Adhyaya 35
साम्ब-हरणम्, बलदेवस्य रोषः, हस्तिनापुर-आकर्षणम्
মৈত্রেয়ৰ প্ৰশ্নত পৰাশৰে শাম্বৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। শাম্বই দুৰ্যোধনৰ কন্যা হৰণ কৰাত কৌৰৱসকলে তেওঁক বন্দী কৰে। বলৰাম শান্তিৰ বাবে হস্তিনাপুৰলৈ যায়, কিন্তু কৌৰৱসকলে যাদৱসকলক অপমান কৰে। ক্ৰুদ্ধ বলৰামে নিজৰ নাঙলেৰে নগৰখন টানিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ভয়াতুৰ কৌৰৱসকলে ক্ষমা বিচাৰি শাম্ব আৰু তেওঁৰ পত্নীক মুক্তি দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
भूय एवाहम् इच्छामि बलभद्रस्य धीमतः श्रोतुं पराक्रमं ब्रह्मन् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि
হে ব্ৰহ্মন ঋষি! মই পুনৰ ধীমান বলভদ্ৰৰ পৰাক্ৰম শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; অনুগ্ৰহ কৰি সেয়া মোক বৰ্ণনা কৰক।
Verse 2
यमुनाकर्षणादीनि श्रुतानि भगवन् मया तत् कथ्यतां महाभाग यद् अन्यत् कृतवान् बलः
হে ভগৱান, যমুনা আকর্ষণ আদি কৰ্ম মই শুনিছোঁ। হে মহাভাগ, বল (বলৰাম) এ আন কি কি পৰাক্ৰম কৰিছিল, কওক।
Verse 3
मैत्रेय श्रूयतां कर्म यद् रामेणाभवत् कृतम् अनन्तेनाप्रमेयेन शेषेण धरणीभृता
হে মৈত্ৰেয়, শুনা—ৰামে যি কৰ্ম সম্পন্ন কৰিছিল, মই সেয়া কওঁ; ধৰণীধৰ শেষ, অপ্ৰমেয় অনন্তৰ শক্তিত সেয়া পূৰ্ণ হৈছিল।
Verse 4
दुर्योधनस्य तनयां स्वयंवरकृतक्षणाम् बलाद् आदत्तवान् वीरः साम्बो जाम्बवतीसुतः
দুৰ্যোধনৰ কন্যাই স্বয়ংবৰ আৰম্ভ কৰা সেই ক্ষণতে, জাঁবৱতীপুত্ৰ বীৰ সাম্বে বলপূৰ্বক তাইক লৈ গ’ল।
Verse 5
ततः क्रुद्धा महावीर्याः कर्णदुर्योधनादयः भीष्मद्रोणादयश् चैनं बबन्धुर् युधि निर्जितम्
তাৰ পিছত ক্ৰুদ্ধ মহাবীৰ্য কৰ্ণ, দুৰ্যোধন আদি আৰু ভীষ্ম, দ্ৰোণ আদিয়ে যুঁজত পৰাজিত কৰি তাক বান্ধি পেলালে।
Verse 6
तच् छ्रुत्वा यादवाः सर्वे क्रोधं दुर्योधनादिषु मैत्रेय चक्रुश् चक्रुश् च तान् निहन्तुं महोद्यमम्
এই কথা শুনি, হে মৈত্রেয়, সকলো যাদৱ দুঃশাসন-দুৰ্যোধন আদি প্ৰতি ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; পুনঃপুনঃ তেওঁলোকক বধ কৰিবলৈ মহা উদ্যোগ স্থিৰ কৰিলে।
Verse 7
तान् निवार्य बलः प्राह मदलोलकलाक्षरम् मोक्ष्यन्ति ते मद्वचनाद् यास्याम्य् एको हि कौरवान्
তেওঁলোকক নিবাৰণ কৰি বল ক’লে—মদে চঞ্চল দৃষ্টিৰে: “মোৰ বাক্যত তেওঁলোকে তোমালোকক মুক্ত কৰিব; মই একাই কৌৰৱৰ ওচৰলৈ যাম।”
Verse 8
बलदेवस् ततो गत्वा नगरं नागसाह्वयम् बाह्योपवनमध्ये ऽभून् न विवेश च तत् पुरम्
তাৰ পাছত বলদেৱ ‘নাগসাহ্বয়’ নামৰ নগৰলৈ গ’ল; কিন্তু সেই পুৰত ন সোমাই বাহিৰৰ উপবনৰ মাজতে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 9
बलम् आगतम् आज्ञाय भूपा दुर्योधनादयः गाम् अर्घ्यम् उदकं चैव रामाय प्रत्यवेदयन्
বল অহা বুলি জানি দুঃৰ্যোধন আদি ৰজাসকলে ৰামক ৰাজোচিত সন্মানে গাই, অৰ্ঘ্য আৰু জল নিবেদন কৰিলে।
Verse 10
गृहीत्वा विधिवत् सर्वं ततस् तान् आह कौरवान् आज्ञापयत्य् उग्रसेनः साम्बम् आशु विमुञ्चत
সকলো বিধিমতে গ্ৰহণ কৰি উগ্ৰসেনে কৌৰৱসকলক ক’লে: “সাম্বক শীঘ্ৰে মুক্ত কৰা।”
Verse 11
ततस् ते तद्वचः श्रुत्वा भीष्मद्रोणादयो द्विज कर्णदुर्योधनाद्याश् च चुक्रुधुर् द्विजसत्तम
হে দ্বিজসত্তম, সেই বাক্য শুনি ভীষ্ম, দ্ৰোণ আদি আৰু কৰ্ণ, দুৰ্যোধন আদি সকলেই ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল।
Verse 12
ऊचुश् च कुपिताः सर्वे बाह्लिकाद्याश् च कौरवाः अराज्यार्हं यदोर् वंशम् अवेक्ष्य मुसलायुधम्
তেতিয়া বাহ্লিক আদি সকলো কৌৰৱ ক্ৰোধেৰে ক’লে। মুছলক অস্ত্ৰ কৰি, ৰাজ্যাৰ্হ নহোৱা যদুবংশক দেখি তেওঁলোকে ৰোষ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 13
भो भोः किम् एतद् भवता बलभद्रेरितं वचः आज्ञां कुरुकुलोत्थानां यादवः कः प्रदास्यति
“হো হো! এইটো কেনেকুৱা বাক্য—বলভদ্ৰৰ প্ৰেৰণাৰে তুমি ক’লা? কুৰুকুলজাতৰ আজ্ঞা কোন যাদৱে মানিব?”
Verse 14
उग्रसेनो ऽपि यद्य् आज्ञां कौरवाणां प्रदास्यति तद् अलं पाण्डुरैश् छत्रैर् नृपयोग्यैर् विडम्बितैः
যদি উগ্ৰসেনেও কৌৰৱৰ আজ্ঞা মানে, তেন্তে সত্য নৃপৰ যোগ্য এই ফেকা ৰাজছত্ৰবোৰ বিদ্ৰূপ হ’ব; পৰাধীন হৈ ৰাজলক্ষণ ধাৰণ শোভা নাপায়।
Verse 15
तद् गच्छ बल मा वा त्वं साम्बम् अन्यायचेष्टितम् विमोक्ष्यामो न भवतो नोग्रसेनस्य शासनात्
সেয়ে, হে বল! উভতি যা, আগবাঢ়ি নাযাবি। অন্যায়চৰণ কৰা সাম্বক আমি ন তোমাৰ অনুৰোধত মুক্ত কৰিম, ন উগ্ৰসেনৰ শাসন অমান্য কৰিম।
Verse 16
प्रणतिर् या कृतास्माकं मान्यानां कुकुरान्धकैः ननाम सा कृता केयम् आज्ञा स्वामिनि भृत्यतः
কুকুৰ আৰু অন্ধকসকলে একেদা আমাক—মান্য জ্যেষ্ঠসকলক—যি প্ৰণাম কৰিছিল, সেই প্ৰণতি আজি নত কৰি দিয়া হ’ল। হে স্বামী, দাসে স্বামীৰ ওপৰত আদেশ জাৰি কৰা—ই কেনে আজ্ঞা?
Verse 17
गर्वम् आरोपिता यूयं समानासनभोजनैः को दोषो भवतां नीतिर् यत् प्रीत्या नावलोकिता
একে আসন আৰু একে ভোজন ভাগ কৰি সমান মৰ্যাদা পোৱাত তোমালোক গৰ্বে ফুলি উঠিছা। যদি স্নেহেৰে চোৱা নহ’ল, তেন্তে তোমালোকৰ আচৰণত দোষ কি? শিষ্টাচাৰৰ কোন নিয়ম ভাঙিল?
Verse 18
अस्माभिर् अर्घो भवतो यो ऽयं बल निवेदितः प्रेम्णैतन् नैतद् अस्माकं कुलाद् युष्मत्कुलोचितम्
স্নেহেৰে আমি তোমালৈ যি অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিলোঁ, সেয়া ভক্তিৰ এক চিহ্নমাত্ৰ। কিন্তু সত্যতে, আমাৰ বংশৰ বাবে ই যথোচিত নহয়; ই তোমাৰ মহৎ বংশৰহে উপযুক্ত।
Verse 19
इत्य् उक्त्वा कुरवः सर्वे न मुञ्चामो हरेः सुतम् कृतैकनिश्चयास् तूर्णं विविशुर् गजसाह्वयम्
এইদৰে কৈ সকলো কুৰু একেটা দৃঢ় সংকল্পত স্থিৰ হৈ ক’লে, “হৰিৰ পুত্ৰক আমি মুকলি নকৰোঁ,” আৰু তৎক্ষণাৎ তেওঁলোকে গজসাহ্বয় (হস্তিনাপুৰ) নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 20
मत्तः कोपेन चाघूर्णस् ततो ऽधिक्षेपजन्मना उत्थाय पार्ष्ण्या वसुधां जघान स हलायुधः
তাৰ পাছত হালায়ুধ (বলৰাম) মদজনিত ক্ৰোধত টলমল কৰি, অপমানৰ উসকানিত উঠি, নিজৰ গোড়ালিৰে পৃথিৱীক আঘাত কৰিলে—যেন ভূমি কঁপি উঠিল।
Verse 21
ततो विदारिता पृथ्वी पार्ष्णिघातान् महात्मनः आस्फोटयाम् आस तदा दिशः शब्देन पूरयन्
তেতিয়া সেই মহাত্মাৰ গোড়ালিৰ আঘাতত পৃথিৱী বিদীৰ্ণ হ’ল; তেওঁ বাৰে বাৰে পদাঘাত কৰি সেই গর্জনধ্বনিয়ে দিশসমূহ পূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 22
उवाच चातिताम्राक्षो भृकुटीकुटिलाननः
তাৰ পাছত তেওঁ ক’লে—তেওঁৰ চকু অতি ৰঙা, আৰু কুঞ্চিত ভ্ৰূকুটিত মুখ বিকৃত হৈছিল।
Verse 23
अहो मदावलेपो ऽयम् असाराणां दुरात्मनाम् कौरवाणाम् आधिपत्यम् अस्माकं किल कालजम् उग्रसेनस्य येनाज्ञां मन्यन्ते ऽद्यापि लङ्घनम्
হায়! এই অসাৰ আৰু দুষ্ট কৌৰৱসকলৰ মাজত কেনে মদ-অহংকাৰ! তেওঁলোকে ভাবে, কালের সোঁতত ৰাজ্যাধিকাৰ যেন তেওঁলোকৰ ‘অধিকার’ হৈ পক্ক হৈছে; আৰু সেই মোহতে আজিও তেওঁলোকে উগ্ৰসেনৰ আজ্ঞা লংঘনকো উচিত বুলি মানে।
Verse 25
धिङ् मनुष्यशतोच्छिष्टे तुष्टिर् एषां नृपासने पारिजाततरोः पुष्पमञ्जरीर् वनिताजनः बिभर्ति यस्य भृत्यानां सो ऽप्य् एषां न महीपतिः
ধিক্—শত মানুহৰ উচ্ছিষ্ট সদৃশ ৰাজাসনত ইহঁতৰ তৃপ্তি! কোনো ৰজাৰ ভৃত্যসকলক নাৰীয়ে পাৰিজাত গছৰ পুষ্পমঞ্জৰীৰে সজাই দিলেও, এনে অহংকাৰী আড়ম্বৰতে যি বাঁচে, সি সঁচাকৈ পৃথিৱীপতি নহয়।
Verse 26
समस्तभूभृतां नाथ उग्रसेनः स तिष्ठतु अद्य निष्कौरवाम् उर्वीं कृत्वा यास्यामि तत्पुरीम्
সমস্ত ভূ-নৃপতিসকলৰ নাথ উগ্ৰসেন আজি প্ৰতিষ্ঠিত থাকক। কৌৰৱশূন্য পৃথিৱী কৰি মই এতিয়া তেওঁৰ পুৰীলৈ (ৰাজধানীলৈ) যাম।
Verse 27
कर्णं दुर्योधनं द्रोणम् अद्य भीष्मं सबाह्लिकम् दुःशासनादीन् भूरिं च भूरिश्रवसम् एव च
“আজি মই কৰ্ণ, দুঃৰ্যোধন আৰু দ্ৰোণক; বাহ্লিকসহ ভীষ্মকো; আৰু দুঃশাসন আদি—ভূৰি আৰু ভূৰিশ্ৰৱসকো—নিহত কৰিম।”
Verse 28
सोमदत्तं शलं भीमम् अर्जुनं सयुधिष्ठिरम् यमजौ कौरवांश् चान्यान् हत्वा साश्वरथद्विपान्
সোমদত্ত, শল, ভীম, অৰ্জুন যুধিষ্ঠিৰসহ, যমজ নকুল‑সহদেৱ আৰু আন কৌৰৱসকলকো—ঘোঁৰা, ৰথ আৰু হাতীসহ—বধ কৰি সেনে সম্পূৰ্ণ ধ্বংস কৰিলে।
Verse 29
वीरम् आदाय तं साम्बं सपत्नीकं ततः पुरीम् द्वारकाम् उग्रसेनादीन् गत्वा द्रक्ष्यामि बान्धवान्
সেই বীৰ সাম্বক পত্নীসহ লৈ মই তাৰপিছত দ্বাৰকা-নগৰীলৈ যাম, আৰু তাত উগ্ৰসেন আদি মোৰ বান্ধৱসকলক দৰ্শন কৰিম।
Verse 31
इत्य् उक्त्वा मदरक्ताक्षः कर्षणाधोमुखं हलम् प्राकारवप्रे विन्यस्य चकर्ष मुसलायुधः
এইদৰে কৈ মদে ৰঙা চকু হোৱা সেই শক্তিমানজনে, হালৰ ফল তলমুখ কৰি নগৰৰ প্ৰাকাৰ-ভপ্ৰত থৈ, গদাধাৰী হৈ তাক টানি দুৰ্গৰ বেষ্টনী ছিঙিবলৈ ধৰিলে।
Verse 32
आघूर्णितं तत् सहसा ततो वै हस्तिनापुरम् दृष्ट्वा संक्षुब्धहृदयाश् चुक्रुशुः सर्वकौरवाः
তেতিয়া হঠাৎ হস্তিনাপুৰ ভীষণভাৱে কঁপি উঠিল; তাক দেখি বিচলিত হৃদয়ৰে সকলো কৌৰৱ ভয়তে চিঞৰি উঠিল।
Verse 33
राम राम महाबाहो क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया उपसंह्रियतां कोपः प्रसीद मुसलायुध
“ৰাম—ৰাম, মহাবাহো! ক্ষমা কৰক, ক্ষমা কৰক। ক্ৰোধ সংবৰণ কৰক; প্ৰসন্ন হওক, হে মুসলায়ুধ!”
Verse 34
एष साम्बः सपत्नीकस् तव निर्यातितो बल अविज्ञातप्रभावाणां क्षम्यताम् अपराधिनाम्
হে মহাবলী! এই সাম্বা তেওঁৰ পত্নীসহ আপোনাৰ সান্নিধ্যৰ পৰা প্ৰেৰণ কৰা হৈছে। আপোনাৰ শক্তিৰ সত্য প্ৰভাৱ নাজানি অপৰাধ কৰা এই লোকসকলক ক্ষমা কৰক।
Verse 35
ततो निर्यातयाम् आसुः साम्बं पत्न्या समन्वितम् निष्क्रम्य स्वपुरात् तूर्णं कौरवा मुनिपुंगव
তাৰ পাছত, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, কৌৰৱসকলে সাম্বাক তেওঁৰ পত্নীসহ তৎক্ষণাৎ বিদায় দিলে; তেওঁ তেওঁলোকৰ নগৰৰ পৰা শীঘ্ৰে ওলাই গ’ল।
Verse 36
भीष्मद्रोणकृपादीनां प्रणम्य वदतां प्रियम् क्षान्तम् एव मयेत्य् आह बलो बलवतां वरः
ভীষ্ম, দ্ৰোণ, কৃপ আদি বয়োজ্যেষ্ঠসকলক প্ৰণাম কৰি আৰু তেওঁলোকৰ স্নেহভৰা বাক্য শুনি, বলৱানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ বলৰাম ক’লে—“মোৰ ফালৰ পৰা ক্ষমা; মই ইয়াক সহি শুদ্ধ বুলি গ্ৰহণ কৰোঁ।”
Verse 37
अद्याप्य् आघूर्णिताकारं लक्ष्यते तत् पुरं द्विज एष प्रभावो रामस्य बलशौर्योपलक्षणः
হে দ্বিজ! আজিও সেই নগৰ কঁপাই বিশৃঙ্খল কৰা হৈছিল—এমন চিহ্নসহ দেখা যায়; এইয়াই ৰামৰ প্ৰভাৱ, তেওঁৰ বল আৰু শৌৰ্যৰ প্ৰত্যক্ষ লক্ষণ।
Verse 38
ततस् तु कौरवाः साम्बं संपूज्य हलिना सह प्रेषयाम् आसुर् उद्वाहधनभार्यासमन्वितम्
তেতিয়া কৌৰৱসকলে সাম্বক বিধিপূৰ্বক সন্মান কৰি, হলিন (বলৰাম)ৰ সৈতে, বিবাহ-উপহাৰ আৰু ধনসম্পদসহ, পত্নীসহিত তেওঁক উভতাই পঠিয়ালে।
Frequently Asked Questions
He restrains the Yādavas to prevent a total war and asserts dharma through measured royal demand (Ugrasena’s order). The episode highlights controlled power (bala under maryādā) before it escalates into cosmic threat when insult persists.
The hala functions as a symbol of Śeṣa-like foundation-power: he can ‘move the earth’ itself. The act dramatizes that political arrogance collapses before divine-empowered dharma, yet the resolution ends in forgiveness—restoring social order.
It critiques pride in sovereignty divorced from rightful conduct, emphasizes obedience to legitimate command, and shows that true authority is stabilized by humility and elder-guided reconciliation rather than mere force.