविधानं नाम अष्टपञ्चाशो ऽध्यायः अथोनषष्टितमो ऽध्यायः अधिवासनकथनं भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं

এইভাবে আদিমহাপুরাণ, আগ্নেয়পুরাণে ‘স্নপনাদি-বিধান’ নামক অষ্টপঞ্চাশ অধ্যায় সমাপ্ত। এখন ঊনষাটতম অধ্যায় ‘অধিবাসন-কথন’ আরম্ভ। ভগবান বললেন—হরির সান্নিধ্য প্রতিষ্ঠাকারী কর্মই ‘অধিবাসন’। সর্বজ্ঞ, সর্বব্যাপী পুরুষোত্তমকে ধ্যান করে, নিজের আত্মাকে শুদ্ধ ও সংযত করে, সেই পরম বিভুতে প্রবৃত্ত হও।

Verse 2

ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन् सर्वगते विभौ

ওঁকারের সঙ্গে চিত্তকে যুক্ত করে, ব্যক্তিত্ব-অভিমানিনী চিত্শক্তিকে অন্তর্মুখী করে, আত্মার একত্ব স্থাপন করে, নিজেরই সর্বব্যাপী বিভু-স্বরূপে স্থিত হও।

Verse 3

योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निवीजेन दीपयेत् संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्

পৃথিবী-তত্ত্বকে বায়ু-তত্ত্বে লীন কর; অগ্নি-বীজে অন্তরগ্নি প্রজ্বালিত কর। পরে বায়ুর দ্বারা অগ্নিকে সংহৃত করে, বায়ুকে আকাশে নীত কর।

Verse 4

मतिशालिनीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा पुंसीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर् विभवैः सह तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः

অধিভূত ও অধিদেব—এবং ‘সাধ্য’ নামে পরিচিত বিভবসমূহসহ—এদেরকে তন্মাত্রার পাত্ররূপে কল্পনা করে, জ্ঞানী সাধক ক্রমান্বয়ে তাদের লয় (পুনঃ-অবশোষণ) ঘটাবে।

Verse 5

आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्

আকাশকে মনে লীন করে মনকে অহংকারে স্থাপন কর। পরে অহংকারকে মহৎ তত্ত্বে বিলীন করে, সেই মহৎকেও অব্যক্তে প্রবেশ করাও।

Verse 6

अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया

জ্ঞানস্বરૂપ অব্যক্তই বাসুদেব বলে ঘোষিত। সৃষ্টির ইচ্ছায় তিনি সেই অব্যক্ত মায়াকে প্রবৃত্ত করলেন।

Verse 7

सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत्

প্রভু শব্দাত্মা সংকর্ষণরূপে ‘স্পর্শ’ নামে তত্ত্ব সৃষ্টি করলেন। পরে মায়াকে ক্ষুব্ধ করে তেজোরূপ প্রদ্যুম্নকেও উৎপন্ন করলেন।

Verse 8

अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह

অনিরুদ্ধ রসমাত্র তত্ত্ব, আর ব্রহ্মা গন্ধরূপ তত্ত্ব। সেই অনিরুদ্ধই ব্রহ্মার সঙ্গে আদিতে জল সৃষ্টি করলেন।

Verse 9

तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सो ऽसृजत् पञ्चभूतवत् तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे शक्तिरात्मोपसंहृता

তাতেই তিনি পঞ্চমহাভূতময় স্বর্ণময় অণ্ড সৃষ্টি করলেন। যখন জীব তাতে প্রবেশ করল, তখন সৃজনশক্তি আত্মায় পুনরায় সংহৃত হল।

Verse 10

प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः

জীবের সঙ্গে যুক্ত প্রाणকে ‘বৃত্তিমান’ অর্থাৎ ক্রিয়াশীল বলা হয়। ‘ব্যাহৃতি’ নামে অভিহিত জীবকে প্রাণসমূহের অন্তর্গত আধ্যাত্মিক তত্ত্বরূপে স্মরণ করা হয়।

Verse 11

प्राणैर् युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत

তারপর প্রাণসমূহের সঙ্গে যুক্ত হয়ে অষ্টমূর্তিক বুদ্ধি উৎপন্ন হল। সেখান থেকে অহংকার জন্ম নিল, এবং সেখান থেকেই মন উৎপন্ন হল।

Verse 12

अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता

এরপর সংকল্প প্রভৃতিসহ পাঁচটি বিষয় উৎপন্ন হল—শব্দ, স্পর্শ, রূপ, রস ও গন্ধ—এভাবেই স্মৃত।

Verse 13

ज्ञानशक्तियुतान्येतैर् आरब्धानीन्द्रियाणि तु र् इति ङ, चिहिनितपुस्तकपाठः मनसाहृत्य मनो ऽहङ्करणे क्षरे इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवे समाहित इति ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्क्रमते जीव इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चाष्टवृत्तिकीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु

জ্ঞানশক্তিসম্পন্ন এই ইন্দ্রিয়সমূহ কার্যপ্রবৃত্ত হয়। জীব মন দ্বারা সেগুলিকে প্রত্যাহার করে মনে, এবং পরে ক্ষর অহংকারতত্ত্বে প্রবেশ করে। বাসুদেবে সমাহিত হলে এই শক্তিগুলি সংযত হয়। ইন্দ্রিয়গুলি হল—ত্বক, শ্রোত্র, ঘ্রাণ, চক্ষু, জিহ্বা এবং অন্তঃকরণরূপ বুদ্ধি।

Verse 14

पादौ पायुःस् तथा पाणी वागुपस्थश् च पञ्चमः कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु

পা, পায়ু, হাত, বাক্ এবং পঞ্চম উপস্থ—এগুলোই পাঁচ কর্মেন্দ্রিয়। অতএব এখন পাঁচ মহাভূত সম্বন্ধে শোনো।

Verse 15

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते

এইগুলি—আকাশ, বায়ু, তেজ, জল এবং পৃথিবী—থেকে স্থূল দেহ উৎপন্ন হয়; তা সকল (দেহগত) ক্রিয়ার আধার।

Verse 16

एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः जीवभूतं मकारन्तु देवस्य व्यापकं न्यसेत्

এই তত্ত্বগুলির বাচক মন্ত্রগুলি ন্যাসের জন্য উৎকৃষ্ট বলা হয়েছে। ‘ম’কার—যা জীব-স্বরূপ—তাকে দেবতার সর্বব্যাপী উপস্থিতি রূপে স্থাপন করবে।

Verse 17

प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः

‘ভ’কারে প্রাণতত্ত্ব—যা জীব-উপাধিসংযুক্ত—ন্যাস করবে। আর জ্ঞানী সাধক হৃদয়ে ‘ব’কারকে বুদ্ধিতত্ত্বরূপে স্থাপন করবে।

Verse 18

फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं

সেখানেই ‘ফ’কারকে অহংকারময় তত্ত্বরূপে ন্যাস করবে; এবং ‘প’কারকে সংকল্পজাত মনস্তত্ত্বরূপে স্থাপন করবে।

Verse 19

शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्

শব্দ-তন্মাত্র তত্ত্বের জন্য ‘ন’কারকে মস্তকে ন্যাস করবে; আর স্পর্শ-স্বভাব তত্ত্বের জন্য ‘ধ’কারকে মুখ-প্রদেশে স্থাপন করবে।

Verse 20

दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्

হৃদয়-প্রদেশে রূপ-তত্ত্বরূপ ‘দ’ অক্ষর স্থাপন করবে। আর বসতি-প্রদেশে রস-তন্মাত্ররূপ ‘থ’ অক্ষর স্থাপন করবে।

Verse 21

तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् णकारं श्रोत्रयोर् न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि

দুই জঙ্ঘায় (পিণ্ডলিতে) গন্ধ-তন্মাত্ররূপ ‘ত’ অক্ষর স্থাপন করবে। দুই কানে ‘ণ’ অক্ষর স্থাপন করে ত্বকে ‘ঢ’ অক্ষর ন্যস্ত করবে।

Verse 22

डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्

দুই চোখে ‘ড’ অক্ষর স্থাপন করবে; জিহ্বায় ‘ঠ’ অক্ষর; নাসিকায় ‘ট’ অক্ষর; এবং বাক্-ইন্দ্রিয়ে (মুখ/বাণী) ‘ঞ’ অক্ষর ন্যস্ত করবে।

Verse 23

झकारं करयोर् न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः जकारं पदयोर् न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके

বিচক্ষণ সাধক দুই হাতে ‘ঝ’ অক্ষর ন্যস্ত করে পাণি-তত্ত্ব প্রতিষ্ঠা করবে। দুই পায়ে ‘জ’ অক্ষর ন্যস্ত করবে, এবং গুদায় ‘ছ’ ও উপস্থে ‘চ’ অক্ষর স্থাপন করবে।

Verse 24

विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्

পদযুগ্মে পৃথিবী-তত্ত্ব—বীজ ‘ঙ’—ন্যস্ত করবে। শ্রোণি-প্রদেশে ‘ঘ’ অক্ষর স্থাপন করবে, এবং হৃদয়ে ‘গ’ বীজসহ তেজস (অগ্নি) তত্ত্ব ন্যস্ত করবে।

Verse 25

मकारन्तद्देहस्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः

“মকারান্তদ্দেহস্যেতি”—এটি চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠ; এবং “বিনিয়োজয়েদ্”—এটিও চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠ। জ্ঞানী সাধক খকারকে বায়ু-তত্ত্বসহ নাসিকায় স্থাপন করবেন; এবং ককারকে সর্বদা খ-তত্ত্ব (আকাশ-তত্ত্ব) সহ মস্তকে ন্যস্ত করবেন।

Verse 26

हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः

হৃদয়-পদ্মে সূর্যদেবতা-অধিষ্ঠিত ‘য’ অক্ষর ন্যস্ত করলে, হৃদয় থেকে বাহাত্তর হাজার নাড়ি (সূক্ষ্ম প্রবাহ) নির্গত হয়।

Verse 27

कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं

সেখানে ষোলো কলা-সংযুক্ত ‘ম’ অক্ষর ন্যস্ত করবে। তার মধ্যভাগে মন্ত্রসাধক অগ্নি-মণ্ডলরূপ বিন্দুকে ধ্যান করবে।

Verse 28

हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ॐ आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने

সেখানেই দেবশ্রেষ্ঠ সাধক প্রণব (ॐ) সহ ‘হ’ অক্ষর ন্যস্ত করে জপ করবে—“ॐ আং, পরমেষ্ঠী-স্বরূপ আত্মাকে নমস্কার; আং, পুরুষ-স্বরূপ আত্মাকে নমস্কার।”

Verse 29

ॐ वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ॐ वं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्च शक्तयः

“ॐ বাং—মনোনিবৃত্তি-স্বরূপ আত্মাকে নমস্কার; এবং বিশ্বাত্মাকে নমস্কার। ॐ বং—সর্বাত্মাকে নমস্কার।” এভাবেই পাঁচ শক্তি (শক্তি-মন্ত্র) ঘোষিত হয়েছে।

Verse 30

स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि

বিধির যথাস্থানে প্রথমটি প্রয়োগ করতে হয়; আসনে বসে দ্বিতীয়টি নির্দিষ্ট; শয়নে তৃতীয়টি, এবং পান-কর্মে তদ্রূপ চতুর্থীর বিধান।

Verse 31

प्रत्यर्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः हूङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं

প্রত্যর্চা (উপ-উপাসনা)-তে পঞ্চমী নির্দিষ্ট; একে ‘পঞ্চ উপনিষদ’ (পাঁচ গূঢ় অঙ্গ) বলা হয়। মন্ত্রময় হরিকে ধ্যান করে মধ্যস্থলে ‘হূঁ’ বীজ স্থাপন করবে।

Verse 32

यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं

অতএব যে মূর্তি স্থাপন করা হয়, তার পরে মূলমন্ত্রের ন্যাস করবে। মূল সূত্র—“ওঁ নমো ভগবতে বাসুদেবায়।”

Verse 33

शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत्

ক্রম অনুসারে শির, নাসিকা ও ললাটে; মুখ, কণ্ঠ ও হৃদয়ে; দুই বাহু, দুই জঙ্ঘা ও দুই চরণে—ন্যাস করবে; এবং কেশবকে শিরে স্থাপন করবে।

Verse 34

नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् अने इत्य् उक्ताः पञ्चशक्तयः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दानकर्मणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अभ्यर्चायामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षकारमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः या मूर्तिः स्थाप्यते तस्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत्

মুখে নারায়ণকে ন্যাস করবে, গ্রীবায় মাধবকে ন্যাস করবে। দুই বাহুতে গোবিন্দকে স্থাপন করে, হৃদয়ে বিষ্ণুকেও ন্যাস করবে।

Verse 35

मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्

ন্যাসে পিঠে ‘মধুসূদন’ স্থাপন করবে; উদরে ‘বামন’। কক্ষ/পার্শ্বদেশে ‘ত্রিবিক্রম’ স্থাপন করে, জঙ্ঘায় (পিণ্ডলিতে) ‘শ্রীধর’ স্থাপন করবে।

Verse 36

हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके दामोदरं पादयोश् च हृदयादिषडङ्गकं

ন্যাসে ডান দিকে ‘হৃষীকেশ’ স্থাপন করবে, গুল্ফকে (গোড়ালিতে) ‘পদ্মনাভ’; এবং পায়ে ‘দামোদর’। তারপর হৃদয়াদি ষড়ঙ্গ-ন্যাস সম্পন্ন করবে।

Verse 37

एतत् साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्

হে সৎজনশ্রেষ্ঠ! এটি সাধারণ বিধি বলে ঘোষিত—মূর্তি-স্থাপনের প্রারম্ভিক নিয়ম। অথবা যে দেবতার স্থাপন আরম্ভ হয়, তার ক্ষেত্রেই এই বিধি প্রয়োগ্য।

Verse 38

तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्

সেই দেবতারই মূলমন্ত্র দ্বারা সজীবকরণ-কর্ম সম্পন্ন করবে। আর যে মূর্তির যে নাম, সেই রূপের নাম এবং তার প্রথম অক্ষর (আদ্যাক্ষর) গ্রহণ করবে।

Verse 39

तत् स्वैरैर् द्वादशैर् भेद्य ह्य् अङ्गानि परिकल्पयेत् हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं

তারপর ইচ্ছামতো তাকে দ্বাদশভাবে বিভক্ত করে অঙ্গ-মন্ত্রসমূহ নির্ধারণ করবে—হে দেবেশ! হৃদয়াদি (ষড়ঙ্গ) এবং মূলকে দশাক্ষরী মন্ত্ররূপেও প্রয়োগ করবে।

Verse 40

यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत् चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा

যেমন দেবতায় তত্ত্বসমূহের বিন্যাস করা হয়, তেমনি নিজের দেহেও তত্ত্ব-ন্যাস স্থাপন করা উচিত। চক্রাকৃতি পদ্ম-মণ্ডলে বিষ্ণুকে গন্ধ প্রভৃতি উপচারে যথাবিধি পূজা করবে।

Verse 41

पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदं शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्य् उपरिष्टाद्विचिन्तयेत्

পূর্বোক্ত মতে আসনের ধ্যান করবে—অঙ্গ-রূপ ও পরিকরসহ। এবং তার উপরে বারো আরবিশিষ্ট শুভ চক্রটিও আরও চিন্তা করবে।

Verse 42

त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्

তারপর স্বরবর্ণসমন্বিত, তিন নাভি ও দুই নেমিযুক্ত চক্র স্থাপন করবে। অতঃপর পৃষ্ঠদেশে প্রাজ্ঞ সাধক প্রকৃতি প্রভৃতি তত্ত্বের ন্যাস করবে।

Verse 43

पूजयेदारकाग्रेषु सूर्यं द्वादशधा पुनः एदाहुतिभिस् तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् तन्मात्रमिति ग, चिह्ह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् समात्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशाग्रेषु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशारेषु इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्

দ্বাদশ অগ্রে সূর্যকে দ্বাদশভাবে পূজা করবে, এবং তদনুসারে আহুতি প্রদান করবে। সেখানে ষোড়শ কলাযুক্ত সোমকেও ধ্যান করবে।

Verse 44

सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्

শ্রেষ্ঠ আচার্য নাভিতে বলসহ ত্রিতয়ের ধ্যান করবে; এবং সেখানে মধ্যভাগে দ্বাদশদল পদ্মও চিন্তা করবে।

Verse 45

तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्

সেই (যজ্ঞস্থান/মণ্ডল)-মধ্যে পৌরুষী শক্তির ধ্যান করে তার যথাবিধি অর্চনা করবে; পরে প্রতিমায় হরি (বিষ্ণু)-কে ন্যস্ত করে সেখানে দেবগণের সহিত তাঁর পূজা করবে।

Verse 46

गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात् द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत्

গন্ধ, পুষ্প প্রভৃতি দ্বারা ক্রমানুসারে দেবতাকে সাঙ্গ (অঙ্গ-উপাঙ্গসহ) ও সावरण (আবরণ-দেবতাসহ) যথাবিধি পূজা করবে; পরে দ্বাদশাক্ষর বীজমন্ত্রে কেশব প্রভৃতির সম্যক্ অর্চনা করবে।

Verse 47

द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् प्रतिमामर्चयेत् पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः

দ্বাদশার মণ্ডলে দ্বিজ ক্রমানুসারে লোকপাল প্রভৃতি দেবতার প্রতিমার অর্চনা করবে; পরে গন্ধ, পুষ্প প্রভৃতি দ্বারা তাদের উপচার-পূজা করবে।

Verse 48

पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां जननादिक्रमात् पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं

পৌরুষ সূক্ত ও শ্রী সূক্ত দ্বারা পিণ্ডিকা (যজ্ঞপিণ্ড) নির্মাণ করবে; পরে জনন প্রভৃতি নির্দিষ্ট ক্রমানুসারে বৈষ্ণব অগ্নি প্রজ্বালিত/উৎপন্ন করবে।

Verse 49

हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

‘হুতম্’ উচ্চারণ করে আহুতি দিয়ে, জ্ঞানী ব্যক্তি কুণ্ডে অগ্নির প্রণয়ন (নিয়ে গিয়ে স্থাপন) করবে। অগ্নি-প্রণয়নের মন্ত্র ‘ত্বম্ অগ্নে …’; কারণ সেখানে অগ্নিকে ‘অগ্নি’ বলেই সম্বোধন করা হয়।

Verse 50

दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

দক্ষিণ দিকে ‘হুতম্ ইতি’ উচ্চারণ করে বিদ্বান্ আচার্য কুণ্ডাগ্নি প্রতিষ্ঠা করবেন। পূর্ব দিকে ‘অগ্নিম্ অগ্নি’ উচ্চারণ করে কুণ্ডাগ্নি প্রতিষ্ঠা করবেন।

Verse 51

उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

উত্তর দিকে ‘অগ্নিম্ অগ্নি হৱামহে’ জপ করে অগ্নি প্রতিষ্ঠা করবে। অগ্নি-প্রণয়নের মন্ত্র—‘ত্বম্ অগ্নে হ্যগ্নিরুচ্যতে’, অর্থাৎ ‘হে অগ্নি, তুমি-ই অগ্নি নামে অভিহিত’।

Verse 52

पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस् तथा

পলাশের সমিধা দ্বারা এক হাজার আট আহুতি প্রদান করবে; এবং প্রত্যেক কুণ্ডে বেদপাঠ ও অন্যান্য বিধিমন্ত্রসহ ধান্য (চাল) দানাও হোম করবে।

Verse 53

साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च

ব্যাহৃতিসহ ঘি-মিশ্রিত তিল আহুতি দেবে; এবং মূলমন্ত্রে ঘৃতাহুতি করবে। তারপর মধুরত্রিতয়সহ শান্তিহোম সম্পাদন করবে।

Verse 54

द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन् मस्तकं ततः घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः

দ্বাদশাক্ষর মন্ত্রে প্রথমে পাদ স্পর্শ করবে, তারপর নাভি, হৃদয় ও মস্তক। অগ্নিতে ঘৃত, দধি ও দুধ আহুতি দিয়ে, পরে মূর্ধা (শিরোমুকুট) স্পর্শ করবে।

Verse 55

ध्यात्वा पश्चात्तु देशिक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तान् पूजयेत् सुरामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश् चतस्रः स्थापयेन्नदीः गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती

তারপর ধ্যান করে (চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি-পাঠে ‘দেশিক…’ ও ‘সুরাম…’ সংযোজিত) তাদের পূজা করবে। মস্তক, নাভি ও পদ স্পর্শ করে চার পবিত্র নদী প্রতিষ্ঠা করবে—গঙ্গা, যমুনা, গোদাবরী এবং ক্রমানুসারে নাম উচ্চারণ করে সরস্বতী।

Verse 56

दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान्

বিষ্ণু-গায়ত্রী দ্বারা (আহুতি/অগ্নি) প্রজ্বালিত করবে; এবং (সাধারণ) গায়ত্রী দ্বারা চরু রান্না করবে। তারপর হোম করবে, বলি দেবে, এবং শেষে দ্বিজ অতিথিদের ভোজন করাবে।

Verse 57

सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्

সমাধি-রীতির অধিষ্ঠাতা দেবতাদের তুষ্টির জন্য গুরুকে স্বর্ণগাভী দান করবে। দিকপতিদের উদ্দেশে বলি দিয়ে রাত্রিতে জাগরণ করবে; এবং ব্রহ্মগীতা প্রভৃতি পবিত্র ধ্বনি/মন্ত্রপাঠে সকল অংশ (আহুতি) অধিবাসন-সংস্কার করবে।