Adhyaya 24

নাৰায়ণে ‘জ্ঞান’ৰ স্বৰূপ নিৰ্ধাৰণ কৰে—যি বিবেকবুদ্ধিৰ দ্বাৰা ক্ষেত্ৰ (দেহ-প্ৰকৃতি) আৰু সংশ্লিষ্ট তত্ত্বসমূহ সঠিকভাৱে বুজা যায়, সেয়াই জ্ঞান। তাৰ পাছত বাসুদেৱক পৰম ব্ৰহ্ম বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হয়—আদিতে এক, অদ্বিতীয়, নিৰ্গুণ; পিছত কালশক্তিসহ মায়াৰ উদ্ভৱ আৰু আন্দোলনৰ ফলত অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ড উৎপন্ন হয়। এক ব্ৰহ্মাণ্ডত মহৎ, অহংকাৰ আৰু ত্ৰিগুণ-বিন্যাসৰ পৰা তন্মাত্ৰা, মহাভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু দেবতাস্বৰূপ কাৰ্য প্ৰকাশ পায়; এই সমষ্টিৰূপেই ‘বিৰাট’ দেহ, যি চৰাচৰ জগতৰ আধাৰ। বিৰাটৰ পৰা ব্ৰহ্মা (ৰজঃ), বিষ্ণু (সত্ত্ব) আৰু হৰ (তমঃ) লগতে তেওঁলোকৰ শক্তি—দুৰ্গা, সাবিত্ৰী আৰু শ্ৰী—প্ৰকট হয়; তেওঁলোকৰ অংশ বহু ৰূপে বিস্তাৰ লাভ কৰে। একমাত্ৰ মহাসাগৰত পদ্মাসনত থকা ব্ৰহ্মা প্ৰথমে বিভ্ৰান্ত হয়; ‘তপো তপো’ এই অদৃশ্য আদেশত দীঘলীয়া তপস্যা কৰি তেওঁ বৈকুণ্ঠদৰ্শন লাভ কৰে, য’ত গুণবন্ধন আৰু মায়াভয় নাই। তাত তেওঁ চতুৰ্ভুজ বাসুদেৱক দিব্য পৰ্ষদসহ দেখা পায়, প্ৰজাবিসৰ্গ-শক্তিৰ বৰ লাভ কৰে আৰু বিরাট-ভাব ধ্যানত ৰাখি সৃষ্টি কৰিবলৈ উপদেশ পায়। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই ঋষি, ক্ৰোধজাত ৰুদ্ৰৰ আবিৰ্ভাৱ, প্ৰজাপতি, বেদ, বৰ্ণাশ্ৰম, জীৱ আৰু লোকসমূহৰ বিন্যাস কৰে আৰু দেৱ, পিতৃ আদি সকলৰ বাবে হৱিষ/কব্য আদি অৰ্পণৰ উপযুক্ত বিভাগ স্থিৰ কৰে। অধ্যায়ৰ শেষত কল্পভেদে সৃষ্টিৰ বৈচিত্ৰ্য, সীমা ভংগ হ’লে বাসুদেৱৰ অৱতাৰদ্বাৰা ধৰ্ম-ব্যৱস্থা পুনঃস্থাপন, আৰু ক্ষেত্ৰ-ক্ষেত্ৰজ্ঞ, প্ৰকৃতি-পুরুষ, মায়া, কালশক্তি, অক্ষৰ আৰু পৰমাত্মাৰ লক্ষণ-বিবেকেই সত্য ‘জ্ঞান’ বুলি জোৰ দিয়া হয়।