Adhyaya 37
यादवक्षयः, बलराम-निर्याणम्, कृष्णस्य उपसंहारः (प्रभासे विनाशः)
পৰাশৰে মৈত্ৰেয়ক ক’লে—ফাল্গুন (অৰ্জুন)ৰ সৈতে পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰি শ্ৰীকৃষ্ণ এতিয়া নিজৰ প্ৰাকট্য-লীলাৰ উপসংহাৰ কৰিবলৈ উদ্যত। মৈত্ৰেয় সোধে: জনাৰ্দনে ব্ৰাহ্মণৰ শাপক নিমিত্ত কৰি নিজৰ বংশক কেনেকৈ সংহাৰ কৰায় আৰু মানৱ দেহ কেনেকৈ ত্যাগ কৰে? পৰাশৰে সাম্ব-প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে—যুৱকে ঋষিসকলক উপহাস কৰাত লোহাৰ মুসল উৎপন্ন হয়; তাক গুৰি কৰিলেও বিধি নটলে—এৰক নল গজে আৰু শেষ লোহাখণ্ড শিকারী জৰাৰ হাতলৈ যায়। দেৱদূতে দেৱতাৰ অনুৰোধ আনে; কৃষ্ণ ক’লে—যাদৱ-ক্ষয় আৰম্ভ হৈছে, সাত ৰাতিত সম্পূৰ্ণ হ’ব আৰু দ্বাৰকা সাগৰত লীন হ’ব। অমঙ্গল লক্ষণ দেখা দিয়ে; প্ৰায়শ্চিত্তৰ বাবে প্ৰভাসলৈ গৈ মদ্যপানত কলহ উঠে আৰু এৰক নল বজ্ৰসম হৈ পৰস্পৰ সংহাৰ ঘটে। তাৰ পিছত বলৰাম অনন্তৰূপে প্ৰস্থান কৰে; কৃষ্ণ দাৰুকক কয়—অৰ্জুনক মাতি জনসাধাৰণক ৰক্ষা কৰা। যোগনিষ্ঠ কৃষ্ণৰ পাদত জৰাই বাণ মাৰে; কৃষ্ণে ক্ষমা কৰি স্বৰ্গ দিয়ে আৰু শেষত বাসুদেৱব্যাপ্ত অক্ষৰ ব্ৰহ্মত লীন হৈ দেহগতিতকৈ ঊৰ্ধ্ব হয়।
Shlokas
Verse 1
एवं दैत्यवधं कृष्णो बलदेवसहायवान् चक्रे दुष्टक्षितीशानां तथैव जगतः कृते
এইদৰে বলদেৱৰ সহায়তাৰে কৃষ্ণই দৈত্যবধ কৰিলে; আৰু জগতৰ কল্যাণৰ বাবে পৃথিৱীৰ দুষ্ট ৰজাসকলকো তেনেদৰে দমন কৰিলে।
Verse 2
क्षितेश् च भारं भगवान् फाल्गुनेन समं विभुः अवतारयाम् आस हरिः समस्ताक्षौहिणीवधात्
হৰি—ভগৱান সৰ্বব্যাপী প্ৰভু—ফাল্গুনৰ সৈতে সমগ্ৰ অক্ষৌহিণী সেনাদল ধ্বংস কৰি পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিলে।
Verse 4
उत्सृज्य द्वारकां कृष्णस् त्यक्त्वा मानुष्यम् आत्मभूः सांशो विष्णुमयं स्थानं प्रविवेश पुनर् निजम्
দ্বাৰকা ত্যাগ কৰি, কৃষ্ণ—স্বয়ংপ্ৰকাশ আৰু পৰমৰ অংশ—মানৱভাব ত্যাগ কৰি বিষ্ণুময় নিজ ধামত পুনৰ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 5
स विप्रशापव्याजेन संजह्रे स्वकुलं कथम् कथं च मानुषं देहम् उत्ससर्ज जनार्दनः
জনাৰ্দনে ব্ৰাহ্মণৰ শাপক কেৱল অজুহাত কৰি নিজৰ কুলক কেনেকৈ সমাহাৰ কৰিলে? আৰু তাৰ পিছত ধাৰণ কৰা মানৱ দেহ কেনেকৈ ত্যাগ কৰিলে?
Verse 7
ततस् ते यौवनोन्मत्ता भाविकार्यप्रचोदिताः साम्बं जाम्बवतीपुत्रं भूषयित्वा स्त्रियं यथा
তাৰ পিছত সেই যুৱকসকল—যৌৱনৰ গৰ্বত উন্মত্ত আৰু ভবিতব্য কাৰ্যৰ অদৃশ্য প্ৰেৰণাত চালিত—জাম্বৱতীপুত্ৰ সাম্বক নাৰীৰ দৰে সজাই তুলিলে।
Verse 8
प्रसृतास् तान् मुनीन् ऊचुः प्रणिपातपुरःसरम् इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोः किं जनयिष्यति
তেওঁলোকে সেই মুনিসকলৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰথমে প্ৰণাম কৰি ক’লে—“এই নাৰী পুত্ৰকামী বভ্ৰুৰ; ই কি সন্তান জন্ম দিব?”
Verse 10
इत्य् उक्तास् तैः कुमारास् ते आचचक्षुर् यथातथम् उग्रसेनाय मुसलं जज्ञे साम्बस्य चोदरात्
এনেদৰে কোৱা হ’লে সেই কুমাৰসকলে উগ্ৰসেনক যথাযথ কৈ ক’লে—সাম্বৰ উদৰৰ পৰা লোহাৰ মুছল জন্মিছে।
Verse 11
तद् उग्रसेनो मुसलम् अयश्चूर्णम् अकारयत् जज्ञे स चैरकाश् चूर्णः प्रक्षिप्तस् तैर् महोदधौ
তেতিয়া উগ্ৰসেনে সেই লোহাৰ মুছল গুৰি কৰি চূৰ্ণ কৰালে; আৰু সেই চূৰ্ণই তীৰৰ বালিত গজোৱা নল-ঘাঁহ হৈ উঠিল। তেওঁলোকে তাক মহাসাগৰত পেলালে।
Verse 12
मुसलस्याथ लोहस्य चूर्णितस्यान्धकैर् द्विज खण्डं चूर्णयितुं शेकुर् नैकं ते तोमराकृति
হে দ্বিজ! মুছলৰ লোহা চূৰ্ণ হৈ গ’লেও অন্ধকসকলে বৰ্ষাৰ আগৰ দৰে থকা অৱশিষ্ট খণ্ডবোৰক পুনঃপুনঃ চূৰ্ণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
Verse 13
तद् अप्य् अम्बुनिधौ क्षिप्तं मत्स्यो जग्राह जालिभिः घातितस्योदरात् तस्य लुब्धो जग्राह तं जराः
সেয়াও সাগৰত পেলোৱা হ’লে এটা মাছেই তাক গিলিলে। পাছত জালে ধৰা পৰি মৰা সেই মাছৰ পেটৰ পৰা লোভী জৰাই তাক লৈ গ’ল।
Verse 14
विज्ञातपरमार्थो ऽपि भगवान् मधुसूदनः नैच्छत् तद् अन्यथाकर्तुं विधिना यत् समाहितम्
পৰমাৰ্থ জানিও ভগৱান মধুসূদনে বিধিয়ে স্থিৰ কৰি থোৱা কথাক অন্যথা কৰিবলৈ ইচ্ছা নকৰিলে।
Verse 15
देवैश् च प्रहितो दूतः प्रणिपत्याह केशवम् रहस्य् एवम् अहं दूतः प्रहितो भगवन् सुरैः
দেৱতাসকলে পঠোৱা দূতে প্ৰণাম কৰি কেশৱক গোপনে ক’লে—“হে ভগৱান, মই সুৰসকলৰ পঠোৱা দূত।”
Verse 16
वस्वश्विमरुदादित्यरुद्रसाध्यादिभिः सह विज्ञापयति वः शक्रस् तद् इदं श्रूयतां प्रभो
বসু, অশ্বিন, মৰুত, আদিত্য, ৰুদ্র, সাধ্য আদি দেৱগণৰ সৈতে শক্র (ইন্দ্ৰ) আপোনাক নিবেদন জনাইছে; সেয়ে, হে প্ৰভু, ই শুনক।
Verse 17
भारावतारणार्थाय वर्षाणाम् अधिकं शतम् भगवान् अवतीर्णो ऽत्र त्रिदशैः संप्रसादितः
পৃথিৱীৰ গধুৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিবলৈ—এশ বছৰতকৈ অধিক সময়ৰ পিছত—ত্রিদশসকলৰ আন্তৰিক প্ৰাৰ্থনাত প্ৰসন্ন হৈ ভগৱান ইয়াত অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Verse 18
दुर्वृत्ता निहता दैत्या भुवो भारो ऽवतारितः त्वया सनाथास् त्रिदशा भवन्तु त्रिदिवे सदा
দুৰ্বৃত্ত দৈত্যসকল নিধন হ’ল, পৃথিৱীৰ ভাৰ নামিল; আপোনাৰ আশ্ৰয়ে ত্ৰিদশসকল সদায় ত্ৰিদিৱত সনাথ হৈ থাকক।
Verse 19
तद् अतीतं जगन्नाथ वर्षाणाम् अधिकं शतम् इदानीं गम्यतां स्वर्गो भवता यदि रोचते
হে জগন্নাথ, তেতিয়াৰ পৰা এশ বছৰতকৈ অধিক সময় পাৰ হৈ গৈছে; এতিয়া যদি আপোনাৰ ইচ্ছা হয়, তেন্তে স্বৰ্গলৈ গমন কৰক।
Verse 20
देवैर् विज्ञाप्यते चेदं अथात्रैव रतिस् तव तत् स्थीयतां यथाकालम् आख्येयम् अनुजीविभिः
এই বিষয়টো দেৱতাসকলেই জনাইছে। যদি তোমাৰ হৃদয়ৰ আনন্দ ইয়াতেই থাকিবলৈ হয়, তেন্তে যথাকাললৈ ইয়াত থাক; তোমাৰ আশ্ৰয়ে জীৱন ধৰা লোকসকলে সময়মতে ক’বলগীয়া কথা ক’ব।
Verse 21
यत् त्वम् आत्थाखिलं दूत वेद्म्य् एतद् अहम् अप्य् उत प्रारब्ध एव हि मया यादवानाम् अपि क्षयः
হে দূত, তুমি কোৱা সকলো কথা মই আগতেই জানো; মোৰ দ্বাৰাই যাদৱসকলৰো নিৰ্ধাৰিত ক্ষয় ইতিমধ্যে আৰম্ভ হৈছে।
Verse 22
भुवो नाद्यापि भारो ऽयं यादवैर् अनिबर्हितैः अवतार्य करोम्य् एतत् सप्तरात्रेण सत्वरः
এতিয়াও পৃথিৱীৰ এই ভাৰ অদম্য যাদৱসকলৰ দ্বাৰা নোহোৱা হৈছে; মই ইয়াক শীঘ্ৰে—সাত ৰাতিৰ ভিতৰত—অন্তলৈ নি যাব।
Verse 23
यथा गृहीतम् अम्भोधेर् दत्त्वाहं द्वारकाभुवम् यादवान् उपसंहृत्य यास्यामि त्रिदशालयम्
যেনেকৈ মই আগতে সাগৰৰ পৰা এই ভূমি গ্ৰহণ কৰি দ্বাৰকাৰ ভূমি দিছিলোঁ, তেনেকৈ এতিয়া দ্বাৰকাৰ ভূমি সাগৰলৈ উভতাই দিম; যাদৱসকলক মোৰ ভিতৰত সংহৃত কৰি মই দেৱলোকৰ ধামলৈ যাম।
Verse 24
मनुष्यदेहम् उत्सृज्य संकर्षणसहायवान् प्राप्त एवास्मि मन्तव्यो देवेन्द्रेण तथा सुरैः
এই মানৱদেহ ত্যাগ কৰি, সংকর্ষণৰ সহায়ত, মই মোৰ নিৰ্ধাৰিত অৱস্থালৈ প্ৰাপ্ত হৈছোঁ—জানো, দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰ আৰু দেৱসমূহে মোক গ্ৰহণ কৰি সঙ্গ দিছে।
Verse 25
जरासंधादयो ये ऽन्ये निहता भारहेतवः क्षितेस् तेभ्यः कुमारो ऽपि यदूनां नापचीयते
জরাসন্ধ আদি আন আন ৰজা—যিসকলে পৃথিৱীৰ ভাৰৰ কাৰণ হৈছিল—নিহত হ’ল; তথাপি যাদৱসকলৰ সেই কুমাৰ ক্ষয় নাপালে, কিয়নো ধৰ্মস্থাপনৰ বাবে প্ৰভুৰ সার্বভৌম সংকল্প তাৰ ভিতৰত প্রবাহিত আছিল।
Verse 26
तद् एनं सुमहाभारम् अवतार्य क्षितेर् अहम् यास्याम्य् अमरलोकस्य पालनाय ब्रवीहि तान्
পৃথিৱীৰ এই মহাভাৰ নামাই মই এতিয়া অমৰলোকৰ ৰক্ষাৰ্থে প্ৰস্থান কৰিম; গৈ তেওঁলোকক এই কথা ক’বা।
Verse 27
इत्य् उक्तो वासुदेवेन देवदूतः प्रणम्य तम् मैत्रेय दिव्यया गत्या देवराजान्तिकं ययौ
বাসুদেৱে এনেদৰে ক’লে দেৱদূতে তেওঁক প্ৰণাম কৰিলে; হে মৈত্ৰেয়, দিব্য গতিৰে সি দেৱৰাজৰ সন্নিধিলৈ গ’ল।
Verse 28
भगवान् अप्य् अथोत्पातान् दिव्यभौमान्तरिक्षगान् ददर्श द्वारकापुर्यां विनाशाय दिवानिशम्
তাৰ পাছত ভগৱানে নিজেই দ্বাৰকাপুৰীত দিব্য, ভৌম আৰু অন্তৰীক্ষগামী অশুভ লক্ষণ দিন-ৰাতি দেখিলে; সেয়া বিনাশৰ সূচনা আছিল।
Verse 29
तान् दृष्ट्वा यादवान् आह पश्यध्वम् अतिदारुणान् महोत्पाताञ् छमायैषां प्रभासं याम मा चिरम्
সেই ভয়ংকৰ লক্ষণ দেখি তেওঁ যাদৱসকলক ক’লে: “চোৱা, এইবোৰ অতি দাৰুণ মহা-অশুভ সংকেত। ইয়াৰ ফল শমাবলৈ আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ বাবে, বিলম্ব নকৰাকৈ প্ৰভাসলৈ যাওঁ।”
Verse 30
महाभागवतः प्राह प्रणिपत्योद्धवो हरिम् भगवन् यन् मया कार्यं तद् आज्ञापय साम्प्रतम् मन्ये कुलम् इदं सर्वं भगवान् संहरिष्यति
তেতিয়া মহাভক্ত উদ্ধৱে হৰিক প্ৰণাম কৰি ক’লে—“ভগৱন, এতিয়া মোৰ কৰণীয় যি, সেয়া আজ্ঞা কৰক। মই বুজিছোঁ, ভগৱানে এই সমগ্ৰ কুল সংহাৰ কৰিব।”
Verse 31
नाशायास्य निमित्तानि कुलस्याच्युत लक्षये
হে অচ্যুত! এই বংশৰ বিনাশলৈ ধাৱমান অমঙ্গল-লক্ষণ আৰু কাৰণসমূহ মই লক্ষ্য কৰিছোঁ।
Verse 32
गच्छ त्वं दिव्यया गत्या मत्प्रसादसमुत्थया बदरीकाश्रमं पुण्यं गन्धमादनपर्वते नरनारायणस्थाने तत्पावितमहीतले
তেনে মোৰ প্ৰসাদৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা দিব্য গতিৰে গন্ধমাদন পৰ্বতৰ পুণ্য বদৰীকাশ্ৰমলৈ যোৱা—নৰ-নাৰায়ণৰ ধামলৈ, তেওঁলোকৰ সান্নিধ্যত পবিত্ৰ হোৱা সেই ভূমিলৈ।
Verse 33
मन्मना मत्प्रसादेन तत्र सिद्धिम् अवाप्स्यसि अहं स्वर्गं गमिष्यामि उपसंहृत्य वै कुलम्
মন মোৰ ওপৰত স্থিৰ কৰি আৰু মোৰ প্ৰসাদে তুমি তাত সিদ্ধি লাভ কৰিবা। আৰু মই এই বংশৰ কাৰ্য উপসংহাৰ কৰি স্বৰ্গলৈ গম কৰিম।
Verse 34
द्वारकां च मया त्यक्तां समुद्रः प्लावयिष्यति
আৰু মই দ্বাৰকা ত্যাগ কৰিলে সাগৰেই তাক প্লাৱিত কৰিব।
Verse 35
इत्य् उक्तः प्रणिपत्यैनं जगाम स तदोद्धवः नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदितः
এনেদৰে উপদেশ পাই উদ্ধৱে তেওঁক দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিলে; আৰু কেশৱৰ অনুমোদনত সি তৎক্ষণাৎ নৰ-নাৰায়ণৰ পবিত্ৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 36
ततस् ते यादवाः सर्वे रथान् आरुह्य शीघ्रगान् प्रभासं प्रययुः सार्धं कृष्णरामादिभिर् द्विज
তাৰ পাছত সকলো যাদৱ দ্ৰুতগামী ৰথত আৰোহণ কৰি প্ৰভাসলৈ যাত্ৰা কৰিলে—শ্ৰীকৃষ্ণ, বলৰাম আদি সহ, হে দ্বিজ।
Verse 37
प्राप्य प्रभासं प्रयताः स्नातास् ते कुकुरान्धकाः चक्रुस् तत्र मुदा पानं वासुदेवानुमोदिताः
প্ৰভাসত উপস্থিত হৈ সংযমী কুকুৰ-অন্ধকসকলে বিধিমতে স্নান কৰিলে; তাৰ পিছত আনন্দে পান আৰম্ভ কৰিলে—বাসুদেৱৰ অনুমোদনত।
Verse 38
पिबतां तत्र वै तेषां संघर्षेण परस्परम् अतिवादेन्धनो जज्ञे कलहाग्निः क्षयावहः
তাতে তেওঁলোকে পান কৰি থাকোঁতে পৰস্পৰ সংঘৰ্ষে, কঠোৰ অতিবাক্য ইন্ধন হৈ কলহৰ অগ্নি জ্বলি উঠিল—যি ধ্বংসকাৰী আছিল।
Verse 39
जघ्नुः परस्परं ते तु शस्त्रैर् दैवबलात्कृताः क्षीणशस्त्राश् च जगृहुः प्रत्यासन्नाम् अथैरकाम्
দৈৱবলে প্ৰেৰিত হৈ তেওঁলোকে অস্ত্ৰেৰে পৰস্পৰক বধ কৰিলে; অস্ত্ৰ ক্ষীণ হ’লে ওচৰত থকা এৰকা নল-কাঠি ধৰি ল’লে।
Verse 40
एरका तु गृहीता तैर् वज्रभूतेव लक्ष्यते तया परस्परं जघ्नुः संप्रहारे सुदारुणे
তেওঁলোকে এৰকা নল ধৰি ল’লে; সেয়া যেন বজ্ৰৰূপে পৰিণত হোৱা বুলি দেখা গ’ল। সেই নলেই তেওঁলোকে অতি ভয়ংকৰ সংঘাতে পৰস্পৰক আঘাত কৰি নিধন কৰিলে।
Verse 41
प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाः कृतवर्माथ सात्यकिः अनिरुद्धादयश् चान्ये पृथुर् विपृथुर् एव च
তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰদ্যুম্ন আৰু সাম্ব অগ্ৰগণ্য আছিল; কৃতৱৰ্মা আৰু সাত্যকিও আছিল। অনিরুদ্ধ আদি অন্য বীৰ, আৰু পৃথু আৰু বিপৃথুও—যাদৱ বংশৰ শূৰ।
Verse 42
चारुवर्मा चारुकश् च तथाक्रूरादयो द्विज एरकारूपिभिर् वज्रैस् ते निजघ्नुः परस्परम्
হে দ্বিজ! চাৰুবর্মা আৰু চাৰুক, তদ্ৰূপ অক্রূৰ আদি—এৰকা-ৰূপ বজ্ৰসদৃশ অস্ত্ৰ ধৰি—পৰস্পৰক নিধন কৰিলে।
Verse 43
निवारयाम् आस हरिर् यादवांस् ते च केशवम् सहायं मेनिरे प्राप्तं ते निजघ्नुः परस्परम्
হৰিয়ে সেই যাদৱসকলক নিবাৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে; কিন্তু তেওঁলোকে কেশৱকেই সহায়ৰূপে আহিল বুলি ভাবিলে। সেয়ে তেওঁলোকে পৰস্পৰক নিধন কৰি থাকিল।
Verse 44
कृष्णो ऽपि कुपितस् तेषाम् एरकामुष्टिम् आददे वधाय सो ऽपि मुसलं मुष्टिर् लोहम् अभूत् तदा
কৃষ্ণো তেওঁলোকৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ বধৰ বাবে এৰকা ঘাঁহৰ এটা মুঠি ধৰি ল’লে। সেই ক্ষণতেই সেই মুঠিটোৱেই লোহাৰ মুসল হৈ পৰিল।
Verse 45
जघान तेन निःशेषान् यादवान् आततायिनः जघ्नुश् च सहसाभ्येत्य तथान्ये वै परस्परम्
সেই অস্ত্ৰে তেওঁ আক্ৰমণকাৰী হৈ উঠা যাদৱসকলক একেবাৰে নিঃশেষে বধ কৰিলে; আৰু আনসকলেও হঠাৎ উন্মাদ হৈ পৰস্পৰৰ ওপৰত ধাৱি গৈ একে-আনক বধ কৰিলে।
Verse 46
ततश् चार्णवमध्येन जैत्रो ऽसौ चक्रिणो रथः पश्यतो दारुकस्याशु हृतो ऽश्वैर् द्विजसत्तम
তাৰ পাছত, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, চক্ৰধাৰী প্ৰভুৰ সেই বিজয়ী ৰথখন দাৰুক চাই থাকোঁতেই ঘোঁৰাবোৰে টানি সাগৰৰ মাজেদি অতি শীঘ্ৰে লৈ গ’ল।
Verse 47
चक्रं तथा गदा शार्ङ्गतूणी शङ्खो ऽसिर् एव च प्रदक्षिणं हरिं कृत्वा जग्मुर् आदित्यवर्त्मना
তাৰ পাছত চক্ৰ, গদা, শাৰ্ঙ্গ ধনু-তূণীৰ, শঙ্খ আৰু তৰোৱাল—হৰিক প্ৰদক্ষিণ কৰি—আদিত্যপথে গ’ল।
Verse 48
क्षणेन नाभवत् कश्चिद् यादवानाम् अघातितः ऋते कृष्णं महाबाहुं दारुकं च महामुने
এটা ক্ষণতে, হে মহামুনি, মহাবাহু কৃষ্ণ আৰু দাৰুকক বাদ দি যাদৱসকলৰ মাজত কোনোও অঘাতিত নাথাকিল।
Verse 49
चङ्क्रम्यमाणौ तौ रामं वृक्षमूले कृतासनम् ददृशाते मुखाच् चास्य निष्क्रामन्तं महोरगम्
সেই দুয়ো জনে চলি চলি গৈ গছৰ গুৰিত আসন কৰি বহা ৰামক দেখিলে; আৰু তেওঁৰ মুখৰ পৰা এক মহাসৰ্প ওলাই আহোঁতেও দেখিলে।
Verse 50
निष्क्रम्य स मुखात् तस्य महाभोगो भुजंगमः प्रययाव् अर्णवं सिद्धैः पूज्यमानस् तथोरगैः
তেওঁৰ মুখৰ পৰা ওলাই সেই মহাফণাধাৰী সৰ্প সাগৰৰ ফালে গ’ল—সিদ্ধসকল আৰু নাগগণৰ দ্বাৰা সমভাবে পূজিত হৈ।
Verse 51
ततो ऽर्घम् आदाय तदा जलधिः संमुखं ययौ प्रविवेश च तत्तोयं पूजितः पन्नगोत्तमैः
তেতিয়া অৰ্ঘ্য লৈ সাগৰ তেওঁৰ সন্মুখলৈ আগবাঢ়িল; আৰু সেই জলতেই প্ৰৱেশ কৰাত শ্ৰেষ্ঠ নাগসকলে তেওঁক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে।
Verse 52
दृष्ट्वा बलस्य निर्याणं दारुकं प्राह केशवः इदं सर्वं त्वम् आचक्ष्व वसुदेवोग्रसेनयोः
বলৰামৰ নিৰ্যাণ দেখি কেশৱে দাৰুকক ক’লে—“যি দৰে ঘটিছে, সেইদৰেই এই সকলো কথা গৈ বসুদেৱ আৰু উগ্ৰসেনক ক’বা।”
Verse 53
निर्याणं बलभद्रस्य यादवानां तथा क्षयम् योगे स्थित्वाहम् अप्य् एतत् परित्यक्ष्ये कलेवरम्
“বলভদ্ৰৰ নিৰ্যাণ আৰু যাদৱসকলৰ ক্ষয়—দুয়োটা ওচৰতে। যোগত স্থিত হৈ মইও এই দেহ ত্যাগ কৰিম।”
Verse 54
वाच्यश् च द्वारकावासी जनः सर्वस् तथाहुकः यथेमां नगरीं सर्वां समुद्रः प्लावयिष्यति
আৰু দ্বাৰকাত বাস কৰা সকলো লোকক, লগতে আহুককো জনাব লাগিব—“এইদৰে সাগৰে শীঘ্ৰেই এই সমগ্ৰ নগৰী প্লাৱিত কৰিব।”
Verse 55
तस्माद् भवद्भिः सज्जैस् तु प्रतीक्ष्यो ह्य् अर्जुनागमः न स्थेयं द्वारकामध्ये निष्क्रान्ते तत्र पाण्डवे
সেয়ে, তোমালোক সকলোৱে সাজু হৈ অৰ্জুনৰ আগমনলৈ অপেক্ষা কৰা। সেই পাণ্ডৱে তাতৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে দ্বাৰকা নগৰৰ ভিতৰত নাথাকিবা।
Verse 56
तेनैव सह गन्तव्यं यत्र याति स कौरवः
তেওঁৰ সৈতে একেলগে যাব লাগিব; সেই কৌৰৱ য’লৈ যায়, তোমালোকো তাতেই আগবাঢ়িবা।
Verse 57
गत्वा च ब्रूहि कौन्तेयम् अर्जुनं वचनान् मम पालनीयस् त्वया शक्त्या जनो ऽयं मत्परिग्रहः
যাই কৌন্তেয় অৰ্জুনক মোৰ বচন ক’বা। তোমাৰ শক্তি অনুসাৰে, মোৰ আশ্ৰয়ত থকা এই জনসমূহক তুমি ৰক্ষা কৰিবা।
Verse 58
इत्य् अर्जुनेन सहितो द्वारवत्या भवाञ् जनम् गृहीत्वा यातु वज्रश् च यदुराजो भविष्यति
এইদৰে ঘোষণা হ’ল: তুমি অৰ্জুনৰ সৈতে দ্বাৰৱতীৰ জনতাক লৈ যোৱা; আৰু বজ্ৰ যাদৱসকলৰ ৰজা হ’ব।
Verse 59
इत्य् उक्तो दारुकः कृष्णं प्रणिपत्य पुनः पुनः प्रदक्षिणं च बहुशः कृत्वा प्रायाद् यथोदितम्
এইদৰে আদেশ পাই দাৰুকে শ্ৰীকৃষ্ণক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰিলে; আৰু বহুবার প্ৰদক্ষিণা কৰি, কোৱা মতে তেনেকৈয়ে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 60
स गत्वा च तथा चक्रे द्वारकायां तथार्जुनम् आनिनाय महाबुद्धिर् वज्रं चक्रे तथा नृपम्
সেইজন তাত গৈ কৰণীয় কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলে; আৰু দ্বাৰকাত সেই মহাবুদ্ধিমান অర్జুনক আনিলে আৰু বজ্ৰক ৰজা হিচাপে স্থাপন কৰিলে।
Verse 61
भगवान् अपि गोविन्दो वासुदेवात्मकं परम् ब्रह्मात्मनि समारोप्य सर्वभूतेष्व् अधारयत्
ভগৱান গোবিন্দেও বাসুদেৱ-স্বৰূপ পৰম ব্ৰহ্মক নিজৰ আত্মাত স্থাপন কৰি, সকলো ভূতৰ ভিতৰত অন্তৰাধাৰ ৰূপে সেই তত্ত্ব ধাৰণ কৰিলে।
Verse 62
संमानयन् द्विजवचो दुर्वासा यद् उवाच ह योगयुक्तो ऽभवत् पादं कृत्वा जानुनि सत्तम
দ্বিজৰ বাক্য সন্মান কৰি তেওঁ দুর্বাসাই কোৱা মতে ঠিক তেনেকৈ কৰিলে; সেই সত্তম যোগত স্থিত হৈ, এটা পা হাঁটুৰ ওপৰত ৰাখি অন্তৰ্মুখী হ’ল।
Verse 63
आययौ च जरा नाम स तदा तत्र लुब्धकः मुसलावशेषलोहैकसायकन्यस्ततोमरः
তেতিয়া সেই ঠাইলৈ জৰা নামৰ এজন শিকারি আহিল—মুসলাৰ অৱশিষ্ট লোহাৰে গঢ়া লোহাৰ টিপ থকা তাৰ বৰ্ষা আৰু এটা মাত্ৰ তীৰ আছিল; নিয়তিৰ টানত সি তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 64
स तत्पादं मृगाकारम् अवेक्ष्याराद् अवस्थितः तले विव्याध तेनैव तोमरेण द्विजोत्तम
সেই পা—যি মৃগাকাৰ যেন লাগিছিল—দেখি সি দূৰত থিয় হৈ, হে দ্বিজোত্তম, সেই একে বৰ্ষাৰে পাদতল বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 65
गतश् च ददृशे तत्र चतुर्बाहुधरं नरम् प्रणिपत्याह चैवैनं प्रसीदेति पुनः पुनः
তাত গৈ সি চতুৰ্ভুজধাৰী পুৰুষক দেখিলে। প্ৰণাম কৰি পুনঃ পুনঃ ক’লে—“প্ৰভু, প্ৰসন্ন হওক; মোক অনুগ্ৰহ কৰক।”
Verse 66
अजानता कृतम् इदं मया हरिणशङ्कया क्षम्यतां नात्मपापेन दग्धं मां दग्धुम् अर्हसि
“অজ্ঞানতাৰে মই আপোনাক হৰিণ বুলি ভাবি এই কাম কৰিলোঁ। ক্ষমা কৰক। মোৰ নিজৰ পাপে মই আগতেই দগ্ধ; আপুনি মোক আৰু দগ্ধ নকৰিব।”
Verse 67
ततस् तं भगवान् आह न ते ऽस्ति भयम् अण्व् अपि गच्छ त्वं मत्प्रसादेन लुब्ध स्वर्गं सुरास्पदम्
তেতিয়া ভগৱানে তাক ক’লে—“ভয় নকৰিবা; অণুমাত্ৰও ভয় নাই। হে লোভী, মোৰ প্ৰসাদে দেৱলোক স্বৰ্গলৈ যোৱা।”
Verse 68
विमानम् आगतं सद्यस् तद्वाक्यसमनन्तरम् आरुह्य प्रययौ स्वर्गं लुब्धकस् तत्प्रसादतः
সেই বাক্য কোৱা মাত্ৰেই তৎক্ষণাৎ এক দিব্য বিমান আহিল। তাত উঠি শিকারীয়ে সেই প্ৰসাদৰ বলতেই স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Verse 69
गते तस्मिन् स भगवान् संयोज्यात्मानम् आत्मनि ब्रह्मभूते ऽव्यये ऽचिन्त्ये वासुदेवमये ऽमले
সি গ’ল পাছত ভগৱানে নিজৰ আত্মাক আত্মনিত একত্ৰ কৰি ব্ৰহ্মভাবত প্ৰৱেশ কৰিলে—অব্যয়, অচিন্ত্য, নিৰ্মল, সম্পূৰ্ণ বাসুদেৱময়।
Verse 70
अजन्मन्य् अजरे ऽनाशिन्य् अप्रमेये ऽखिलात्मनि तत्याज मानुषं देहम् अतीत्य त्रिविधां गतिम्
অজন্মা, অজৰ, অবিনাশী, অপ্ৰমেয়, অখিলাত্মাত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ তেওঁ মানৱ দেহ ত্যাগ কৰিলে; আৰু দেহধাৰী জীৱনৰ ত্ৰিবিধ গতিকে অতিক্ৰম কৰি তাৰ ওপৰে গ’ল।
Frequently Asked Questions
Because the musala’s filings—though ground down—persist as the ‘seed’ of destiny; the text portrays daiva/vidhi operating through ordinary matter. The reeds become vajra-like to show that the Lord’s ordained conclusion can manifest through minimal remnants, emphasizing upasaṃhāra rather than random accident.
Parāśara explicitly frames Kṛṣṇa as fully knowing reality and yet not altering what is ‘set by vidhi,’ using the event to conclude the assumed mānuṣa-deha. The Lord forgives Jarā and grants him heaven, then ‘unites Self with Self’—indicating sovereign withdrawal, not defeat.
Uddhava’s departure preserves bhakti-jñāna continuity: the great devotee is directed to Nara-Nārāyaṇa’s abode, signaling that while the public līlā ends, the dharmic and yogic lineage continues under Viṣṇu’s eternal forms.