Adhyaya 56: The Gift of Sudarshana: Shiva’s Boon to Vishnu and the Sanctification of Virupaksha
सुदर्शनचक्र-प्रदानम् (Sudarśana-cakra-pradānam)
Sanctification of Virupaksha
অধ্যায় ৫৬ পুলস্ত্য–নাৰদ সংলাপত বৰ্ণিত। নাৰদে সুধৰ্শনচক্ৰ বিষ্ণুৱে কেনেকৈ লাভ কৰিলে বুলি সোধে। পুলস্ত্যই কয়: শ্ৰীদাম অসুৰে ত্ৰিলোকক ‘নিঃশ্ৰী’ কৰি তোলে আৰু বাসুদেৱৰ শ্ৰীবৎসচিহ্নলৈও সংকট আনে। তেতিয়া বিষ্ণুৱে হিমালয়ত যোগমূৰ্তিৰূপে অৱস্থিত শম্ভু-মহাদেৱক দীঘলীয়া তপস্যাৰে আৰাধনা কৰে; শিৱকৃপাৰে তেজোময়, কালচক্ৰসদৃশ সুধৰ্শন লাভ হয় আৰু তাৰ মাস–দেৱতা–ঋতু-সম্বন্ধো বৰ্ণিত। পাছত চক্ৰে শিৱক তিনিভাগে ‘কাটি’ পেলোৱা যেন দেখা যায়; শিৱে ইয়াক প্ৰাকৃত বিকাৰমাত্ৰ বুলি কৈ নিজৰ অবধ্যতা প্ৰতিপন্ন কৰে আৰু হিৰণ্যাক্ষ, সুবৰ্ণাক্ষ, বিৰূপাক্ষ—এই পুণ্যপ্ৰদ নাম/ৰূপসমূহ পাৱন কৰে। শেষত বীতমনুৰ পুত্ৰ উপমন্যুৱে বিৰূপাক্ষ পূজাত ক্ষীৰাহাৰৰ ফল লাভ কৰি শৈৱ–বৈষ্ণৱ ঐক্যৰ উপাসনাফল দেখুৱায়।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya answers Nārada’s query by narrating the origin of Sudarśana-cakra within a Śaiva–Vaiṣṇava economy of boon and tapas.
- Viṣṇu’s ascetic worship of Śiva (yogamūrti on Himālaya) culminates in the bestowal of the divine, tejas-filled Sudarśana described with iconographic and calendrical correspondences (months, deities, seasons).
- The cakra’s ‘threefold cutting’ of Śiva is reinterpreted as a prākṛta vikāra, producing sanctified forms/epithets (Hiraṇyākṣa, Suvarṇākṣa, Virūpākṣa) and grounding Upamanyu’s devotional vow that yields milk as a ritual fruit.
Shlokas in Adhyaya 56
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे पञ्चपञ्चाशो ऽध्यायः नारद उवाच भगवंल्लोकनाथाय विष्णवे विषमेक्षणः किमर्थमायुधं चक्रं दत्तवांल्लोकपूजितम्
এইদৰে শ্ৰী বামনপুৰাণৰ পঞ্চপঞ্চাশতম অধ্যায় (সমাপ্ত)। নাৰদে ক’লে—হে ভগৱন! লোকনাথ বিষ্ণুৰ বাবে বিষমেক্ষণ (শিৱ)এ লোকপূজিত চক্ৰায়ুধ কিয় দান কৰিলে?
Verse 2
पुलस्त्य उवाच/ शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् चक्रप्रदानसंबद्धां शिवमाहात्मयवर्धिनीम्
["Śiva (as Bhadrakālīśa)", "Bhadrakālī", "Vīrabhadra", "Kubera (as Dhanādhipa/Meghāṅka)"]
Verse 4
तस्यात्रेयी महाभागो भार्यासीच्छीलसंमता पतिव्रता पतिप्राणा धर्मशीलेति विश्रुता
তেওঁৰ পত্নী মহাভাগ্যা আত্রেয়ী আছিল, শীল-চৰিত্ৰৰ বাবে সমাদৃত। তেওঁ পতিব্ৰতা, স্বামীকেই প্ৰাণ জ্ঞান কৰা; ‘ধৰ্মশীলা’ নামে বিশ্ৰুত।
Verse 5
तस्यामस्य महर्षेस्तु ऋतुकालाभिगामिनः संबभूव सुतः श्रीमान् उपमन्युरिति समृतः
সেই মহৰ্ষিয়ে ঋতুকালত পত্নীৰ ওচৰলৈ গ’লে, তেওঁৰ গৰ্ভে এজন শ্ৰীমান পুত্ৰ জন্মিল; তেওঁ ‘উপমন्यु’ নামে স্মৃত।
Verse 6
तं माता मुनिशार्दूल शालिपिष्टरसेन वै पोषयामास वदती क्षीरमेतत् सुदुर्गता
হে মুনিশাৰ্দূল! তেওঁৰ মাতৃ অতি দাৰিদ্ৰ্যত থাকিও কুটোৱা চাউলৰ ৰসেৰে তেওঁক পোষণ কৰিছিল আৰু কৈছিল—“এইটো গাখীৰ।”
Verse being wise
रुरोदाथ ततो बाल्यात् पोयऽर्थि चातको यथा तं माता रुदती प्राह बाष्पगद्गदया गिरा
तस्मात् स विद्वान् दानवः सर्वपापप्रमोचनं तीर्थवरं गत्वा सर्वपापहरं हरिं द्रष्टुं जगाम।
Verse 11
उमापतौ पशुपतौ शूलधारिणि संकरे अप्रसन्ने विरुपाक्षे कुतः क्षीरेण भोजनम्
উমাপতি, পশুপতি, শূলধাৰী শংকৰ, বিৰূপাক্ষ প্ৰসন্ন নহ’লে, গাখীৰে পোষণ দিয়া আহাৰ ক’ৰ পৰা সম্ভৱ?
Verse 12
यदीच्छसि पयो भोक्तुं सद्यः पुष्टिकरं सुत तदाराधय देवेशं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम्
হে পুত্ৰ, যদি তুমি তৎক্ষণাৎ পুষ্টিদায়ক গাখীৰ পান কৰিব খোজা, তেন্তে দেৱেশ—ত্ৰিশূলধাৰী বিরূপাক্ষৰ আৰাধনা কৰা।
Verse 13
तस्मिस्तुष्टे जगद्धाम्नि सर्वकल्याणदायिनि प्राप्यते ऽमृतपायित्वं किं पुनः क्षीरभोजनम्
যেতিয়া তেওঁ—জগতৰ ধাম আৰু সৰ্বকল্যাণদাতা—প্ৰসন্ন হয়, তেতিয়া অমৃতপানৰ অৱস্থাও লাভ হয়; তেন্তে গাখীৰক আহাৰ ৰূপে পোৱা তাতকৈও সহজ।
Verse 14
तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो ऽब्रवीत् को ऽयं विरूपाक्ष इति त्वयाराध्यस्तु कीर्तितः
মাতৃবচন শুনি বীতমনুৰ পুত্ৰে ক’লে—‘আপুনি আৰাধ্য বুলি কোৱা এই বিরূপাক্ষ কোন?’
Verse 15
ततः सुतं धर्मशीला धर्माढ्यं वाक्यमब्रवीत् यो ऽयं विरुपाक्ष इति श्रूयतां कथयामि ते
তেতিয়া ধৰ্মশীলা আৰু ধৰ্মসমৃদ্ধা মাতৃয়ে ধৰ্মনিষ্ঠ পুত্ৰক ক’লে—‘শুনা; এইজনক “বিৰূপাক্ষ” বুলি কিয় কোৱা হয়, মই তোমাক ক’ম।’
Verse 16
आसीन्महासुरपतिः श्रीदाम इति विश्रुतः तेनाक्रम्य जगत्सर्वं श्रीर्नीता स्ववशं पुरा
পূৰ্বকালত শ্ৰীদাম নামে প্ৰসিদ্ধ এজন মহা অসুৰপতি আছিল। তেওঁ সমগ্ৰ জগত আক্রমণ কৰি শ্ৰী (লক্ষ্মী/সমৃদ্ধি)ক নিজৰ বশত আনিছিল।
Verse 17
निःश्रीकास्तु त्रयो लोकाः कृतास्तेन दुरात्माना श्रीवत्सं वासुदेवस्य हर्तुमैच्छन्महाबलः
সেই দুষ্টাত্মাই ত্ৰিলোকক শ্ৰীহীন কৰিলে; আৰু সেই মহাবলীয়ে বাসুদেৱৰ শ্ৰীবৎস-চিহ্নো হৰণ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 18
तम्स्य दुष्टं भगवानभिप्रायं जनार्दनः ज्ञात्वा तस्य वधाकाङ्क्षी महेश्वरमुपागमत्
জনাৰ্দন (বিষ্ণু) এ তাৰ দুষ্ট অভিপ্ৰায় জানি, তাৰ বধ কামনা কৰি মহেশ্বৰ (শিৱ)ৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 19
एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्योगमूर्तिधरो ऽप्ययः तस्थौ हिमाचलप्रस्थमाश्रित्य श्लुक्ष्णभूतलम्
এই অন্তৰে যোগমূর্তি ধাৰণ কৰা অব্যয় শম্ভু হিমাচলৰ এক পৰ্বত-প্ৰস্থ আশ্ৰয় কৰি মসৃণ ভূমিত স্থিৰ হৈ থাকিল।
Verse 20
अथाभ्येत्य जगन्नाथं सहस्रशिरसं विभुम् आराधयामास हरिः स्वयमात्मानमात्मना
তাৰপিছত হৰি সহস্ৰশিৰা সৰ্বব্যাপী জগন্নাথৰ ওচৰলৈ গৈ, নিজৰ আত্মাৰে যেন নিজৰেই আত্মাৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 21
साग्रं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठेन तस्तिवान् गृणंस्तत्परमं ब्रह्म योगिज्ञेयमलक्षणम्
For a full thousand years (and more), he stood balanced upon the tip of his great toe, praising that Supreme Brahman—knowable to yogins, yet without defining marks.
Verse 23
तद् दत्त्वा देवदेवाय सर्वभूतभयप्रदम् कालचक्रनिभं चक्रं शङ्करो विष्णुमब्रवीत्
সেই চক্ৰটো দেবদেবক দান কৰি—যি সকলো ভূতক ভয় প্ৰদান কৰে আৰু কালচক্ৰ সদৃশ—শংকৰে বিষ্ণুক ক’লে।
Verse 24
वरायुधो ऽयं देवेश सर्वायुधनिबर्हणः सुदर्शनो द्वादशारः षण्णाभिर्द्वियुगो जवी
{"prahlada_mentioned": false, "lineage_reference": null, "bhakta_parampara": null, "hiranyakashipu_context": null, "narasimha_echo": false, "asura_devotee_theme": null}
Verse "
मुरारिकरविभ्रष्टं चक्रमभ्येत्य शूलिनम् त्रिधा चकार विश्वेशं यज्ञेशं यज्ञयाजकम्
মূলে নক্ষত্রকে বিষ্ণুর দুই পা বলা হয়েছে; দুই রোহিণীকে তাঁর দুই জঙ্ঘা (পিণ্ডলি) স্মরণ করা হয়। তদ্রূপ, দুই অশ্বিনী রূপধারী ভগবানের দুই হাঁটু হিসেবে প্রতিষ্ঠিত।
Verse 39
उत्तिष्ठ गच्छस्व विभो निहन्तुममरार्दनम् श्रीदाम्नि निहते विष्णो नन्दयिष्यन्ति देवताः
হে বিভো, উঠি অমৰাৰ্দনক বধ কৰিবলৈ আগবাঢ়া। হে বিষ্ণু, শ্ৰীদামন নিহত হ’লে দেৱতাসকল আনন্দিত হ’ব।
Verse 40
इत्येवमुक्तो भगवान् हरेम गरुडध्वजः गत्वा सुरगिरिप्रस्थं श्रीदामानं ददर्श ह
এইদৰে কোৱা হ’লে গৰুড়ধ্বজ ভগৱান হৰি সুৰগিৰিৰ পৰ্বত-ঢাললৈ গৈ তাত (দৈত্য) শ্ৰীদামনক দেখিলে।
Verse 41
तं दृष्ट्वा देवदर्पघ्नं दैत्यं देववरो हरिः मुमोच चक्रं वेगाढ्यं हतो ऽसीति ब्रुवन्मुहुः
দেৱতাৰ দৰ্প নাশ কৰা সেই দৈত্যক দেখি দেৱশ্ৰেষ্ঠ হৰিয়ে মহাবেগযুক্ত চক্ৰ নিক্ষেপ কৰি বাৰে বাৰে ক’লে—“তই নিহত!”
Verse 42
ततस्तु तेनाप्रतिपौरुषेण चक्रेण दैत्यस्य शिरो निकृत्तम् संछिन्नसीर्षो निपपात शैलाद् वज्राहतं शैलशिरो यथैव
তাৰ পিছত সেই অতুল পৰাক্ৰমশালী চক্ৰে দৈত্যৰ মূৰ কাটি পেলালে। মূৰ বিচ্ছিন্ন হৈ সি পৰ্বতৰ পৰা তেনেকৈ পৰি গ’ল, যেন বজ্ৰাহত পৰ্বতশিখৰ পতিত হয়।
Verse 44
तसमिन् हते देवरिपौ मुरारिरीशं समाराध्य विरूपनेत्रम् लब्ध्वा च चक्रं प्रवरं महायुधं जगाम देवो निलयं पयोनिधिम् // वम्प्_56.43 सो ऽयं पुत्र निरूपाक्षो देवदेवो महेश्वरः तमाराधय चेत् साधो क्षीरेणोच्छसि भोजनम्
["Tīrtha setting and sacral landscape", "Devotional stuti as refuge in संकट (āpad)", "Divine deliverance (āpad-vimokṣa)", "Supreme Lord described via epithets and many names"]
Verse 45
तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो बली तमाराध्य विरूपाक्षं प्राप्तः क्षीरेण भोजनम्
Adhyaya 54 (title not supplied in prompt; context: Saro-tirtha māhātmya with aṅga-pūjā by nakṣatra-yoga and seasonal dohada offerings)
Frequently Asked Questions
The chapter presents a syncretic theology where Viṣṇu’s victory depends on Śiva’s grace: Hari performs sustained tapas to Śaṃbhu, receives Sudarśana as a boon, and even the cakra’s ‘cutting’ of Śiva is framed by Śiva as a non-essential prākṛta vikāra—affirming Śiva’s transcendence while validating Viṣṇu’s weapon as divinely authorized.
This adhyāya is primarily etiological and devotional rather than a Kurukṣetra-style tīrtha-catalogue; its place-markers are macro-sacred (Himālaya as Śiva’s yogic seat, Suragiri-prastha as the battlefield locale, and Payonidhi as Viṣṇu’s cosmic abode). The tīrtha-like function appears through name-sanctification—Virūpākṣa (and the triad Hiraṇyākṣa/Suvarṇākṣa/Virūpākṣa) becomes a merit-giving focus for worship with tangible ritual fruit.
King Bali and the Vāmana avatāra are not advanced in this passage. Instead, the chapter strengthens the Purāṇa’s broader theological program by grounding Vaiṣṇava sovereignty in Śaiva bestowal and by modeling vow-based devotion (Upamanyu) as a paradigm of dharmic practice.