Adhyaya 61: The Second Sin-Destroying Hymn (Pāpaśamana Stava) and Syncretic Praise of Hari-Hara
द्वितीय-पापशमन-स्तवः (Dvitīya-Pāpaśamana-Stavaḥ)
Syncretic Praise of Hari-Hara
বামনপুৰাণৰ ৬১তম অধ্যায়ত পুলস্ত্য ঋষিয়ে নাৰদক ‘দ্বিতীয় পাপশমন-স্তৱ’ উপদেশ দিয়ে কয় যে ইয়াৰ সম্যক অধ্যয়ন আৰু জপ পাপ নাশ কৰে। অধ্যায়টো মূলত নমস্কাৰৰ স্তোত্ৰমালা, য’ত বৈষ্ণৱ আৰু শৈৱ দুয়োটা ৰূপ একেলগে মিলি যায়—মৎস্য, কূৰ্ম, হয়গ্ৰীৱ, ত্ৰিবিক্ৰম, নাৰায়ণ, গৰুড়াসনৰ সৈতে শ্ৰীকণ্ঠ/নীলকণ্ঠ, কপৰ্দী, ত্ৰিনয়ন, কালাগ্নি, ৰুদ্ৰদেৱেশ আদি শিৱনামো আছে। শেষত নিৰাকাৰ, নিৰঞ্জন আদি নিৰ্গুণ বিশেষণে স্তুত্য দেৱতাক সম্প্ৰদায়-সীমাৰ ওপৰে সৰ্বাতীত ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। উপসংহাৰত সংকীৰ্তন, স্মৰণ আৰু শ্ৰৱণক বহু-পাপ-নাশক উদ্ধাৰক সাধনা বুলি মহিমা দিয়া হৈছে; তীৰ্থবৰ্ণনা কম, হৰিহৰ-সমন্বিত ভক্তিভাষাই মুখ্য।
Divine Beings
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya-to-Nārada transmission: the sage presents a second “sin-destroying hymn,” asserting that proper study and recitation lead to pāpa-nāśa.
- Iconographic catalog as syncretic theology: a continuous sequence of namas-kāras spans Vaiṣṇava avatāras (Matsya, Kūrma, Trivikrama, Hayagrīva) and Śaiva forms/epithets (Trinayana, Kapardin, Kālāgni, Rudradeveśa), implying Hari-Hara concord.
- Soteriology of sound and memory: the closing verse elevates saṃkīrtana (chanting), smaraṇa (remembering), and śravaṇa (hearing) as purificatory practices with ‘bahu-pāpa-nāśana’ efficacy.
Shlokas in Adhyaya 61
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे षष्ठितमो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच द्वितीयं पापशमनं स्तवं वक्ष्यामि ते मुने येन सम्यगधीतेन पापं नाशं तु गच्चति
এইদৰে শ্ৰী বামনপুৰাণৰ ষাঠিতম অধ্যায় সমাপ্ত। পুলস্ত্য ক’লে—হে মুনি, মই তোমাক পাপশমনকাৰী দ্বিতীয় স্তৱ ক’ম; যাক সম্যকভাৱে অধ্যয়ন/পাঠ কৰিলে পাপ নিশ্চয় নাশ হয়।
Verse 2
मत्स्यं नमस्ये देवेशं कूर्मं गोविन्दमेव च हयशीर्षं नमस्ते ऽहं भवं विष्णुं त्रिविक्रमम्
I bow to Matsya, the Lord of the gods; to Kūrma, and to Govinda as well. I offer obeisance to Hayagrīva; and I bow to Bhava, to Viṣṇu, and to Trivikrama.
Verse 4
ऊर्ध्वकेशं नृसिहं च रुपधारं कुरुध्वजम् कामपालमखण्डं च नमस्ये ब्राह्मणप्रियम्
{"prahlada_mentioned": false, "lineage_reference": null, "bhakta_parampara": null, "hiranyakashipu_context": null, "narasimha_echo": false, "asura_devotee_theme": null}
Verse 7
नमस्ये च गदापाणिं नमस्ये च कुशोशयम् अर्धनारीश्वरं देवं नमस्ये पापनाशनम्
মই গদাপাণিক নমস্কাৰ কৰোঁ; কুশৰ ওপৰত শয়ন কৰোঁতাক নমস্কাৰ কৰোঁ; অর্ধনাৰীশ্বৰ দেৱক নমস্কাৰ কৰোঁ; পাপনাশকক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 8
गोपालं च सैवकुण्ठं नमस्ये चापराजितम् नमस्ये विश्वरूपं च सौगन्धिं सर्वदाशिवम्
মই গোপাল, সৈৱকুণ্ঠ আৰু অপৰাজিতক নমস্কাৰ কৰোঁ; বিশ্বৰূপ, সৌগন্ধি আৰু সৰ্বদাশিৱকো প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 63
पाञ्चालिकं हयग्रीवं स्वयम्भुवममरेश्वरम् नमस्ये पुष्कराक्षं च पयोगन्धिं च केशवम्
{"recitation_mood": "measured and descriptive", "suggested_raga": "Kedar", "pace": "medium", "voice_tone": "firm on epithets, slightly slower on the final ‘puruṣottamam’", "sound_elements": ["tanpura", "soft mridangam", "temple bell at each location", "ambient forest/riverside suggestion"]}
Verse "
नमस्ये पद्मकिरणं नमस्ये वडवामुखम् कार्त्तिकेयं नमस्ये ऽहं बाह्लीकं शिखिनं तथा
গিরিব্রজে তিনি ‘পশুপতি’ নামে প্রসিদ্ধ; যমুনার তটে ‘শ্রীকণ্ঠ’ নামে খ্যাত; আর দণ্ডকারণ্যবাসী হওয়ায় ‘বনস্পতি’ বলে ঘোষিত।
Verse No rivers, lakes, forests, or tīrthas are named in this verse
59
ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸುವ ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನನ್ನೂ, ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸುವವನನ್ನೂ—ಆ ಸನಾತನ ಯಜ್ಞಪುರುಷ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಾನು ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ।
Verse 19
श्रीकण्ठं वासुदेवं नीलकण्ठं सदण्डिनम् नमस्ये सर्वमनघं गौरीशं नकुलीस्वरम्
{"syncretic_content": false, "primary_deity": "Vishnu", "secondary_deities": ["Indra (implied by Upendra/Śakrāhva)"], "hari_hara_unity": null, "shakti_presence": null, "theological_tradition": "vaishnava"}
Verse 25
अगस्तयं गरुडं विष्णुं कपिलं ब्रह्मवाङ्मयम् सनातनं च ब्रह्माणं नमस्ये ब्रह्मतत्परम्
মই অগস্ত্য, গৰুড়, বিষ্ণু আৰু কপিলক প্ৰণাম কৰোঁ—যি ব্ৰহ্মবাঙ্ময়, পবিত্ৰ বাক্-স্বৰূপ ব্ৰহ্ম। লগতে পৰব্ৰহ্মত তৎপৰ সনাতন ব্ৰহ্মাকো নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 26
अप्रतर्क्यं चतुर्बाहुं सहस्रांशुं तपोमयम् नमस्ये धर्मराजानं देवं गरुडवाहनम्
তর্কৰ অগম্য, চতুৰ্বাহু, সহস্ৰ কিৰণত দীপ্ত, তপোময়—গৰুড়বাহন ধৰ্মৰাজ দেৱক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 27
सर्वबूतगतं शान्तं निर्मलं सर्वलक्षणम् महायोगिनमव्यक्तं नमस्ये पापनाशनम्
{"syncretic_content": false, "primary_deity": "Vishnu", "secondary_deities": ["Garuḍa"], "hari_hara_unity": null, "shakti_presence": null, "theological_tradition": "vaishnava"}
Frequently Asked Questions
By structuring a single continuous stava that alternates and interweaves Vaiṣṇava avatāra-names (e.g., Matsya, Kūrma, Trivikrama, Keśava) with explicitly Śaiva epithets (e.g., Trinayana, Kapardin, Rudradeveśa, Kālāgni), the chapter models a Harihara-compatible devotional practice: multiple sectarian iconographies are treated as valid manifestations within one purificatory address.
This chapter contains no explicit tīrtha catalogue or Kurukṣetra/Sarasvatī-basin topography; its sanctifying force is primarily liturgical rather than locational, grounding purification in recitation (saṃkīrtana), remembrance (smaraṇa), and hearing (śravaṇa) of the stava.
Pulastya emphasizes correct learning/study (samyag-adhyayana) of the hymn, and the concluding verse explicitly adds saṃkīrtana, smaraṇa, and śravaṇa as efficacious modes—treating the stava as a portable ritual instrument of purification independent of pilgrimage setting.