Adhyaya 23
Kālayavana’s Rise, Dvārakā’s Founding, and Muchukunda’s Awakening (Śaraṇāgati & Brahman-Stuti)
পাৰাশৰে মৈত্ৰেয়ক ক’লে—ব্ৰাহ্মণ গাৰ্গ্যৰ অপমানৰ ফলত তেওঁ দক্ষিণত ঘোৰ তপস্যা কৰে; মহাদেৱৰ বৰ পায় আৰু যৱন-সংগতিত কালযৱন নামৰ পুত্ৰ জন্মি সিংহাসনত বহে। বলগৰ্বে কালযৱনে বিপুল ম্লেচ্ছসেনা লৈ মথুৰা আক্রমণ কৰে। শ্ৰীকৃষ্ণে নীতিগতভাৱে ভাবে—যাদৱসেনা ক্লান্ত, আৰু যৱন-ভয়ে মগধৰ জৰাসন্ধকো ওচৰলৈ আনিব; সেয়ে অজেয় দুৰ্গ নিৰ্মাণৰ সংকল্প কৰে। গোবিন্দে সাগৰৰ পৰা বাৰো যোজন ভূমি প্ৰাৰ্থনা কৰি দ্বাৰকা স্থাপন কৰে আৰু মথুৰাৰ জনতাক তাত সুৰক্ষিতভাৱে স্থানান্তৰ কৰে। তাৰপিছত কৃষ্ণে নিৰায়ুধ হৈ যৱনরাজক পিছুৱাই এটা গুহালৈ লৈ যায়, য’ত দেৱবৰপ্ৰাপ্ত ৰজা মুচুকুন্দ নিদ্ৰিত—যিয়ে তেওঁক জগাব, সি তেওঁৰ অগ্নিদৃষ্টিত ভস্ম হ’ব। কালযৱনে শুই থকা জনক আঘাত কৰোঁতেই মুহূৰ্ততে ভস্মীভূত হয়। মুচুকুন্দে কৃষ্ণক দেখি গাৰ্গবাণী অনুসাৰে বিষ্ণুৰ অংশ বুলি চিনে দীঘলীয়া স্তৱ কৰে—হৰি সৰ্বব্যাপী ব্ৰহ্ম, সংসাৰ-মায়া-কর্ম-নৰকৰ পৰা একমাত্ৰ শৰণ, সকলো সত্তাৰ আধাৰ—এইদৰে শৰণাগতি তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
गार्ग्यं गोष्ठ्यां द्विजं श्यालः षण्ड इत्य् उक्तवान् द्विज यदूनां संनिधौ सर्वे जहसुर् यादवास् ततः
গোশ্ঠত শ্যালে দ্বিজ গাৰ্গ্যক ‘ষণ্ড’ বুলি উপহাস কৰিলে; আৰু যদুসকলৰ সন্মুখতে সকলো যাদৱে তেতিয়া হাঁহি উঠিল।
Verse 2
ततः कोपसमाविष्टो दक्षिणापथम् एत्य सः सुतम् इच्छंस् तपस् तेपे यदुचक्रभयावहम्
তাৰ পিছত ক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ সি দক্ষিণাপথলৈ গ’ল; পুত্ৰকামনাৰে সি এনে ঘোৰ তপস্যা কৰিলে যে সি তাৰ বিৰোধীসকলৰ বাবে যদুচক্ৰৰ দৰে ভয়ংকৰ হৈ উঠিল।
Verse 3
आराधयन् महादेवं सो ऽयश्चूर्णम् अभक्षयत् ददौ वरं च तुष्टो ऽस्मै वर्षे द्वादशमे हरः
মহাদেৱক আৰাধনা কৰি সি লোহাৰ গুঁড়ি ভক্ষণ কৰি তপস্যা কৰিলে; দ্বাদশ বছৰত হৰ প্ৰসন্ন হৈ তাক বৰ দিলে।
Verse 4
सभाजयाम् आस च तं यवनेशो ह्य् अनात्मजः तद्योषित्संगमाच् चास्य पुत्रो ऽभूद् अलिसंनिभः
যৱনসকলৰ অধিপতিয়ে—সি নিজৰ বংশৰ নহ’লেও—তাক যথোচিত সন্মান দিলে; সেই নাৰীৰ সৈতে মিলনত তাৰ এটা পুত্ৰ জন্মিল, ভ্ৰমৰৰ দৰে শ্যাম আৰু দীপ্ত।
Verse 5
तं कालयवनं नाम राज्ये स्वे यवनेश्वरः अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम्
যৱনেশ্বৰে ‘কালযৱন’ নামৰ তাক নিজৰ ৰাজ্যত অভিষিক্ত কৰি সিংহাসনত বহুৱালে; তাৰ পিছত বজ্ৰৰ অগ্ৰভাগৰ দৰে কঠিন উৰস লৈ সি অৰণ্যলৈ গ’ল।
Verse 6
स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् पप्रच्छ नारदस् तस्मै कथयाम् आस यादवान्
কিন্তু সি নিজৰ বীৰ্যৰ গৰ্বত মদোন্মত্ত হৈ পৃথিৱীৰ বলৱান ৰজাসকলক সুধিবলৈ ধৰিলে; তেতিয়া নাৰদে তাক যাদৱসকলৰ বংশকথা ক’লে।
Verse 7
म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सो ऽभिसंवृतः गजाश्वरथसंपन्नैश् चकार परमोद्यमम्
হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথেৰে সজ্জিত ম্লেচ্ছৰ কোটি-সহস্ৰ সেনাই ঘেৰি ধৰিলেও, সি যুদ্ধৰ বাবে পৰম আৰু নিৰন্তৰ উদ্যোগ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 8
प्रययौ चाव्यवच्छिन्नं छिन्नयानो दिने दिने यादवान् प्रति सामर्षो मैत्रेय मथुरां पुरीम्
হে মৈত্রেয়, সি দিনে দিনে বিৰাম নকৰাকৈ, অখণ্ড গতিৰে আগবাঢ়িল; যাদৱৰ প্ৰতি ক্ৰোধে জ্বলি মথুৰা নগৰীৰ ফালে গ’ল।
Verse 9
कृष्णो ऽपि चिन्तयाम् आस क्षपितं यादवं बलम् यवनेन रणे गम्यं मागधस्य भविष्यति
কৃষ্ণেও চিন্তা কৰিলে: “যাদৱৰ সেনা ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈছে; আৰু ৰণত যৱনৰ দ্বাৰা মাগধ মোৰ নাগালত আহিব—তাক সন্মুখত আনি দমন কৰিবলৈ।”
Verse 10
मागधेन बलं क्षीणं स कालयवनो बली हन्ता तद् इदम् आयातं यदूनां व्यसनं द्विधा
মাগধৰ শক্তি ক্ষয় হৈছে; আৰু সেই বলৱান কালযৱন—সংহাৰক—আহি উপস্থিত। এইদৰে যদুসকলৰ ওপৰত বিপদ দ্বিগুণ ৰূপে নামিল।
Verse 11
तस्माद् दुर्गं करिष्यामि यदूनाम् अरिदुर्जयम् स्त्रियो ऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर् वृष्णिपुंगवाः
সেয়ে মই যদুসকলৰ বাবে এনে এটা দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিম যাক শত্রুৱে জয় কৰিব নোৱাৰে; য’ত নাৰীয়েও যুদ্ধ কৰিব পাৰে—তেন্তে বৃষ্ণিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ বীৰসকলৰ কথা কিমান অধিক!
Verse 12
मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसिते तथा यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वंस् त्व् अरयो ऽधिकाः
মই মত্ত, অসাৱধান, নিদ্ৰিত বা নগৰৰ পৰা দূৰত থাকিলেও—দুষ্ট আৰু অতি-উদ্ধত শত্রুৱে যাদৱসকলক অপমান কৰি পৰাভৱ কৰিবলৈ সাহস নকৰক।
Verse 13
इति संचिन्त्य गोविन्दो योजनानि महोदधिम् ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे
এইদৰে চিন্তা কৰি গোবিন্দে মহাসাগৰৰ ওচৰত দ্বাদশ যোজন পৰিসৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; আৰু সেই দত্ত বিস্তাৰত তেওঁ দ্বাৰকা নগৰী স্থাপন কৰিলে।
Verse 14
महोद्यानां महावप्रां तडागशतशोभिताम् प्राकारगृहसंबाधाम् इन्द्रस्येवामरावतीम्
সেই নগৰী আছিল বিশাল উদ্যান আৰু উচ্চ প্ৰাচীৰেৰে সমৃদ্ধ, শত শত তড়াগৰ শোভাৰে বিভূষিত; প্ৰাকাৰ আৰু গৃহেৰে ঘন—ইন্দ্ৰৰ অমৰাৱতীৰ দৰে।
Verse 15
मथुरावासिनो लोकांस् तत्रानीय जनार्दनः आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ
জনাৰ্দনে মথুৰাবাসী লোকসকলক তাত সুৰক্ষিত ঠাইলৈ আনিলে; আৰু কालयবন ওচৰ চাপিলে, ভক্তৰ ৰক্ষাৰ বাবে বিপদ নিজে বহন কৰি তেওঁ স্বয়ং মথুৰালৈ গ’ল।
Verse 16
बहिर् आवसिते सैन्ये मथुराया निरायुधः निर्जगाम स गोविन्दो ददृशे यवनेश्वरम्
সেনাই বাহিৰত শিবিৰ পাতিলে গোবিন্দ নিৰস্ত্ৰ হৈ মথুৰাৰ পৰা ওলাই আহিল আৰু যৱন-ৰাজক দেখিলে।
Verse 17
स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः अनुयातो महायोगिचेतोभिः प्राप्यते न यः
তেওঁক বাসুদেৱ বুলি জানি, বাহুবলে প্ৰসিদ্ধ ৰজা বাহু তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল—যি প্ৰভুক মহাযোগীৰ একাগ্ৰ চিত্তেও লাভ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 18
तेनानुयातः कृष्णो ऽपि प्रविवेश महागुहाम् यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः
তেওঁৰ অনুসৰণত শ্ৰীকৃষ্ণো এক মহাগুহাত প্ৰৱেশ কৰিলে; তাত মানুহৰ অধিপতি মহাবীৰ্য মুচুকুন্দ ৰজা শয়ন কৰি আছিল।
Verse 19
सो ऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् पादेन ताडयाम् आस मत्वा कृष्णं सुदुर्मतिः
সেই যৱনো ভিতৰলৈ সোমাল; শয্যাত শুই থকা মানুহজনক দেখি, দুৰ্মতিয়ে তেওঁক কৃষ্ণ বুলি ভাবি ভৰিৰে আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 20
दृष्टमात्रश् च तेनासौ जज्वाल यवनो ऽग्निना तत्क्रोधजेन मैत्रेय भस्मीभूतश् च तत्क्षणात्
তেওঁ মাত্ৰ দৃষ্টি পেলোৱামাত্ৰে, সেই যৱন তেওঁৰ (ৰজাৰ) ক্ৰোধজাত অগ্নিত জ্বলি উঠিল; হে মৈত্ৰেয়, সেই ক্ষণতে ভস্মীভূত হ’ল।
Verse 21
स हि देवासुरे युद्धे गतो जित्वा महासुरान् निद्रार्तः सुमहत् कालं निद्रां वव्रे वरं सुरान्
সেইজন দেৱ-অসুৰ যুদ্ধলৈ গৈ মহাসুৰসকলক জয় কৰিলে; তাৰ পিছত নিদ্ৰাত ক্লান্ত হৈ, দেৱতাসকলৰ পৰা বৰ হিচাপে অতি দীঘল সময়ৰ নিদ্ৰা বাছি ল’লে।
Verse 22
प्रोक्तश् च देवैः संसुप्तं यस् त्वाम् उत्थापयिष्यति देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति
দেৱসকলে এইদৰে ঘোষণা কৰিছে—তুমি গভীৰ নিদ্ৰাত থাকোঁতে যি কোনোবাই তোমাক জগাবলৈ চেষ্টা কৰে, সি তোমাৰ দেহজাত অগ্নিত তৎক্ষণাৎ ভস্মীভূত হ’ব।
Verse 23
एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् कस् त्वम् इत्य् आह सो ऽप्य् आह जातो ऽहं शशिनः कुले वसुदेवस्य तनयो यदोर् वंशसमुद्भवः
এইদৰে সেই পাপীক ভস্ম কৰি, দৰ্শকে মধুসূদনক দেখি সুধিলে, “আপুনি কোন?” তেওঁ ক’লে, “মই চন্দ্ৰবংশত জন্মা—বসুদেৱৰ পুত্ৰ, যদুবংশসমুদ্ভৱ।”
Verse 24
मुचुकुन्दो ऽपि तत्रासौ वृद्धगर्गवचो ऽस्मरत्
সেই ঠাইতে মুচুকুন্দেও সেই মুহূর্ততে বৃদ্ধ গৰ্গৰ কোৱা বাক্য স্মৰণ কৰিলে।
Verse 25
संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् प्राह ज्ञातो भवान् विष्णोर् अंशस् त्वं परमेश्वर
স্মৰণ কৰি, সৰ্বময় সৰ্বেশ্বৰ হৰিক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি সি ক’লে, “এতিয়া মই আপোনাক চিনিলোঁ; আপুনি বিষ্ণুৰ অংশ, হে পৰমেশ্বৰ।”
Verse 26
पुरा गर्गेण कथितम् अष्टाविंशतिमे युगे द्वापरान्ते हरेर् जन्म यदोर् वंशे भविष्यति
পূৰ্বে গৰ্গে কৈছিল যে অষ্টাবিংশ যুগচক্ৰত, দ্বাপৰান্তত, হৰিৰ জন্ম যদুবংশত হ’ব।
Verse 27
स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्यानाम् उपकारकृत्
নিঃসন্দেহ তুমি আহি উপস্থিত হোৱা; তুমি মৰ্ত্যলোকৰ উপকাৰক, তেওঁলোকৰ হিত-কল্যাণ দান কৰোঁতা।
Verse 28
तथा हि सुमहत् तेजो नालं सोढुम् अहं तव तथा हि सजलाम्भोदनादधीरतरं तव वाक्यं नमति चैवोर्वी युष्मत्पादप्रपीडिता
নিশ্চয় তোমাৰ তেজ অতি মহান; মই তাক সহিব নোৱাৰোঁ। জলভৰা গর্জনমেঘতকৈও অধিক গম্ভীৰ আৰু প্ৰবল তোমাৰ বাক্য; তোমাৰ পদচাপত পীড়িত পৃথিৱীও নত হয়।
Verse 29
देवासुरमहायुद्धे दैत्यसैन्यमहाभटाः न सेहुर् मम तेजस् ते त्वत्तेजो न सहाम्य् अहम्
দেৱ-অসুৰ মহাযুদ্ধত দৈত্যসেনাৰ মহাবীৰসকলে মোৰ তেজ সহিব নোৱাৰিলে; কিন্তু মইও তোমাৰ তেজ সহিব নোৱাৰোঁ—তোমাৰ শক্তি মোৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 30
संसारपतितस्यैको जन्तोस् त्वं शरणं परम् स प्रसीद प्रपन्नार्तिहन्तर् हर ममाशुभम्
সংসাৰৰ ঘূৰ্ণিত পতিত জীৱৰ বাবে তুমি একমাত্ৰ পৰম শৰণ। হে শৰণাগতসকলৰ আৰ্তিহন্তা, প্ৰসন্ন হোৱা; মোৰ অশুভ দূৰ কৰা।
Verse 31
त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितस् त्वं वनानि च मेदिनी गगनं वायुर् आपो ऽग्निस् त्वं तथा मनः
তুমিয়েই সাগৰ আৰু পৰ্বতমালা; তুমিয়েই নদী আৰু বন। তুমিয়েই পৃথিৱী, আকাশ, বায়ু; তুমিয়েই জল আৰু অগ্নি—আৰু মনো তুমিয়েই।
Verse 32
बुद्धिर् अव्याकृतं प्राणाः प्राणेशस् त्वं तथा पुमान् पुंसः परतरं यच् च व्याप्य् अजन्मविकल्पवत्
তুমিয়েই বুদ্ধি, তুমিয়েই অব্যক্ত; তুমিয়েই প্ৰাণ আৰু প্ৰাণেশ্বৰ। তুমিয়েই পুৰুষ, আৰু পুৰুষাতীত পৰতত্ত্বও; সৰ্বব্যাপী হৈ তুমি অজন্মা, বিকল্প-ভেদহীন।
Verse 33
शब्दादिहीनम् अजरम् अमेयं क्षयवर्जितम् अवृद्धिनाशं तद् ब्रह्म त्वम् आद्यन्तविवर्जितम्
তুমিয়েই সেই ব্ৰহ্ম—শব্দাদি সকলো সীমাবদ্ধ নিৰ্দেশৰ অতীত; অজৰ, অমেয়, ক্ষয়হীন। বৃদ্ধি-নাশে অস্পৰ্শিত; আদ্যন্তহীন পৰমেশ্বৰ।
Verse 34
त्वत्तो ऽमराः सपितरो यक्षगन्धर्वकिंनराः सिद्धाश् चाप्सरसस् त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः
তোমাৰ পৰাই দেৱতা আৰু পিতৃগণ উদ্ভৱ হয়; তোমাৰ পৰাই যক্ষ, গন্ধৰ্ব আৰু কিন্নৰ। তোমাৰ পৰাই সিদ্ধ আৰু অপ্সৰা জন্মে; আৰু তোমাৰ পৰাই মানুহ, পশু আৰু পখীও উৎপন্ন হয়।
Verse 36
अमूर्तं मूर्तम् अथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं स्थितम् तत् सर्वं त्वं जगत्कर्तर् नास्ति किंचित् त्वया विना
অমূৰ্ত হওক বা মূৰ্ত; স্থূল হওক বা অতি সূক্ষ্ম—হে জগত্কৰ্তা, সেয়া সকলো তুমি। তোমাৰ বিনা একোৱেই নাই।
Verse 37
मया संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्रमता भगवन् सदा तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित्
হে ভগৱান, এই সংসাৰচক্ৰত মই সদায় ঘূৰি ফুৰিছোঁ; ত্ৰিতাপে পীড়িত হৈ মই কেতিয়াও নিৰ্বৃতি—সত্য শান্তি—পোৱা নাই।
Verse 38
दुःखान्य् एव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशया मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय चाभवन्
হে নাথ! দুখকেই সুখ বুলি ভাবি, মৰীচিকাত পানীৰ আশা কৰা মানুহৰ দৰে মই সেই ভোগবোৰ ধৰি ল’লোঁ; কিন্তু সিহঁতেই মোৰ দহন-দুখৰ ইন্ধন হ’ল।
Verse 39
राज्यम् उर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस् तथात्मजाः भार्या भृत्यजनो ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो
হে প্ৰভো! ৰাজ্য আৰু ভূমি, বল আৰু কোষাগাৰ; মিত্ৰপক্ষ আৰু পুত্ৰসকল; পত্নী আৰু ভৃত্যজন—আৰু শব্দাদি বিষয়সমূহ: এই সকলো ক্ষমতা আৰু সৌভাগ্যৰ চাৰিওফালে গোট খায়, দেহধাৰীৰ বাহ্য সম্পদ বুলি গণ্য হয়।
Verse 40
सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतम् इदम् अव्यय परिणामे तद् एवेश तापात्मकम् अभून् मम
সুখ বুলি ভাবি মই এই সকলোকে অবিনশ্বৰ যেন ধৰি ল’লোঁ; কিন্তু হে ঈশ, পৰিণাম ওলালেই সেই একেই মোৰ বাবে দহন-দুখ হৈ উঠিল।
Verse 41
देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणो ऽपि हि मत्तः साहाय्यकामो ऽभूच् शाश्वती कुत्र निर्वृतिः
হে নাথ! দেৱলোকৰ গতি লাভ কৰিও দেৱগণো মোৰ পৰা সহায় বিচাৰিলে; তেন্তে জগতৰ কোনো লোকতে চিৰস্থায়ী শান্তি ক’ত?
Verse 42
त्वाम् अनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः
হে পৰমেশ্বৰ, সকলো জগতৰ উৎপত্তি-আধাৰ! তোমাক আৰাধনা নকৰিলে চিৰস্থায়ী শান্তি আৰু পৰম তৃপ্তি কাৰ দ্বাৰা লাভ হ’ব?
Verse 43
त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकम् अवाप्य तापान् पश्यन्ति प्रेतराजाननं नराः
হে প্ৰভু! তোমাৰ মায়াত মোহিত মনৰ মানুহে জন্ম‑মৃত্যু‑জৰা আদি তাপ ভোগ কৰে; সেই দহন যন্ত্ৰণা সহি প্ৰেতৰাজ যমৰ ভয়ংকৰ মুখ দৰ্শন কৰে।
Verse 44
ततो निजक्रियासूतिनरकेष्व् अतिदारुणम् प्राप्नुवन्ति नरा दुःखम् अस्वरूपविदस् तव
তাৰ পিছত, হে নিজৰ সত্য স্বৰূপ নাজানা মানুহ! নিজ কৰ্মে গঢ়া নৰকত জন্ম লৈ তেওঁলোকে অতিশয় দাৰুণ দুখ ভোগ কৰে।
Verse 45
अहम् अत्यन्तविषयी मोहितस् तव मायया ममत्वगर्वगर्तान्तर् भ्रमामि परमेश्वर
হে পৰমেশ্বৰ! মই অত্যন্ত বিষয়াসক্ত; তোমাৰ মায়াত মোহিত হৈ মমতা আৰু গৰ্বৰ গৰ্তত ভ্ৰমি থাকোঁ।
Verse 46
सो ऽहं त्वां शरणम् अपारम् ईशम् ईड्यं संप्राप्तः परमपदं यतो न किंचित् संसारश्रमपरितापतप्तचेता निर्वाणे परिणतधाम्नि साभिलाषः
সেয়ে, সংসাৰৰ শ্ৰম আৰু পৰিতাপে দগ্ধচিত্ত মই, হে অপাৰ ঈশ্বৰ, স্তবনীয় প্ৰভু, তোমাৰ শৰণলৈ আহিছোঁ। যাৰ ওপৰত একো নাই সেই পৰম পদ—নিৰ্বাণত পৰিণত সেই ধাম, য’ত ভবপ্ৰবাহ শান্ত হয়—তাৰেই মই আকাঙ্ক্ষী।
Frequently Asked Questions
The text presents Dvārakā as a strategic dharmic fortress to protect the Yādavas and civilians from compounded threats, while allowing Kṛṣṇa to carry the danger personally and reorder political conditions.
It identifies Hari as the source of all beings and elements, beyond conceptual limitation, and as the only ultimate refuge for the saṃsāra-bound—linking devotion (bhakti/śaraṇāgati) with Brahman-metaphysics.