Adhyaya 36
द्विविद-वधः, यज्ञ-विध्वंस-निवारणम्, बलदेव-पराक्रम-समाहारः
পৰাশৰে বলদেৱৰ অন্য পৰাক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। নৰকাসুৰৰ বন্ধু দ্বিবিদ নামৰ বানৰ দেৱপক্ষবিৰোধী হৈ বৈৰানুবন্ধে যজ্ঞ ধ্বংস কৰে, সাধুমৰ্যাদা ভাঙে, গাঁও-নগৰ জ্বলাই, পৰ্বত নিক্ষেপ কৰে, সাগৰ ক্ষুব্ধ কৰে, তটীয় গাঁও প্লাৱিত কৰে আৰু শস্য নষ্ট কৰে—ফলত জগতত স্বাধ্যায় আৰু বষটকাৰ ক্ষীণ হয়। এদিন ৰৈবতোদ্যানত বলদেৱে ৰেৱতীৰ সৈতে পান কৰি ক্ৰীড়া কৰি থাকোঁতে দ্বিবিদ আহি হাল-মুষলক লৈ বিদ্ৰূপ কৰে, নাৰীৰ সন্মুখতো উপহাস কৰে আৰু পানপাত্ৰ নিক্ষেপ কৰে। ক্ৰুদ্ধ বলদেৱে মুষল ধৰে; দ্বিবিদে ছোঁৰা শৈলশিলা মুষলে সহস্ৰধা ভাঙি পেলায়। দ্বিবিদে বক্ষত আঘাত কৰিলেও শেষত বলদেৱে মুষ্টিঘাতে তাৰ মস্তকত প্ৰহাৰ কৰি তাক পেলাই দিয়ে; পতিত দেহে গিৰিশৃঙ্গ শতধা চূৰ্ণ হয়। দেৱতাসকলে পুষ্পবৃষ্টি কৰি কয়—‘জগতৰ উপদ্ৰৱ নিবৃত্ত হ’ল’। পৰাশৰে উপসংহাৰ কৰে—শেষস্বৰূপ ধৰণীধৰ বলদেৱৰ এই অপৰিমেয় কৰ্ম স্বভাৱসিদ্ধ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय श्रूयतां तस्य बलस्य बलशालिनः कृतं यद् अन्यत् तेनाभूत् तद् अपि श्रूयतां त्वया
হে মৈত্ৰেয়, বলত বলশালী সেই বলৰামৰ দ্বাৰা আৰু যি কৰ্ম সম্পন্ন হৈছিল আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা যি যি ঘটিছিল, সেয়াও তুমি শুনা।
Verse 2
नरकस्यासुरेन्द्रस्य देवपक्षविरोधिनः सखाभवन् महावीर्यो द्विविदो नाम वानरः
দেৱপক্ষ-বিৰোধী অসুৰেন্দ্ৰ নৰকৰ এজন সখা আছিল—মহাবীৰ্যবান ‘দ্বিবিদ’ নামৰ বানৰ।
Verse 3
वैरानुबन्धं बलवान् स चकार सुरान् प्रति नरकं हतवान् कृष्णो देवराजेन चोदितः
বলবান নৰকে দেৱতাসকলৰ প্ৰতি অবিচ্ছিন্ন বৈৰ-বন্ধন ৰাখিছিল; দেৱৰাজৰ প্ৰেৰণা মতে শ্ৰীকৃষ্ণে নৰকক বধ কৰিলে।
Verse 4
करिष्ये सर्वदेवानां तस्माद् एष प्रतिक्रियाम् यज्ञविध्वंसनं कुर्वन् मर्त्यलोकक्षयं तथा
“সেয়ে সৰ্ব দেৱতাৰ হিতাৰ্থে মই তাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিকাৰ কৰিম—এই যজ্ঞবিধ্বংসকৰ বিৰুদ্ধে, যিয়ে যজ্ঞবিধি ভাঙি মর্ত্যলোকৰো ক্ষয় সাধন কৰে।”
Verse 5
ततो विध्वंसयाम् आस यज्ञान् अज्ञानमोहितः बिभेद साधुमर्यादां क्षयं चक्रे च देहिनाम्
তেতিয়া অজ্ঞানে মোহিত হৈ সি যজ্ঞসমূহ ধ্বংস কৰিবলৈ ধৰিলে; সাধুসকলৰ ধৰ্ম-মৰ্যাদা ভাঙি দিলে আৰু দেহধাৰীসকলৰ ক্ষয় ঘটালে।
Verse 6
ददाह चपलो देशान् पुरग्रामान्तराणि च क्वचिच् च पर्वताक्षेपैर् ग्रामादीन् समचूर्णयत्
চঞ্চল আৰু অস্থিৰ হৈ সি দেশদেশান্তৰ—নগৰ আৰু গাঁওসহ—দগ্ধ কৰিলে; আৰু কিছুমান ঠাইত পৰ্বতক ক্ষেপণাস্ত্ৰৰ দৰে নিক্ষেপ কৰি গাঁও-আদি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 7
शैलान् उत्पाट्य तोयेषु मुमोचाम्बुनिधौ तथा पुनश् चार्णवमध्यस्थः क्षोभयाम् आस सागरम्
পৰ্বত উপৰি সি সমুদ্ৰৰ পানীত নিক্ষেপ কৰিলে; আৰু পুনৰ সাগৰৰ মাজত থিয় হৈ মহাসাগৰক ভয়ংকৰভাৱে আলোড়িত কৰিলে।
Verse 8
तेन विक्षोभितश् चाब्धिर् उद्वेलो द्विज जायते प्लावयंस् तीरजान् ग्रामान् पुरादीन् अतिवेगवान्
তাৰ দ্বাৰা ক্ষুব্ধ হৈ, হে দ্বিজ, সমুদ্ৰ উন্মত্ত জলোচ্ছ্বাসে উদ্ৱেলিত হ’ল; অতিবেগে তীৰভূমি প্লাৱিত কৰি, তীৰস্থ গাঁও আৰু নগৰ-পুরলৈকে ডুবাই দিলে।
Verse 9
कामरूपी महारूपं कृत्वा सस्यान्य् अशेषतः लुठन् भ्रमणसंमर्दैः संचूर्णयति वानरः
ইচ্ছামতে ৰূপ ধৰা সেই বানৰে মহাৰূপ ধাৰণ কৰে; আৰু গড়াগড়ি, ঘূৰণি আৰু পদদলনে সি সকলো শস্য একো নাৰাখি চূৰ্ণ কৰি পেলায়।
Verse 10
तेन विप्रकृतं सर्वं जगद् एतद् दुरात्मना निःस्वाध्यायवषट्कारं मैत्रेयासीत् सुदुःखितम्
সেই দুৰাত্মাই সমগ্ৰ জগতখন অস্থিৰ কৰি তুলিলে; বেদস্বাধ্যায় আৰু যজ্ঞৰ ‘বষট্’ উচ্চাৰণ লুপ্ত হ’ল। ধৰ্মৰ আধাৰ ভাঙি পৰি থকা দেখি মৈত্রেয় গভীৰ দুখত পৰিল।
Verse 11
एकदा रैवतोद्याने पपौ पानं हलायुधः रेवती च महाभागा तथैवान्या वरस्त्रियः
এবাৰ ৰৈৱতৰ উদ্যানত হলায়ুধ (বলৰাম) উৎসৱৰ পানীয় পান কৰিলে; মহাভাগা ৰেৱতীয়েও, আৰু আন শ্ৰেষ্ঠ নাৰীয়েও তেনেদৰে কৰিলে।
Verse 12
उपगीयमानो विलसल्ललनामौलिमध्यगः रेमे यदुवरश्रेष्ठः कुबेर इव मन्दरे
গায়ক-চাৰণৰ গীতত স্তুত হ’ই, যদুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠজন দীপ্তিময় ললনাৰ মুকুটৰ মাজত বিচৰণ কৰি, মন্দৰত কুবেৰ যেন ক্ৰীড়া কৰিলে।
Verse 13
ततः स वानरो ऽभ्येत्य गृहीत्वा सीरिणो हलम् मुसलं च चकारास्य संमुखं सविडम्बनम्
তাৰ পিছত সেই বানৰ দৌৰি আহি, সীৰধাৰী (বলৰাম)ৰ হাল আৰু মুসল ধৰি, তেওঁৰ সন্মুখতে বিদ্ৰূপেৰে দোলাবলৈ ধৰিলে।
Verse 14
तथैव योषितां तासां जहासाभिमुखं कपिः पानपूर्णांश् च करकाञ् चिक्षेपाहत्य वै पदा
তেনেদৰে সেই নাৰীবোৰৰ সন্মুখতে কপিয়ে জোৰেৰে হাঁহিলে; আৰু পানভৰা পাত্ৰবোৰ পায়েৰে আঘাত কৰি ছুঁড়ি পেলালে।
Verse 15
ततः कोपपरीतात्मा भर्त्सयाम् आस तं बलः तथापि तम् अवज्ञाय चक्रे किलकिलाध्वनिम्
তাৰ পাছত ক্ৰোধে আচ্ছন্ন মনৰ বল তেওঁক ধমকাবলৈ ধৰিলে; কিন্তু সি বলৰ কথা অৱজ্ঞা কৰি কেৱল কিলকিলা ধৰণৰ উপহাসধ্বনি কৰিলে।
Verse 16
ततः समुत्थाय बलो जगृहे मुसलं रुषा सो ऽपि शैलशिलां भीमां जग्राह प्लवगोत्तमः
তেতিয়া বলৰাম উঠি ক্ৰোধে নিজৰ মুছল ধৰি ল’লে; আৰু সেই শ্ৰেষ্ঠ বানৰ-বীৰেও ভয়ংকৰ পৰ্বতশিলা তুলি ল’লে।
Verse 17
चिक्षेप च स तां क्षिप्तां मुसलेन सहस्रधा बिभेद यादवश्रेष्ठः सा पपात महीतले
সিয়ে সেই পৰ্বতশিলা নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু যাদৱশ্ৰেষ্ঠে নিজৰ মুছলৰে নিক্ষিপ্ত শিলাখনক হাজাৰ খণ্ড কৰি ভাঙি দিলে, আৰু সি মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 18
आपतन् मुसलं चासौ समुल्लङ्घ्य प्लवंगमः वेगेनागम्य रोषेण तलेनोरस्य् अताडयत्
ধাৱি অহা মুছলটো জঁপিয়াই পাৰ হৈ সেই বানৰ বেগে আগবাঢ়িল, আৰু ক্ৰোধে হাতৰ তালুৰে তাৰ বুকুত জোৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 19
ततो बलेन कोपेन मुष्टिना मूर्ध्नि ताडितः पपात रुधिरोद्गारी द्विविदः क्षीणजीवितः
তাৰ পাছত বলৰামে উগ্ৰ ক্ৰোধে মুঠিৰে তাৰ মূৰত আঘাত কৰিলে; দ্বিবিদ ৰক্ত উগাৰি মাটিত পৰি গ’ল, প্ৰাণশক্তি ক্ষীণ হ’ল।
Verse 20
पतता तच्छरीरेण गिरेः शृङ्गम् अशीर्यत मैत्रेय शतधा वज्रिवज्रेणेव हि ताडितम्
সেই দেহ পতিত হোৱামাত্ৰে, হে মৈত্ৰেয়, পৰ্বতৰ শিখৰ শত খণ্ডত ভাঙি পৰিল—যেন বজ্ৰধাৰীৰ বজ্ৰে পুনঃপুনঃ আঘাত কৰা হৈছিল।
Verse 21
पुष्पवृष्टिं ततो देवा रामस्योपरि चिक्षिपुः प्रशशंसुस् तथाभ्येत्य साध्व् एतत् ते महत् कृतम्
তাৰ পিছত দেৱতাসকলে ৰামৰ ওপৰত পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে; ওচৰলৈ আহি প্ৰশংসা কৰিলে—“সাধু! এই মহৎ কৰ্ম তুমি সম্পন্ন কৰিলা।”
Verse 22
अनेन दुष्टकपिना दैत्यपक्षोपकारिणा जगन् निराकृतं वीर दिष्ट्या स क्षयम् आगतः
এই দুষ্ট বানৰ—দৈত্যপক্ষৰ সহায়কাৰী—জগতক অস্থিৰ কৰি তুলিছিল, হে বীৰ; কিন্তু ভাগ্যবশত এতিয়া সি বিনাশপ্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 23
एवंविधान्य् अनेकानि बलदेवस्य धीमतः कर्माण्य् अपरिमेयानि शेषस्य धरणीभृतः
এইদৰে ধীমান বলদেৱৰ নানাবিধ কৰ্ম—অপৰিমেয়—আছিল; কিয়নো তেওঁ স্বয়ং শেষ, ধৰণীধৰ।
Frequently Asked Questions
In Purāṇic dharma-theory, yajña sustains cosmic reciprocity (deva–manuṣya order). Dvivida’s attacks on yajña, crops, towns, and oceans symbolize adharma’s systemic unraveling; his death marks restoration of r̥ta/dharma under divine guardianship.
Puṣpavṛṣṭi functions as a narrative seal of cosmic approval: the devas acknowledge that Baladeva’s act is not mere violence but loka-saṃgraha—re-establishing the conditions for Vedic study, ritual utterance, and social stability.
Baladeva’s Śeṣa-identity and Krishna’s overarching sovereignty imply that the world’s stability, ritual order, and even the containment of chaotic forces are grounded in Viṣṇu’s own śakti and avatāra-agency—Viṣṇu as both efficient and material ground of order.