
पारिजातहरणम्, द्वारकाप्रवेशः, षोडशसहस्रविवाहः (Pārijāta, Return to Dvārakā, and the Lord’s Many Forms)
পৰাশৰে মৈত্ৰেয়ক পাৰিজাত-বিবাদৰ নিষ্পত্তি বৰ্ণনা কৰে। শ্ৰীকৃষ্ণে শান্ত অধিকাৰে ইন্দ্ৰক সত্যধৰ্ম আৰু ন্যায্য স্থানৰ কথা স্মৰণ কৰাই, তেওঁৰ বজ্ৰ ঘূৰাই দি বৈৰ নকৰাকৈ দেৱ-মৰ্যাদা পুনঃস্থাপন কৰে। ইন্দ্ৰে মানি পাৰিজাত দ্বাৰকালৈ নিবলৈ অনুৰোধ কৰে। হৰি দ্বাৰকালৈ উভতি আহি নগৰৰ ওপৰত শঙ্খনাদ কৰে আৰু সত্যভামাসহ ৰাজউদ্যানত পাৰিজাত স্থাপন কৰে; তাৰ সুবাস আৰু স্মৃতি জাগ্ৰত কৰা শক্তি বৰ্ণিত হয়, তাৰ পিছত গছত বাঁধি থোৱা অমানৱ ৰূপৰ অশুভ দৰ্শন দেখা যায়। তাৰপিছত কৃষ্ণে নৰকৰ ধন-সম্পদ গ্ৰহণ কৰি উদ্ধাৰ কৰা কন্যাসকলক শুভ মুহূৰ্তত ধৰ্মানুসাৰে পাণিগ্ৰহণে বিবাহ কৰে। প্ৰতিগৰাকী পত্নীৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ উপস্থিত থাকিবলৈ মধুসূদনে কন্যাৰ সংখ্যামতে ৰূপ ধৰি ৰাতি সকলোৰে গৃহত বাস কৰে—লীলা-মধ্যে প্ৰভুৰ সৰ্বব্যাপিতা আৰু অনন্ত কৰ্তৃত্ব প্ৰকাশ পায়।
Verse 1
संस्तुतो भगवान् इत्थं देवराजेन केशवः प्रहस्य भावगम्भीरम् उवाचेन्द्रं द्विजोत्तम
দেৱৰাজ ইন্দ্ৰই এইদৰে স্তৱ কৰিলে, ভগৱান কেশৱে মৃদু হাঁহি মাৰি, কিন্তু গভীৰ ভাবত, ইন্দ্ৰক ক’লে—হে দ্বিজোত্তম।
Verse 2
देवराजो भवान् इन्द्रो वयं मर्त्या जगत्पते क्षन्तव्यं भवतैवैतद् अपराधकृतं मम
আপুনি দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ; আমি মর্ত্য মাত্ৰ, হে জগত্পতি। সেয়ে মোৰ দ্বাৰা কৰা এই অপৰাধ কেৱল আপুনিয়েই ক্ষমা কৰিব লাগে।
Verse 3
पारिजाततरुश् चायं नीयताम् उचितास्पदम् गृहीतो ऽयं मया शक्र सत्यावचनकारणात्
এই পাৰিজাত গছখন এতিয়া তাৰ যোগ্য স্থানলৈ নিয়া হওক। হে শক্র, সত্যবচনৰ কাৰণতেই মই ইয়াক গ্ৰহণ কৰিছোঁ; দিয়া কথা মিছা কৰিব নোৱাৰি।
Verse 4
वज्रं चेदं गृहाण त्वं यद् ग्रस्तं प्रहितं त्वया तवैवैतत् प्रहरणं शक्र वैरिविदारणम्
এই বজ্ৰটোও তুমি গ্ৰহণ কৰা; তুমি নিক্ষেপ কৰা বজ্ৰটো গিলি পেলোৱা হৈছিল। হে শক্র, ই তোমাৰেই অস্ত্ৰ, শত্রু বিদাৰণকাৰী।
Verse 5
विमोहयसि माम् ईश मर्त्यो ऽहम् इति किं वदन् जानीमस् त्वां भगवतो न तु सूक्ष्मविदो वयम्
হে ঈশ! আপুনি মোক মোহিত কৰে। ‘মই ত মর্ত্য’ বুলি কোৱা মই আপোনাৰ বিষয়ে কি জানিম? হে ভগৱান, আমি আপোনাক নাজানো; আপোনাৰ সূক্ষ্ম তত্ত্বৰ জ্ঞানী আমি নহওঁ।
Verse 6
यो ऽसि सो ऽसि जगत्त्राणप्रवृत्तौ नाथ संस्थितः जगतः शल्यनिष्कर्षं करोष्य् असुरसूदन
হে নাথ, তুমি তুমিেই—জগত্ ৰক্ষাৰ পবিত্ৰ সংকল্পত স্থিৰ। হে অসুৰসূদন, সৃষ্টিত গাঁথা কাঁইট উলিয়াই জগতৰ মূল যন্ত্ৰণা দূৰ কৰিবা।
Verse 7
नीयतां पारिजातो ऽयं कृष्ण द्वारवतीं पुरीम् मर्त्यलोके त्वया मुक्ते नायं संस्थास्यते भुवि
“হে কৃষ্ণ, এই পাৰিজাত গছখন দ্বাৰাৱতী নগৰলৈ লৈ যোৱা হওক। কিয়নো মর্ত্যলোকত তুমি একে মুক্ত কৰিলে, ই পৃথিৱীত আর স্থিত নাথাকিব।”
Verse 8
तथेत्य् उक्त्वा च देवेन्द्रम् आजगाम भुवं हरिः प्रसक्तैः सिद्धगन्धर्वैः स्तूयमानः सुरर्षिभिः
দেৱেন্দ্ৰক “তথাস্তु” বুলি কৈ হৰি পৃথিৱীলৈ আহিল—সিদ্ধ আৰু গন্ধৰ্বৰ অবিৰত স্তৱ, আৰু দেৱঋষিসকলৰ গীতত প্ৰশংসিত হৈ।
Verse 9
ततः शङ्खम् उपाध्माय द्वारकोपरि संस्थितः हर्षम् उत्पादयाम् आस द्वारकावासिनां द्विज
তাৰ পিছত দ্বাৰকাৰ ওপৰত স্থিত হৈ তেওঁ শঙ্খ ধ্বনি কৰিলে; হে দ্বিজ, তাতে দ্বাৰকাবাসীৰ হৃদয়ত হঠাৎ হর্ষ উথলি উঠিল।
Verse 10
अवतीर्याथ गरुडात् सत्यभामासहायवान् निष्कुटे स्थापयाम् आस पारिजातं महातरुम्
তাৰ পিছত গৰুড়ৰ পৰা অৱতৰি, সত্যভামাৰ সহায়সহ ভগৱানে ৰাজ-উদ্যানত মহা পাৰিজাত গছ স্থাপন কৰিলে।
Verse 11
यम् अभ्येत्य जनः सर्वो जातिं स्मरति पौर्विकीम् वास्यते यस्य पुष्पोत्थगन्धेनोर्वी त्रियोजनम्
তাক ওচৰলৈ গ’লে সকলোৱে নিজৰ পূৰ্বজন্মৰ অৱস্থা স্মৰণ কৰে; আৰু তাৰ ফুলৰ সুবাসে তিন যোজন পৰ্যন্ত পৃথিৱী সুগন্ধিত হয়।
Verse 12
ततस् ते यादवाः सर्वे देहबन्धान् अमानुषान् ददृशुः पादपे तस्मिन् कुर्वतो मुखदर्शनम्
তাৰ পিছত সকলো যাদৱে সেই গছত দেহবন্ধনত আবদ্ধ অমানুষ ৰূপ দেখিলে, যেন মুখদৰ্শন কৰিবলৈ প্ৰকাশ পাইছে।
Verse 13
किंकरैः समुपानीतं हस्त्यश्वादि ततो धनम् स्त्रियश् च कृष्णो जग्राह नरकस्य परिग्रहान्
তাৰ পিছত ভৃত্যসকলে হাতী-ঘোঁৰা আদি, ধন আৰু স্ত্ৰীসকল আগবঢ়ালে; কৃষ্ণই নৰকৰ সেই সকলো পৰিগ্ৰহ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 14
ततः काले शुभे प्राप्ते उपयेमे जनार्दनः ताः कन्या नरकेणासन् सर्वतो याः समाहृताः
তাৰ পিছত শুভ সময় আহিলে জনাৰ্দনে সেই কন্যাসকলক বিধিপূৰ্বক বিবাহ কৰিলে, যিসকলক নৰকে সকলো দিশৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি ৰাখিছিল।
Verse 15
एकस्मिन्न् एव गोविन्दः काले तासां महामुने जग्राह विधिवत् पाणीन् पृथग्गेहेषु धर्मतः
হে মহামুনি, একে নিৰ্ধাৰিত সময়তে গোবিন্দে বিধি অনুসাৰে, ধৰ্মসম্মতভাৱে, সেই কন্যাসকলৰ হাত বিবাহত গ্ৰহণ কৰিলে—প্ৰত্যেকৰে নিজ নিজ গৃহত।
Verse 16
षोडशस्त्रीसहस्राणि शतम् एकं तथाधिकम् तावन्ति चक्रे रूपाणि भगवान् मधुसूदनः
ভগৱান মধুসূদনে যিমান পত্নী আছিল—ষোল হাজাৰ আৰু অধিক এশ—সিমানেই পৃথক ৰূপ ধাৰণ কৰিলে, যাতে প্ৰত্যেকৰ ওচৰত তেওঁ সম্পূৰ্ণভাবে উপস্থিত থাকে।
Verse 17
एकैकश्येन ताः कन्या मेनिरे मधुसूदनः ममैव पाणिग्रहणं भगवान् कृतवान् इति
প্ৰত্যেক কন্যাই একে একে ভাবিলে—“ভগৱান মধুসূদনে মোৰেই হাত বিবাহত গ্ৰহণ কৰিছে; মোকেই স্বীকাৰ কৰিছে।”
Verse 18
निशासु च जगत्स्रष्टा तासां गेहेषु केशवः उवास विप्र सर्वासां विश्वरूपधरो हरिः
ৰাতিৰ সময়ত, হে বিপ্ৰ, জগত্স্ৰষ্টা কেশৱ তেওঁলোক সকলোৰে গৃহত বাস কৰিলে; কিয়নো বিশ্বৰূপধাৰী হৰি সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত হৈও পৰমেই থাকে।
Kṛṣṇa frames the act as satya-rakṣaṇa (protecting truth) and dharma: His given word must not become false, and cosmic order is upheld when even Indra aligns with the Lord’s sovereign will—showing Viṣṇu as the higher regulator of the devas.
It illustrates Bhagavān’s ananta-śakti and viśvarūpa-pervasion: the Lord can be fully present to each devotee without division, indicating transcendence over spatial limitation and reinforcing Viṣṇu’s supremacy as all-pervading cause and support.