Previous Verse
Next Verse

Shloka 35

सूर्यरथ-कालचक्र-आयनविभागः, संध्योपासनम्, देवयान-पितृयानम्, विष्णुपद-गङ्गावतरणम्

कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः

kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ

কুমাৰৰ চকাৰ মাজত থকা জন যেন ধীৰে সৰি আছে বুলি লাগে, তেনেকৈ উদগায়নত (উত্তরায়নত) সূৰ্য মন্দ বিক্ৰমে, যেন সংযত পদক্ষেপে, আগবাঢ়ে—এই সকলো জগতধাৰণকাৰী বিধিৰে।

कुलालचक्रमध्यस्थःstanding in the middle of a potter's wheel
कुलालचक्रमध्यस्थः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootकुलाल + चक्र + मध्य + स्थ (प्रातिपदिक); समासः
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विशेषण (सूर्यस्य); सप्तमी-तत्पुरुष (कुलालचक्रस्य मध्ये स्थः)
यथाjust as
यथा:
Sambandha (Comparison/उपमान)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानवाचक (as)
मन्दम्slowly
मन्दम्:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootमन्द (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावेन क्रियाविशेषण (adverb: 'slowly')
प्रसर्पतिcreeps/moves along
प्रसर्पति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-सृप् (धातु)
Formलट्-लकार; प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद
तथाso, likewise
तथा:
Sambandha (Correlation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; तद्वत् (so, likewise)
उदगयनेin the northern course (udagayana)
उदगयने:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootउदक्/उत्तर + अयन (प्रातिपदिक); समासः
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (उदग्/उत्तरस्य अयनम्)
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
सर्पतेmoves/creeps
सर्पते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootसृप् (धातु)
Formलट्-लकार; प्रथमपुरुष; एकवचन; आत्मनेपद
मन्दविक्रमःslow in movement
मन्दविक्रमः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootमन्द + विक्रम (प्रातिपदिक); समासः
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विशेषण (सूर्यः); कर्मधारय (मन्दः विक्रमः यस्य/मन्दविक्रमः = slow-stepping)

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

S
Surya (the Sun)

FAQs

This verse frames udagayana as a distinct phase of the Sun’s annual course, described as a gradual, measured advance—important for understanding seasonal time and the cosmic order that regulates it.

Parāśara uses a visual analogy: like the hub of a potter’s wheel that appears to move slowly compared to the rim, the Sun in udagayana is depicted as progressing with restrained pace, emphasizing relative motion and orderly cycles.

Even when the verse speaks of solar motion, the Purāṇic intent is that cosmic rhythms—time, seasons, and celestial paths—operate under the supreme governance of Vishnu, the sustaining Reality behind universal order.