Adhyaya 32
हरेः पुत्रविस्तारः तथा ऊषानिरुद्धकथा-प्रारम्भः (Kṛṣṇa’s Progeny and the Beginning of the Uṣā–Aniruddha Episode)
পৰাশৰে মৈত্ৰেয়ক উপদেশ দি থাকোঁতে কৃষ্ণৰ বহু ৰাণীৰ গৰ্ভত জন্মা পুত্ৰসকলৰ নাম-তালিকা ক’লে আৰু বৃষ্ণিবংশৰ বিস্তাৰ দেখুৱালে। তেওঁ প্ৰদ্যুম্নক শ্ৰেষ্ঠ বুলি চিহ্নিত কৰি বংশধাৰা অনিৰুদ্ধ আৰু বজ্ৰলৈকে অনুসৰণ কৰে। তাৰ পিছত বাণৰ কন্যা আৰু বলিৰ নাতিনী ঊষাৰ সৈতে অনিৰুদ্ধৰ বিবাহ-প্ৰসঙ্গ আৰম্ভ কৰি আগন্তুক সংঘাতৰ আভাস দিয়ে। মৈত্ৰেয়ই হৰি–হৰ যুদ্ধ কেনেকৈ উঠিল আৰু বাণৰ বাহু কেনেকৈ ছেদন হ’ল সোধে। পৰাশৰে পুৰ্বকথা আৰম্ভ কৰে—ঊষাই শিৱ-পাৰ্বতীৰ দাম্পত্য দেখি তেনে আশ্ৰয় কামনা কৰে; গৌৰীয়ে তাক সান্ত্বনা দি বৈশাখ শুক্ল দ্বাদশীৰ স্বপ্ন-চিহ্নৰ কথা কয়। ঊষাই স্বপ্নত নিৰ্ধাৰিত পুৰুষক দেখি অস্থিৰ হয়; যোগবিদ্যাত নিপুণ সখী চিত্ৰলেখাই দেৱতা, জীৱ আৰু মানুহৰ ছবি আঁকে। শেষত ঊষাৰ দৃষ্টি প্ৰদ্যুম্নপুত্ৰ অনিৰুদ্ধত স্থিৰ হয় আৰু সেই আকর্ষণেই যোগ-হৰণ আৰু পৰৱৰ্তী যুদ্ধৰ কাৰণশৃংখলা আৰম্ভ কৰে।
Shlokas
Verse 1
प्रद्युम्नाद्या हरेः पुत्रा रुक्मिण्याः कथितास् तव भानुं भैमरिकं चैव सत्यभामा व्यजायत
ৰুক্মিণীৰ পৰা জন্মা হৰিৰ পুত্ৰ—প্ৰদ্যুম্ন আদি—মই তোমাক কৈছোঁ। এতিয়া সত্যভামাই ভানু আৰু ভৈমৰিকক জন্ম দিলে।
Verse 2
दीप्तिमन्तः प्रयक्षाद्या रोहिण्यास् तनया हरेः बभूवुर् जाम्बवत्यां च साम्बाद्या बाहुशालिनः
ৰোহিণীৰ পৰা হৰিৰ দীপ্তিমান আৰু প্ৰযক্ষ আদি পুত্ৰ জন্মিল; আৰু জাম্বৱতীৰ পৰাও সাম্ব আদি বাহুশালী পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 3
तनया भद्रविन्दाद्या नाग्नजित्यां महाबलाः संग्रामजित्प्रधानास् तु शैब्यायाश् चाभवन् सुताः
নাগ্নজিতীৰ পৰা ভদ্ৰবিন্দ আদি মহাবলী পুত্ৰ জন্মিল; আৰু শৈব্যাৰ পৰাও সংগ্ৰামজিত্-প্ৰধান পুত্ৰসকল হ’ল।
Verse 4
वृकाद्याश् च सुता माद्र्यां गात्रवत्प्रमुखान् सुतान् अवाप लक्ष्मणा पुत्राः कालिन्द्याश् च श्रुतादयः
মাদ্ৰীৰ পৰা বৃক আদি পুত্ৰ জন্মিল, তাত গাত্ৰৱৎ প্ৰধান। লক্ষ্মণাৰ পৰাও পুত্ৰ লাভ হ’ল; আৰু কালিন্দীৰ পৰা শ্রুত আদি পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 5
अन्यासां चैव भार्याणां समुत्पन्नानि चक्रिणः अष्टायुतानि पुत्राणां सहस्राणां शतं तथा
অন্য পত্নীসকলৰ পৰাও চক্রিণৰ অগণিত পুত্ৰ জন্মিল—আঠ অযুত, আৰু তাৰ ওপৰিও লক্ষৰ শত সহস্ৰ।
Verse 6
प्रद्युम्नः प्रथमस् तेषां सर्वेषां रुक्मिणीसुतः प्रद्युम्नाद् अनिरुद्धो ऽभूद् वज्रस् तस्माद् अजायत
সকলোৰ মাজত ৰুক্মিণীপুত্ৰ প্ৰদ্যুম্নেই প্ৰথম। প্ৰদ্যুম্নৰ পৰা অনিৰুদ্ধ জন্মিল; আৰু তাৰ পৰা বজ্ৰ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 7
अनिरुद्धो रणे रुद्धो बलेः पौत्रीं महाबलः बाणस्य तनयाम् ऊषाम् उपयेमे द्विजोत्तम
হে দ্বিজোত্তম, মহাবলী অনিরুদ্ধ ৰণত অৱৰুদ্ধ হ’লেও বলিৰ পৌত্ৰী আৰু বাণৰ কন্যা ঊষাক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 8
यत्र युद्धम् अभूद् घोरं हरिशंकरयोर् महत् छिन्नं सहस्रं बाहूनां यत्र बाणस्य चक्रिणा
সেই ঠাইতে হৰি আৰু শংকৰৰ মাজত ভয়ংকৰ আৰু মহাযুদ্ধ হ’ল; চক্ৰধাৰী প্ৰভুৱে বাণৰ সহস্ৰ বাহু ছেদন কৰিলে।
Verse 9
कथं युद्धम् अभूद् ब्रह्मन्न् उषार्थे हरकृष्णयोः कथं क्षयं च बाणस्य बाहूनां कृतवान् हरिः
হে ব্ৰাহ্মণ, ঊষাৰ কাৰণে হৰ (শিৱ) আৰু কৃষ্ণৰ মাজত যুদ্ধ কেনেকৈ হ’ল? আৰু হৰিয়ে বাণৰ বাহুবোৰৰ ক্ষয় কেনেকৈ কৰিলে?
Verse 10
एतत् सर्वं महाभाग ममाख्यातुं त्वम् अर्हसि महत् कौतूहलं जातं कथां श्रोतुम् इमां हरेः
হে মহাভাগ, এই সকলো কথা মোক ক’বলৈ আপুনিই যোগ্য। হৰিৰ এই পবিত্ৰ কাহিনী শুনিবলৈ মোৰ অন্তৰত মহা কৌতূহল জাগিছে।
Verse 11
उषा बाणसुता विप्र पार्वतीं सह शम्भुना क्रीडन्तीम् उपलक्ष्योच्चैः स्पृहां चक्रे तदाश्रयाम्
হে বিপ্ৰ, বাণৰ কন্যা ঊষাই শম্ভুৰ সৈতে পাৰ্বতীক ক্ৰীড়া কৰা দেখি, তেনে আশ্ৰয়ময় সান্নিধ্য আৰু সহবাসৰ বাবে তীব্ৰ স্পৃহা কৰিলে।
Verse 12
ततः सकलचित्तज्ञा गौरी ताम् आह भामिनीम् अलम् अत्यर्थतापेन भर्त्रा त्वम् अपि रंस्यसे
তেতিয়া মনৰ সকলো গতি-জ্ঞানী গৌৰীয়ে সেই কামিনীলৈ ক’লে—“এই অতিশয় দহন-বেদনা যথেষ্ট। সময় আহিলে তুমিও স্বামীৰ সৈতে আনন্দ আৰু তৃপ্তি লাভ কৰিবা।”
Verse 13
इत्युक्ते सा तदा चक्रे कदेति मतिम् आत्मनः को वा भर्ता ममेत्य् एनां पुनर् अप्य् आह पार्वती
এই কথা শুনি সি তৎক্ষণাৎ মনতে ভাবিলে—“কেতিয়া হ’ব? আৰু মোৰ স্বামী কোন হ’ব?” তেতিয়া পাৰ্বতীয়ে তাক পুনৰ ক’লে।
Verse 14
वैशाखशुक्लद्वादश्यां स्वप्ने यो ऽभिभवं तव करिष्यति स ते भर्ता राजपुत्रि भविष्यति
“বৈশাখৰ শুক্ল দ্বাদশীত তোমাৰ সপোনত যি তোমাক জয় কৰিব, সেয়াই হ’ব তোমাৰ স্বামী, হে ৰাজকন্যা।”
Verse 15
तस्यां तिथौ पुमान् स्वप्ने यथा देव्या उदीरितम् तथैवाभिभवं चक्रे रागं चक्रे च तत्र सा
সেই নিৰ্ধাৰিত তিথিত সপোনত সেই পুৰুষে দেৱীয়ে কোৱা মতে তাক জয় কৰিলে; আৰু সেই মুহূৰ্ততে সি তাৰ প্ৰতি অনুৰক্ত হ’ল।
Verse 16
ततः प्रबुद्धा पुरुषम् अपश्यन्ती समुत्सुका क्व गतो ऽसीति निर्लज्जा मैत्रेयोक्तवती सखीम्
তাৰ পিছত জাগি উঠি সেই পুৰুষক নেদেখি সি অস্থিৰ হ’ল; আৰু লাজ নকৰাকৈ সখীক ক’লে—“সি ক’লৈ গ’ল?”
Verse 17
बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डः चित्रलेखा च तत्सुता तस्याः सख्य् अभवत् सा च प्राह को ऽयं त्वयोच्यते
বাণৰ এজন মন্ত্ৰী আছিল কুম্ভাণ্ড, আৰু তেওঁৰ কন্যা আছিল চিত্ৰলেখা। সি উষাৰ ঘনিষ্ঠ সখী হ’ল; আৰু সুধিলে, “তুমি যাৰ কথা কোৱা, সি কোন?”
Verse 18
यदा लज्जाकुला नास्यै कथयाम् आस सा सखी तदा विश्वासम् आनीय सर्वम् एवाभ्यवादयत्
যেতিয়া তাই লাজত আৱদ্ধ হৈ কথা ক’ব নোৱাৰিলে, তেতিয়া তাইৰ সখীয়ে প্ৰথমে তাইৰ বিশ্বাস জয় কৰি, তাৰ পাছত ঘটনাখিনি যিদৰে আছিল তেনেদৰে সকলো ক’লে।
Verse 19
विदितार्थां तु ताम् आह पुनर् ऊषा यथोदितम् देव्या तथैव तत्प्राप्तौ यो ऽभ्युपायः कुरुष्व तम्
তাইৰ অভিপ্ৰায় বুজি ঊষাই পুনৰ সখীক, দেৱীয়ে কোৱা মতে ক’লে—“সেয়া লাভ কৰিবলৈ যি উপায়, সেইটোহে কৰ।”
Verse 20
ततः पटे सुरान् दैत्यान् गन्धर्वांश् च प्रधानतः मनुष्यांश् चाभिलिख्यास्यै चित्रलेखा व्यदर्शयत्
তাৰ পাছত চিত্ৰলেখাই এখন চিত্ৰপটত দেৱ, দৈত্য, গন্ধৰ্ব আৰু মানুহৰ প্ৰধান ৰূপসমূহ আঁকি, আঁকা ছবিবোৰ ঊষাক দেখুৱালে।
Verse 21
अपास्य सा तु गन्धर्वांस् तथोरगसुरासुरान् मनुष्येषु ददौ दृष्टिं तेष्व् अप्य् अन्धकवृष्णिषु
সেয়ে গন্ধৰ্বসকলক, তেনেদৰে নাগ, দেৱ আৰু অসুৰসকলক এৰি মানুহৰ ফালে দৃষ্টি দিলে; আৰু মানুহৰ মাজতো বিশেষকৈ অন্ধক আৰু বৃষ্ণিসকলৰ ওপৰত।
Verse 22
कृष्णरामौ विलोक्यासीत् सुभ्रूर् लज्जाजडेव सा प्रद्युम्नदर्शने व्रीडादृष्टिं निन्ये ऽन्यतो द्विज
কৃষ্ণ আৰু ৰামক দেখি সেই সুভ্ৰূ নাৰী লজ্জাত যেন জড় হৈ পৰিল; আৰু প্ৰদ্যুম্নক দেখামাত্ৰ, হে দ্বিজ, সি লাজতে দৃষ্টি আনফালে নিলে।
Verse 23
दृष्टमात्रे ततः कान्ते प्रद्युम्नतनये द्विज दृष्ट्वात्यर्थविलासिन्या लज्जा क्वापि निराकृता
তেতিয়া, হে প্ৰিয়—হে দ্বিজ—প্ৰদ্যুম্নৰ পুত্ৰক প্ৰথম দৃষ্টিতেই দেখি, অতিশয় ক্ৰীড়াময় লাবণ্যত উচ্ছ্বসিত সেই কন্যাৰ লজ্জা যেন ক’তাবা বিলীন হ’ল।
Frequently Asked Questions
Vaṁśa material anchors sacred history (itihāsa-purāṇa style), links avatāra-līlā to royal lineages, and prepares narrative causality—here, establishing Pradyumna → Aniruddha as the hinge for the Uṣā–Bāṇa conflict.
The dream functions as svapna-nimitta—an omen-like disclosure that initiates the plot while implying divine governance over human psychology, aligning personal desire with a larger providential unfolding.