Adhyaya 27
प्रद्युम्न-अपहरणम्, मत्स्य-उद्धारः, मायावती-शिक्षा, शम्बरवधः, रुक्मिणी-पुत्र-संगमः
মৈত্রেয়ৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত পৰাশৰে কয় যে জন্মৰ ষষ্ঠ দিনা শম্বৰে প্ৰদ্যুম্নক হৰণ কৰি সাগৰত পেলাই দিছিল, য’ত এটা মাছে তেওঁক গিলি পেলাইছিল। মায়াৱতীয়ে মাছৰ পেটৰ পৰা শিশুটিক পাই নাৰদৰ নিৰ্দেশত লালন-পালন কৰিছিল। যৌৱনত তেওঁ সত্য প্ৰকাশ কৰি প্ৰদ্যুম্নক মায়াবিদ্যা শিকাইছিল। প্ৰদ্যুম্নই শম্বৰক বধ কৰি মায়াৱতীৰ সৈতে দ্বাৰকালৈ উভতি আহে। নাৰদে ৰুক্মিণীৰ আগত স্পষ্ট কৰে যে এওঁ তেওঁৰ পুত্ৰ (কামদেৱ) আৰু মায়াৱতী (ৰতি), যাৰ ফলত সকলো আনন্দিত হয়।
Shlokas
Verse 1
शम्बरेण हृतो वीरः प्रद्युम्नः स कथं मुने शम्बरश् च महावीर्यः प्रद्युम्नेन कथं हतः
হে মুনি, বীৰ প্ৰদ্যুম্নক শম্বৰ কেনেকৈ হৰণ কৰিলে? আৰু মহাবলবান শম্বৰক প্ৰদ্যুম্নে কেনেকৈ বধ কৰিলে?
Verse 2
षष्ठे ऽह्नि जातमात्रं तु प्रद्युम्नं सूतिकागृहात् ममैष हन्तेति मुने हृतवान् कालशम्बरः
হে মুনি, জন্মৰ ষষ্ঠ দিনতেই সূতিকাগৃহৰ পৰা সদ্যোজাত প্ৰদ্যুম্নক ‘এইজনেই মোক বধ কৰিব’ বুলি ভাবি কালশম্বৰে হৰণ কৰিলে।
Verse 3
हृत्वा चिक्षेप चैवैनं ग्राहोग्रे लवणार्णवे कल्लोलजनितावर्ते सुघोरे मकरालये
তাক হৰণ কৰি শম্বৰে লৱণসমুদ্ৰত নিক্ষেপ কৰিলে—ঢৌৰ পৰা উঠা ভয়ংকৰ ঘূৰ্ণিত, মকৰসকলৰ ভয়াল বাসস্থানত।
Verse 4
पतितं तत्र चैवैको मत्स्यो जग्राह बालकम् न ममार च तस्यापि जठरानलदीपितः
সেখানে পৰি যেতেই এটা মাছেই শিশুটিক গিলিলে; তথাপি সি মৰিল নহয়—মাছৰ উদৰৰ অগ্নি জ্বলি উঠিলেও তাক দহিব নোৱাৰিলে।
Verse 5
मत्स्यबन्धैश् च मत्स्यो ऽसौ मत्स्यैर् अन्यैः सह द्विज घातितो ऽसुरवर्याय शम्बराय निवेदितः
হে দ্বিজ! মাছধৰাসকলৰ জালত আন মাছৰ সৈতে ধৰা পৰি সেই মাছটো নিহত হ’ল, আৰু পাছত অসুৰশ্ৰেষ্ঠ শম্বৰলৈ নিবেদনৰূপে অৰ্পণ কৰা হ’ল।
Verse 6
तस्य मायावती नाम पत्नी सर्वगृहेश्वरी कारयाम् आस सूदानाम् आधिपत्यम् अनिन्दिता
তেওঁৰ পত্নী মায়াৱতী নামে—অনিন্দিতা আৰু সমগ্ৰ গৃহৰ অধিষ্ঠাত্ৰী—সুদসকলৰ (সেৱকসকলৰ) মাজত অধিপত্যৰ কাৰ্য বিধিমতে চলাই দিলে।
Verse 7
दारिते मत्स्यजठरे ददृशे सातिशोभनम् कुमारं मन्मथतरोर् दग्धस्य प्रथमाङ्कुरम्
মাছৰ উদৰ ফালি দিওঁতেই অতি দীপ্তিমান এজন কুমাৰ দেখা দিলে—যেন দগ্ধ মনমথ-তৰুৰ প্ৰথম কোমল অংকুৰ পুনৰ উদিত হৈছে।
Verse 8
को ऽयं कथम् अयं मत्स्यजठरं समुपागतः इत्य् एवं कौतुकाविष्टां तां तन्वीं प्राह नारदः
আশ্চৰ্যত আৱিষ্ট সেই সুকুমাৰী কন্যাই সুধিলে—“এ কোন? আৰু কেনেকৈ ই মাছৰ উদৰত আহিল?” তেতিয়া নাৰদে তাইক ক’লে।
Verse 9
अयं समस्तजगतः सूतिसंहारकर्मणः शम्बरेण हृतो विष्णोस् तनयः सूतिकागृहात्
এই শিশু বিষ্ণুৰ পুত্ৰ; শম্বৰেই সূতিকাগৃহ (প্ৰসৱকক্ষ)ৰ পৰা তাক হৰণ কৰি লৈ গৈছে। কালক্ৰমে, সৰ্বজগতৰ বিনাশকাৰ্য কৰা শম্বৰক বিনাশ কৰাৰ কাৰণ এই শিশুৱেই হ’ব।
Verse 10
क्षिप्तः समुद्रे मत्स्येन निगीर्णस् ते वशं गतः नररत्नम् इदं सुभ्रु विस्रब्धा परिपालय
সাগৰত নিক্ষিপ্ত হৈ মাছৰ দ্বাৰা গিলিত সি এতিয়া তোমাৰ অধীনলৈ আহিল। হে সুভ্ৰূ! এই নৰৰত্ন তোমাৰ সন্মুখত—নিশ্চিন্তভাৱে তাক ৰক্ষা কৰা।
Verse 11
नारदेनैवम् उक्ता सा पालयाम् आस तं शिशुम् बाल्याद् एवातिरागेण रूपातिशयमोहिता
নাৰদে এইদৰে কোৱাৰ পিছত তাই সেই শিশুটিক লালন‑পালন আৰু ৰক্ষা কৰি থাকিল—তাৰ অতুল ৰূপত মোহিত হৈ, শৈশৱৰ পৰাই অতিশয় স্নেহে আবদ্ধ।
Verse 12
स यदा यौवनाभोगभूषितो ऽभून् महामुने साभिलाषा तदा सा तु बभूव गजगामिनी
হে মহামুনি! যেতিয়া সি যৌৱনৰ ভোগ আৰু শোভাৰে ভূষিত হ’ল, তেতিয়া তাইও অভিলাষাৰে পূৰ্ণ হৈ গজগামিনী—গম্ভীৰ, ৰাজস গতি‑সম্পন্না—নাৰী হ’ল।
Verse 13
मायावती ददौ चास्मै मायाः सर्वा महात्मने प्रद्युम्नायानुरागान्धा तन्न्यस्तहृदयेक्षणा
মায়াৱতী প্ৰেমে অন্ধ হৈ—হৃদয় আৰু দৃষ্টি সম্পূৰ্ণকৈ তাৰ ওপৰত স্থাপন কৰি—মহাত্মা প্ৰদ্যুম্নক নিজৰ সকলো মায়া, অৰ্থাৎ গুপ্ত আৰু কৌশলময় উপায়, দান কৰিলে।
Verse 14
प्रसज्जन्तीं तु ताम् आह स कार्ष्णिः कमलेक्षणाम् मातृभावाम् अपाहाय किम् एवं वर्तसे ऽन्यथा
তাই এনেদৰে আসক্ত হোৱা দেখি কাৰ্ষ্ণিয়ে কমলনয়নাক ক’লে: “মাতৃভাব এৰি তুমি কিয় এনেদৰে অন্যধৰণে আচৰণ কৰিছা?”
Verse 15
सा चास्मै कथयाम् आस न पुत्रस् त्वं ममेति वै तनयं त्वाम् अयं विष्णोर् हृतवान् कालशम्बरः
তেতিয়া তাই তেওঁক ক’লে—“সঁচাকৈ তুমি মোৰ পুত্ৰ নহয়; তুমি বিষ্ণুৰ পুত্ৰ। এই কাল-শম্বৰেই তোমাক হৰণ কৰিছিল।”
Verse 16
क्षिप्तः समुद्रे मत्स्यस्य संप्राप्तो जठरान् मया सा तु रोदिति ते माता कान्ताद्याप्य् अतिवत्सला
সাগৰত নিক্ষিপ্ত হৈ তুমি এটা মাছৰ পেটত গৈ পৰিছিলা—এইটো মোৰ দ্বাৰাই ঘটিছিল। কিন্তু তোমাৰ মাতা আজিও অতি স্নেহময়ী; প্ৰিয়, সি এতিয়াও তোমাৰ বাবে কান্দে।
Verse 17
इत्य् उक्तः शम्बरं युद्धे प्रद्युम्नः स समाह्वयत् क्रोधाकुलीकृतमना युयुधे च महाबलः
এইদৰে কোৱা শুনি প্ৰদ্যুম্নে ৰণক্ষেত্ৰত শম্বৰক আহ্বান কৰিলে। ক্ৰোধে ব্যাকুল মন লৈ সেই মহাবলী বীৰে তাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 18
हत्वा सैन्यम् अशेषं तु तस्य दैत्यस्य माधविः सप्तमाया व्यतिक्रम्य मायां संयुयुजे ऽष्टमीम्
সেই দৈত্যৰ সমগ্ৰ সেনা নিঃশেষে বিনাশ কৰি মাধৱে—সপ্তম মায়াকো অতিক্ৰম কৰি—অষ্টম মায়া প্ৰয়োগ কৰিলে।
Verse 19
तया जघान तं दैत्यं मायया कालशम्बरम् उत्पत्य च तया सार्धम् आजगाम पितुर् गृहम्
সেই মায়াশক্তিৰ দ্বাৰাই সি দैত্য কাল-শম্বৰক বধ কৰিলে। তাৰপাছত তাইৰ সৈতে উঠি সি পিতৃগৃহলৈ আহিল।
Verse 20
अन्तःपुरे निपतितं मायावत्या समन्वितम् तं दृष्ट्वा कृष्णसंकल्पा बभूवुः कृष्णयोषितः
অন্তঃপুৰত মায়াৱতীৰ সৈতে পতিত অৱস্থাত তেওঁক দেখা গ’ল। তাক দেখি কৃষ্ণনিষ্ঠ কৃষ্ণৰ পত্নীসকল একমাত্ৰ কৃষ্ণময় সংকল্পত স্থিৰ হ’ল।
Verse 21
रुक्मिणी चावदत् प्रेम्णा सास्रदृष्टिर् अनिन्दिता धन्याया खल्व् अयं पुत्रो वर्तते नवयौवने
তেতিয়া অনিন্দিতা ৰুক্মিণীয়ে প্ৰেমেৰে, অশ্ৰুসজল দৃষ্টিৰে ক’লে—“ধন্য সেই জননী, যাৰ পুত্ৰ নবযৌৱনৰ পূৰ্ণতাত অৱস্থিত।”
Verse 22
अस्मिन् वयसि पुत्रो मे प्रद्युम्नो यदि जीवति सभाग्या जननी वत्स त्वया कापि विभूषिता
“এই বয়সতে যদি মোৰ পুত্ৰ প্ৰদ্যুম্ন জীয়াই থাকে, তেন্তে বৎস, তাৰ জননী নিশ্চয়েই মহাভাগ্যৱতী—তোমাৰ কোনো বিশেষ কৃপাৰে সি বিভূষিতা আৰু ধন্য হৈছে।”
Verse 23
अथवा यादृशः स्नेहो मम यादृग् वपुस् तव हरेर् अपत्यं सुव्यक्तं भवान् वत्स भविष्यति
“নচেৎ মোৰ স্নেহৰ পৰিমাণ আৰু তোমাৰ দেহৰ সাদৃশ্য দেখি, বৎস, তুমি স্পষ্টকৈ হৰি (বিষ্ণু)ৰ সন্তান হ’বা।”
Verse 24
एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्तः सह कृष्णेन नारदः अन्तःपुरचरां देवीं रुक्मिणीं प्राह हर्षयन्
এই সময়তে কৃষ্ণৰ সৈতে নাৰদ আহি উপস্থিত হ’ল। অন্তঃপুৰত বিচৰণ কৰা দেবী ৰুক্মিণীক হৰ্ষিত কৰি তেওঁ ক’লে।
Verse 25
एष ते तनयः सुभ्रु हत्वा शम्बरम् आगतः हृतो येनाभवद् बालो भवत्याः सूतिकागृहात्
হে সুভ্ৰু! এইজন তোমাৰেই পুত্ৰ—শম্বৰক বধ কৰি উভতি আহিছে। যি শিশুক কেতিয়াবা তোমাৰ সূতিকাগৃহৰ পৰা হৰণ কৰা হৈছিল, সেই বালকেই আজি বিধি আৰু নিজৰ বীৰ্যৰে তোমাৰ সন্মুখত উপস্থিত।
Verse 26
इयं मायावती भार्या तनयस्यास्य ते सती शम्बरस्य न भार्येयं श्रूयताम् अत्र कारणम्
এই সতি মায়াৱতী তোমাৰ পুত্ৰৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত পত্নী। সি প্ৰকৃততে শম্বৰাৰ পত্নী নহয়; ইয়াৰ কাৰণ শুনা।
Verse 27
मन्मथे तु गते नाशं तदुद्भवपरायणा शम्बरं मोहयाम् आस मायारूपेण रूपिणी
মনমথ নষ্ট হোৱাৰ পাছত, তেখেতৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা (ৰতি) প্ৰতি পৰায়ণা সেই নাৰী—নিজে দেহধাৰিণী হৈও—মায়াৰূপ ধৰি শম্বৰক মোহিত কৰিলে।
Verse 28
विहाराद्युपभोगेषु रूपं मायामयं शुभम् दर्शयाम् आस दैत्यस्य तस्येयं मदिरेक्षणा
বিহাৰ আৰু ভোগবিলাসৰ মাজত, মদিৰাক্ষী এই নাৰীয়ে সেই দৈত্যক মায়াৰে গঢ়া শুভ আৰু সুন্দৰ ৰূপ দেখুৱালে, যিয়ে তাৰ মন বঁধি পেলালে।
Verse 29
कामो ऽवतीर्णः पुत्रस् ते तस्येयं दयिता रतिः विशङ्का नात्र कर्तव्या स्नुषेयं तव शोभना
তোমাৰ এই পুত্ৰই পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ কামদেৱ; আৰু এইজনী তেওঁৰ প্ৰিয়া ৰতি। ইয়াত কোনো সন্দেহ নকৰিবা—এই দীপ্তিমতী তোমাৰ শোভন বোৱাৰী।
Verse 30
ततो हर्षसमाविष्टा रुक्मिणी केशवस् तथा नगरी च समस्ता सा साधु साध्व् इत्य् अभाषत
তেতিয়া হৰ্ষে আৱিষ্ট ৰুক্মিণী আৰু কেশৱো—সমগ্ৰ নগৰী চাই থাকোঁতে—বাৰে বাৰে “সাধু! সাধু!” বুলি প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 31
चिरनष्टेन पुत्रेण संगतां प्रेक्ष्य रुक्मिणीम् अवाप विस्मयं सर्वो द्वारवत्यां जनस् तदा
দীৰ্ঘদিন নষ্ট হোৱা পুত্ৰৰ সৈতে ৰুক্মিণীৰ পুনৰ মিলন দেখি, তেতিয়া দ্বাৰৱতীৰ সকলো লোক বিস্ময়ত পৰিল।
Frequently Asked Questions
It functions as a providential ‘rakṣaṇa’ motif: despite being cast into the ocean, the child is preserved, transferred through unlikely means, and re-established—highlighting Bhagavān’s protection operating through nature and circumstance.
It signals graded, strategic deployment of power—māyā as both occult capability and divine sovereignty—culminating in decisive Lord-backed victory over an asuric master of sorcery.
Nārada’s identification resolves narrative ambiguity: Pradyumna is described as ‘madanāṃśa’ (aspect/incarnation of Kāma), and Mayāvatī is explained as Rati’s continuity, entering Shambara’s household through māyā to reunite with Kāma’s descent.