Purushottama Jagannatha Mahatmya

Vyasa

Vishnu Khanda49 Adhyayas

This section is anchored in the sacred landscape of Puruṣottama-kṣetra on the eastern seacoast (sāgarasyottare tīre), associated with the southern bank of a “mahānadī” and the prominence of Nīlācala/Nīlaparvata. The narrative situates the site as a concealed yet preeminent pilgrimage field, describing features such as the Nīlādri interior, a celebrated water-body (Rauhiṇa-kuṇḍa), and the coastal-sand terrain associated with tīrtha-rāja imagery. The geography is presented as both physical and theological: a place where the omnipresent deity is said to be especially perceivable through embodied forms and localized rites.

Adhyayas in Purushottama Jagannatha Mahatmya

49 chapters to explore.

Adhyaya 1

Puruṣottama-kṣetra-prastāvaḥ (Introduction to the Glory of Puruṣottama-kṣetra)

অধ্যায়টো পৰম্পৰাগত মঙ্গলাচৰণেৰে আৰম্ভ হয়—নাৰায়ণ, নৰ-নৰোত্তম, সৰস্বতী আৰু ব্যাসক প্ৰণাম কৰি শ্ৰৱণ-পরম্পৰাৰ পবিত্ৰ পৰিৱেশ স্থাপন কৰা হয়। ঋষিসকলে জৈমিনিক সোধে: পৰম পাৱন পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰ কি, সৰ্বব্যাপী প্ৰভু কেনেকৈ দাৰু-তনু (কাঠৰ দেহ) ৰূপে দৰ্শনীয় হয়, আৰু এই ক্ষেত্ৰৰ উৎপত্তি কেনেকৈ। জৈমিনি ইয়াক ‘পৰম ৰহস্য’ বুলি কৈ অশ্ৰদ্ধালুৰ বাবে অনুপযুক্ত বুলি জনাই কাহিনী আৰম্ভ কৰে। সৃষ্টি আৰু তীৰ্থ-স্থাপনৰ পাছত, ত্ৰিবিধ দুঃখত পীড়িত জীৱসমূহক ধাৰণ কৰাৰ ভাৰতে ব্ৰহ্মা ব্যাকুল হৈ মোক্ষৰ একমাত্ৰ কাৰণ বিষ্ণুৰ স্তৱ কৰিবলৈ স্থিৰ কৰে। স্তৱত ভক্তিযুক্ত অদ্বৈত ভাব প্ৰকাশ পায়—ভগৱানেই স্ৰষ্টা, পালনকৰ্তা, সাক্ষী; জগত তেওঁৰ আশ্ৰিত প্ৰকাশ। তেতিয়া গৰুড়ধ্বজ, শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী ভগৱান প্ৰকট হৈ ব্ৰহ্মাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে। ভগৱানে সমুদ্ৰৰ উত্তৰে আৰু এক মহানদীৰ দক্ষিণে, নীলপৰ্বত/নীলাচলৰে শোভিত এক গোপন তটভূমিৰ কথা প্ৰকাশ কৰি কয় যে এই ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি-প্ৰলয়চক্ৰৰ অতীত। তেওঁ বটমূলৰ ওচৰত আৰু প্ৰসিদ্ধ ৰৌহিণ-কুণ্ডৰ কাষত অন্তৰস্থ স্থান দেখুৱাই কয়—তাৰ জলে শুদ্ধ হোৱা জনে সামীপ্য/সায়ুজ্য আদি মোক্ষফল লাভ কৰে। শেষত ব্ৰহ্মাক তাত গৈ সেই অপূৰ্ব মহিমা দৰ্শন কৰিবলৈ আজ্ঞা দি ভগৱান অন্তৰ্ধান হয়।

Adhyaya 2

Yama’s Hymn to Nīlamādhava and the Jurisdiction of Puruṣottama-kṣetra (यमस्तवः तथा क्षेत्रमहिमा)

এই অধ্যায়ত জৈমিনিয়ে নীলাদ্ৰিৰ ঘটনা বৰ্ণনা কৰে। তাত ব্ৰহ্মা আহি এক আশ্চৰ্য দৃশ্য দেখে—কৰুণাৰে পূৰ্ণ এটা পুখুৰীত এটা কাক স্নান কৰি, নীলমণিৰ দৰে দীপ্ত নীলমাধৱৰ দৰ্শন হোৱাৰ লগে লগে পক্ষীদেহ ত্যাগ কৰি শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী বিষ্ণুৰূপে প্ৰকাশ পায়। ঋষিসকলে সিদ্ধান্ত কৰে—বিষ্ণুভক্তিত একো দুষ্কৰ নহয়; মানৱীয় আচাৰ-অধিকাৰৰ সীমা পাৰ হৈও মুক্তি সম্ভৱ, সেয়ে এই ক্ষেত্ৰৰ অসাধাৰণ তাৰকশক্তি প্ৰতিপন্ন হয়। তাৰ পিছত ধৰ্মৰাজ যম জগন্নাথৰ ওচৰলৈ গৈ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি বিস্তৃত স্তোত্ৰ অৰ্পণ কৰে—বিষ্ণুক সৃষ্টিস্থিতিপ্ৰলয়ৰ কাৰণ, জগতৰ অন্তৰ্যামী আধাৰ, অনাদি-অনন্ত কৰুণাময় তত্ত্ব, বৰাহ-নৃসিংহাদি অৱতাৰে প্ৰকাশিত আৰু লক্ষ্মীৰ সৈতে অবিনাভাৱ ৰূপে স্তুতি কৰে। ভগৱান প্ৰসন্ন হৈ শ্ৰী (লক্ষ্মী)ক সংকেত কৰে; শ্ৰীয়ে যমক বুজায়—পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰ দিৱ্য দম্পতিৰ ‘অপৰিত্যাজ্য’ ধাম, তাত সাধাৰণ কৰ্মফল-পরিপাক আৰু দণ্ডাধিকাৰ নচলে; তাত বাস কৰা সকলৰ পাপ অগ্নিত তুলাৰ দৰে দগ্ধ হয়, মানৱেতৰ জীৱৰো। বিনীত যম ক্ষেত্ৰৰ পৰিমাপ, বাসবিধি, ফল, তীৰ্থ, অধিষ্ঠান-নীতি আৰু কিয় সেই পবিত্ৰ সীমাত জীৱসকল তেওঁৰ অধীনত নাথাকে—সেই গূঢ় কাৰণৰ ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা বিচাৰে।

Adhyaya 3

मार्कण्डेय-प्रलयदर्शनं तथा पुरुषोत्तमक्षेत्र-शाश्वत्यप्रतिपादनम् (Markandeya’s Pralaya Vision and the Eternality of Puruṣottama-kṣetra)

এই অধ্যায়ত ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ উপদেশৰ মাজেৰে পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰৰ শাশ্বতত্ব প্ৰতিপাদিত হৈছে। প্ৰলয়কালত সমগ্ৰ জগত এক মহাসাগৰত ডুবি যোৱা যেন দেখা যায়; তেতিয়া মুনি মাৰ্কণ্ডেয় আশ্ৰয়হীন হৈ ভ্ৰমণ কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰ সদৃশ এক স্থিৰ স্থান দেখে, য’ত মহা ন্যগ্ৰোধ (বটগছ) অচলভাৱে থিয় হৈ থাকে। তাত দিৱ্য শিশুকণ্ঠে “ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰা” বুলি আহ্বান কৰে; প্ৰৱেশ কৰোঁতেই শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী নাৰায়ণৰ সাক্ষাৎ দৰ্শন হয় আৰু মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰভুৰ কৰুণা, গুণাতীততা আৰু দয়াৰ বাবে স্বেচ্ছায় দেহধাৰণৰ মহিমা স্তোত্ৰে গায়। ভগৱানে তেওঁক দিৱ্য বটগছ চাবলৈ আৰু শিশুৰূপৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। ভিতৰত মাৰ্কণ্ডেয় চতুৰ্দশ লোক, দেৱ-ঋষি, সাগৰ, নগৰ, নাগলোক আৰু শেষসহ সমগ্ৰ বিশ্ববিন্যাস দেখে—সৃষ্টি মায়াৰে প্ৰকাশিত হলেও ভগৱানৰ ভিতৰতে অন্তৰ্ভূত বুলি ই দেখুৱায়। বাহিৰলৈ উভতি আহি প্ৰলয়ৰ মাজত সৃষ্টি কেনেকৈ দেখা গ’ল বুলি সোধাত নাৰায়ণে ব্যাখ্যা কৰে যে এই ক্ষেত্ৰ ‘শাশ্বত’; ইয়াত সৃষ্টি-প্ৰলয় আৰু সংসাৰবন্ধনৰ পাৰমাৰ্থিক নিবারণ ধৰা হয়, আৰু ইয়াত প্ৰৱেশ মুক্তিমুখী স্থিতিৰ সংকেত। শেষত মাৰ্কণ্ডেয় তাত বাসব্ৰত গ্ৰহণ কৰে। ভগৱানে আশ্বাস দিয়ে—ভৱিষ্যতে এক তীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব; তপস্যা আৰু শিৱপূজা (প্ৰভুৰ ‘দ্বিতীয় দেহ’ ৰূপে) দ্বাৰা তেওঁ মৃত্যুক জয় কৰিব। জৈমিনিয়ে সেই নামপ্ৰসিদ্ধ গর্তৰ নামকাৰণ, তাৰ আচাৰফল, সাগৰতীৰীয় ক্ষেত্ৰৰ ভৌগোলিক বৰ্ণনা আৰু যমেশ্বৰৰ সংযম-স্বরূপ তথা যমপাশ-বন্ধনশমন মহিমাও উল্লেখ কৰে।

Adhyaya 4

Kapālamocana–Vimalā–Nṛsiṃha-Guardianship and the Conch-Shaped Map of Puruṣottama Kṣetra (कपालमोचन–विमला–नृसिंह-रक्षा तथा शंखाकार-क्षेत्रवर्णनम्)

অধ্যায় ৪ত পুৰুষোত্তম ক্ষেত্ৰক শঙ্খাকাৰ (শঙ্খ-আকাৰ) পবিত্ৰ ভূগোল হিচাপে সূক্ষ্মভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; শঙ্খৰ ‘মূৰ’ আৰু ‘অন্তৰ্ভাগ’ত ধাপে ধাপে মুক্তিদায়ক তীৰ্থস্থানসমূহৰ বিন্যাস দেখুওৱা হয়। শ্ৰীদেৱীয়ে ক্ষেত্ৰখন নাৰায়ণৰ সাক্ষাৎ সান্নিধ্যৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি ক’য় আৰু সমুদ্ৰজল-স্পৰ্শে পবিত্ৰ হোৱা অঞ্চলসমূহ উল্লেখ কৰি এই তীৰ্থক ‘তীৰ্থৰাজ’ মৰ্যাদা দিয়ে। ৰুদ্ৰ-কথাত ব্ৰহ্মাৰ কপাল বহন কৰা ৰুদ্ৰই ইয়াত কপালমোচন-লিঙ্গৰ ওচৰত ভাৰমুক্ত হয়; এই লিঙ্গৰ দৰ্শন-পূজাই ঘোৰ পাপো নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত বিমলা-শক্তি (ভুক্তি-মুক্তি দায়িনী), ‘নাভি’ অঞ্চলৰ কুণ্ড/বট/শক্তি ত্ৰয়, আৰু প্ৰলয়-সম্পৰ্কীয় বিশ্বতত্ত্বৰ সৈতে নিত্যজলাশয় ৰূপে ৰোহিণী-কুণ্ডৰ বৰ্ণনা আহে; ক্ষেত্ৰত মৃত্যু হ’লে যমৰ অধিকাৰ নাথাকে—এই স্থানাধিষ্ঠিত মুক্তিতত্ত্ব জোৰ দি কোৱা হৈছে। ৰক্ষাব্যৱস্থাৰূপে অন্তৰ্বেদী ৰক্ষাৰ বাবে দিশসমূহত আঠ শক্তিৰ স্থাপন—বটমূলে মঙ্গলাঃ, পশ্চিমে বিমলাঃ, শঙ্খপৃষ্ঠত সৰ্বমঙ্গলাঃ, আৰু কালৰাত্ৰি, চণ্ডৰূপা আদি—নাম আৰু স্থানসহ উল্লেখ কৰা হৈছে। জৈমিনিয়ে অঞ্চলটোৰ চাৰিওফালে মহেশ্বৰৰ আঠ লিঙ্গ স্থাপনৰ কথা কৈ, বৈষ্ণৱ কেন্দ্ৰক শৈৱ ৰক্ষাই সমৰ্থন কৰা পুৰাণীয় সমন্বয় দেখুৱাইছে। ভবিষ্যবাণীমূলক অংশত ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ আগন্তুক ভক্তি, বিশ্বকৰ্মাই গঢ়া দাৰুমূৰ্তিৰ চতুৰ্বিধ প্ৰাকট্য আৰু ব্ৰহ্মাৰ অংশগ্ৰহণে প্ৰতিষ্ঠাৰ বিৱৰণ আছে। শেষত ‘দাৰুব্ৰহ্ম’ৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰা হৈছে—ই কেৱল কাঠ নহয়, প্ৰকাশিত মুক্তিস্থান; দৰ্শনমাত্ৰে কৰ্মবন্ধন সোনকালে গলে, আৰু দৃষ্টান্তে দেখুৱাইছে যে ঘোৰ পাপীয়েও পুৰুষোত্তমত গৈ তৎক্ষণাৎ শুদ্ধি লাভ কৰে।

Adhyaya 5

Puṇḍarīka–Ambarīṣa: Upavāsa, Darśana, and the Theology of Nāma

জৈমিনিয়ে বৰ্ণনা কৰে—পুণ্ডৰীক আৰু অম্বৰীষ নামৰ দুজন ব্ৰাহ্মণ ভক্ত নীচ সঙ্গ ত্যাগ কৰি শুদ্ধ আহাৰ আৰু ব্ৰত গ্ৰহণ কৰে, বিষ্ণুধ্যানত লীন হৈ নীলাদ্ৰিলৈ যায়। বিধি অনুসাৰে তীৰ্থৰাজৰ জলে স্নান কৰি মন্দিৰদ্বাৰত সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি দৰ্শন প্ৰাৰ্থনা কৰে; তৎক্ষণাৎ দৰ্শন নোহোৱাত তেওঁলোকে অনশন/উপবাস গ্ৰহণ কৰি শুদ্ধিৰ সাধনা হিচাপে নিৰন্তৰ নাম-কীৰ্তন চলাই থাকে। তেতিয়া দিৱ্য প্ৰকাশত শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্মধাৰী শ্ৰীবিষ্ণু, দিৱ্য অলংকাৰৰে ভূষিত, কাষত লক্ষ্মীৰ সৈতে প্ৰকট হয়; দীপ, চামৰ, ধূপ, ছত্ৰ ধাৰণ কৰা পৰিচাৰক আৰু সিদ্ধ, মুনি, গন্ধৰ্ব আদি তেওঁক ঘেৰি থাকে। ভক্তদ্বয়ে উচ্চ জ্ঞান লাভ কৰি দীঘলীয়া স্তৱ কৰে—পুণ্ডৰীকে নাৰায়ণৰ পৰাত্পৰত্ব, কামনাপ্ৰসূত প্ৰচেষ্টাৰ ব্যৰ্থতা আৰু দিৱ্য নামৰ সৰ্বোচ্চ মহিমা প্ৰকাশ কৰে; অম্বৰীষে বিশ্বৰূপৰ স্তুতি কৰি অচল ভক্তি আৰু ক্লেশ-নিবাৰণ প্ৰাৰ্থনা কৰে। স্বপ্নসদৃশ দৰ্শনৰ পাছত তেওঁলোকে পুনৰ ধামৰ চতুৰ্বিধ প্ৰকাশ—বলভদ্ৰ আৰু সুভদ্ৰাসহ—দেখে আৰু দাৰুব্ৰহ্ম মূৰ্তিক প্ৰত্যক্ষ প্ৰকাশ বুলি মানে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই আখ্যান শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্তনে শুদ্ধি দিয়ে আৰু বিষ্ণুলোক প্ৰাপ্তি কৰায়।

Adhyaya 6

Utkala-deśa-varṇana and Puruṣottama-kṣetra Identification (उत्कलदेशवर्णनम् / पुरुषोत्तमक्षेत्रनिर्णयः)

ষষ্ঠ অধ্যায়ত ঋষিসকলে সুধাৰে—সৰ্বোচ্চ পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰ ক’ত, য’ত নাৰায়ণ দাৰুৰূপী (কাঠৰ ৰূপত) সাক্ষাৎ প্ৰকাশ পায় বুলি খ্যাত। জৈমিনিয়ে উত্তৰ দিয়ে যে দক্ষিণ সাগৰতীৰত অৱস্থিত উৎকলদেশ অতি পবিত্ৰ; বহু তীৰ্থ আৰু পুণ্যদায়ক ধামৰে সমৃদ্ধ। তাৰ পিছত তাত আদৰ্শ সমাজজীৱনৰ বৰ্ণনা আছে—বেদাধ্যয়ন আৰু যজ্ঞত নিবিষ্ট ব্ৰাহ্মণ, নাৰায়ণৰ বিধানত লক্ষ্মীৰ অনুগ্ৰহসহ গৃহস্থ সমৃদ্ধি, লাজ-সত্য- বৈষ্ণৱভক্তি-লোকহিতবোধেৰে পূৰ্ণ জনসমাজ, আৰু প্ৰজাৰক্ষা তথা দানশীলতাত নিষ্ঠাৱান ক্ষত্ৰিয়। কৃষি, বাণিজ্য, গোৰক্ষা, কলা-শিল্পৰ বিকাশৰ লগতে অতিথিসৎকাৰ আৰু দানধৰ্ম দৃঢ়ভাৱে চলি থাকে। শেষত ঋতুচক্ৰৰ নিয়মিততা, সময়মতে বৰষুণ, দুৰ্ভিক্ষ আৰু সামাজিক পতনৰ অভাৱ, আৰু নানা বৃক্ষ-পুষ্প-ফলবাগিচাৰ প্ৰাচুৰ্যৰ কথা কোৱা হয়। ঋষিকুল্যা আৰু সুবৰ্ণৰেখাৰ মাজৰ ভূমি বুলি দেশসীমা নিৰ্দেশ কৰি, পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰক ‘ভূস্বৰ্গ’ ৰূপে পুনঃ প্ৰতিষ্ঠা কৰি, পূৰ্বোক্ত তীৰ্থযাত্ৰা পথসমূহত তাৰ স্থান নিৰ্ণয় কৰা হয়।

Adhyaya 7

इन्द्रद्युम्नचरित-प्रवेशः तथा श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्र-निर्देशः (Indradyumna’s Quest and the Topography of Śrī-Puruṣottama-Kṣetra)

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ কাল-দেশ আৰু তেওঁ কেনেকৈ বিষ্ণুৰ প্ৰতিমা নিৰ্মাণৰ উদ্যোগ ল’লে সেয়া সোধে। জৈমিনিয়ে তেওঁক কৃতযুগৰ আদৰ্শ ৰজা বুলি স্থাপন কৰে—সত্যনিষ্ঠ, সংযমী, বিষ্ণুভক্ত, বিদ্যাৰ পোষক আৰু মহাযজ্ঞৰ কৰ্তা। পূজাৰ সময়ত সভাত ৰজাই জগন্নাথক সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰিব পৰা ‘উত্তম ক্ষেত্ৰ’ ক’ত আছে বুলি প্ৰশ্ন কৰে। দেশভ্ৰমণ কৰা এজন বক্তাই পূৰ্ব সাগৰৰ দক্ষিণ তীৰৰ ওঢ়্ৰদেশৰ কথা কৈ পবিত্ৰ ভূ-প্ৰকৃতি বৰ্ণনা কৰে—বনেৰে ঘেৰোৱা নীলগিৰি/নীলাচল, পাপহৰণকাৰী কল্পবৃক্ষ-উদ্যান, আৰু স্পৰ্শমাত্ৰে মুক্তি দিয়া ৰৌহিণ-কুণ্ড। তাত স্নান আৰু দৰ্শনক মহাযজ্ঞফলৰ সমান বুলি কোৱা হয়। শবৰ বসতি আৰু ‘শবৰদীপক’ আশ্ৰমক সীমা-চিহ্ন আৰু বিষ্ণুধামলৈ যোৱাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ ৰূপে উল্লেখ কৰা হয়। স্থান নিজে দেখা জটিল তপস্বীয়ে দিব্য সুগন্ধ, পুষ্পবৃষ্টি আৰু পশু বা অজ্ঞ লোককো উদ্ধাৰ কৰিব পৰা শক্তিৰ অদ্ভুত লক্ষণ কৈ হঠাৎ অন্তৰ্ধান হয়; তাতে ৰজাৰ সংকল্প অধিক দৃঢ় হয়। তাৰ পাছত ৰজাই পুৰোহিতৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা বিদ্যাপতিক অনুসন্ধানলৈ পঠায়। বিদ্যাপতি বিষ্ণুক স্তোত্ৰ-ভাবনাৰে স্মৰণ কৰি ওঢ়্ৰভূমিত উপস্থিত হয়, বিষ্ণুচিহ্নধাৰী ভক্তসকলক দেখে আৰু শেষত শবৰদীপকত গৈ শবৰবৃদ্ধ বিশ্বাবাসুৰ আদৰণি পায়। তেওঁ আতিথ্য নলৈ নীলমাধৱৰ সাক্ষাৎ দৰ্শন বিচাৰে, যাৰ ফলত দেৱপ্ৰকাশ আৰু ক্ষেত্ৰপ্ৰতিষ্ঠাৰ দিশে কাহিনী আগবাঢ়ে।

Adhyaya 8

रौहिणकुण्डतीर्थमहिमा, नीलमाधवदर्शनं, शबरभक्तिवृत्तान्तः (Rauhiṇa-kuṇḍa Tīrtha Merit, Vision of Nīlamādhava, and the Śabara Devotee Narrative)

অধ্যায় ৮ত ব্ৰাহ্মণ অতিথিৰ অনুৰোধ আৰু অতিথিধৰ্মৰ চাপত শবৰনেতা বিশ্বাৱসু চিন্তা কৰি বংশপৰম্পৰাত শুনা পুৰাণবৃত্তান্ত স্মৰণ কৰে—ৰাজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন আহিব, মহাযজ্ঞ কৰিব আৰু বিষ্ণুৰ চতুৰ্বিধ দাৰুৰূপ স্থাপন কৰিব; তেতিয়া নীলমাধৱৰ পূৰ্বৰ গোপন সান্নিধ্য সলনি হ’ব। সেয়ে তেওঁ নীলমাধৱৰ দৰ্শন প্ৰকাশ কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। কাঁইটীয়া আৰু ম্লান অন্ধকাৰ বনপথে ব্ৰাহ্মণক লৈ গৈ তেওঁ ৰৌহিণ-কুণ্ডত উপস্থিত হয়—ই মহাতীৰ্থ, য’ত স্নান কৰিলে বৈকুণ্ঠলাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ওচৰত কামনা-পূৰণ কৰা বটগছ আছে; তাৰ ছাঁয়ে ঘোৰ পাপ নাশ কৰে। এই দুয়োৰ মাজৰ উপবনত ব্ৰাহ্মণ স্নান কৰি পৰম, সৰ্বব্যাপী, অন্তৰ্যামী আৰু জগতাধাৰ ভগৱানক দীঘল স্তোত্ৰে স্তুতি কৰে আৰু তাৰ পিছত প্ৰণৱ-মন্ত্ৰ জপ কৰে। তাৰ পাছত কাহিনী শবৰ আশ্ৰমলৈ ঘূৰে; তাত দেখা অদ্ভুত অতিথিসত্কাৰ দেৱপূজাৰ অৱশেষ বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়—দেৱগণে জগন্নাথৰ বাবে ভোগ আনে, আৰু শবৰ সমাজে বিষ্ণুৰ নিৰ্মাল্য গ্ৰহণ কৰি জীৱন যাপন কৰে; ই ৰোগ, জৰা আৰু পাপ হৰণকাৰী বুলি বৰ্ণিত। ব্ৰাহ্মণে স্থায়ী মৈত্ৰী আৰু বনবাসী ভক্তি বিচাৰে; বিশ্বাৱসু কয়—আসন্ন আৱৰণৰ বাবে ইন্দ্ৰদ্যুম্নে নীলমাধৱক প্ৰত্যক্ষ নেদেখিব, কিন্তু স্বপ্ন-উপদেশ পাই চতুৰ্বিধ দাৰুমূৰ্তি স্থাপন কৰিব। শেষত ৰজাৰ বসতি স্থাপনৰ প্ৰস্তুতি আৰু ব্ৰাহ্মণৰ অৱন্তীলৈ যাত্ৰা উল্লেখিত।

Adhyaya 9

Adhyāya 9: Darśana-viraha, Ākāśavāṇī, and Vidyāpati’s Return with Nirmālya (Theology of Absence and Sacred Proof)

এই অধ্যায়ত জৈমিনিয়ে মাধৱ-অৰ্চনাৰ সময়ত ঘটা এক আশ্চৰ্য ঘটনাৰ বৰ্ণনা কৰে। প্ৰচণ্ড বতাহ আৰু সোণালী বালিৰ ধুমুহাই আচাৰ বিঘ্নিত কৰে; ধ্যানৰ পৰা উঠা দেৱতাসকলে মাধৱক নেদেখি ব্যাকুল হৈ বিলাপ কৰে। দৰ্শন-নির্ভৰ তত্ত্ব তেওঁলোকে প্ৰকাশ কৰে—কোনো অপৰাধ হ’ল নেকি বুলি শংকা কৰি, পুনৰ দৰ্শন নোহোৱালৈকে তপস্যা, বনবাস আৰু ব্ৰত পালনৰ সংকল্প লয়। তেতিয়া অশৰীৰী বাণী ক’লে—আগলৈ পৃথিৱীত প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন দুৰ্লভ হ’ব; তথাপি সেই স্থানত প্ৰণাম কৰিলেই ফল লাভ হ’ব। কাৰণ জানিবলৈ দেৱতাসকলক স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’বলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হয়। ইফালে নীলমাধৱৰ দৰ্শন লাভ কৰি বিদ্যাপতিয়ে পৰম পুণ্যক্ষেত্ৰ প্ৰদক্ষিণা কৰে; গছ-গছনি, পখী, জলধাৰা, পদ্ম আদি ভৰপূৰ পবিত্ৰ ভূগোলৰ ঘন বৰ্ণনা আহে। সন্ধিয়ালৈ তেওঁ অৱন্তীলৈ উভতি আহে; আগতেই জানি থকা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাই তেওঁক আদৰে গ্ৰহণ কৰে আৰু বিদ্যাপতিয়ে মাধৱৰ নিৰ্মাল্য-সম্পৰ্কিত মালা অৰ্পণ কৰে। ৰজাৰ স্তোত্ৰত জগন্নাথক সৃষ্টিকৰ্তা-ৰক্ষক-সংহাৰক আৰু আৰ্তৰ আশ্ৰয় বুলি বন্দনা কৰা হয়। বিদ্যাপতিয়ে নীলেন্দ্ৰ-মণি-পাষাণৰ প্ৰাচীন ৰূপ, মালাৰ আশ্চৰ্য স্থায়িত্ব, আৰু সেই ক্ষেত্ৰত লৌকিক মঙ্গল আৰু মোক্ষ—দুয়োটাই একেলগে লাভ হোৱাৰ কথা কৈ, শেষত জগন্নাথৰ কৰুণাময় উদ্ধাৰক মুখদৰ্শনৰ মহিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

Adhyaya 10

Nīlādri-kṣetra-varṇana and Viṣṇu-bhakti-lakṣaṇa (Description of Nīlādri and the Definition of Devotion)

এই অধ্যায়ত দুটা ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত অংশ আছে। (১) ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত বিদ্যাপতিয়ে পুৰুষোত্তম ক্ষেত্ৰত হোৱা দিব্য দৰ্শনৰ বৰ্ণনা কৰে—দিব্য সুগন্ধ, দেৱসঙ্গীত, পুষ্পবৃষ্টি আৰু দেৱতাসকলৰ সেৱা-উপচাৰ। তাৰ পিছত ক্ষেত্ৰৰ মাপ-পরিমাণ, সদাহৰিত বটবৃক্ষ, ৰোহিণী-কুণ্ড, দেৱতাৰ অৱস্থান আৰু নীলা-মূৰ্তিৰ সূক্ষ্ম বৰ্ণনা দিয়ে—আসনভঙ্গি, অঙ্গবিন্যাস, অলংকাৰ, লগতে লক্ষ্মী, শেষ, গৰুড়, সুদৰ্শন আদি সহচৰ ৰূপ। দৰ্শনক দুষ্প্ৰাপ্য, কৰ্মানুগ্ৰহ-নির্ভৰ আৰু সাধাৰণ আচাৰ-কর্মতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। (২) ইন্দ্ৰদ্যুম্নে তাতেই বসতি স্থাপন কৰি মন্দিৰ নিৰ্মাণ আৰু দীঘলীয়া উপাসনাৰ সংকল্প কৰে। নাৰদ আহি ৰজাৰ ভক্তিভাৱক সমৰ্থন কৰে আৰু ভক্তিৰ তত্ত্ব শাস্ত্ৰীয়ভাৱে বিন্যস্ত কৰে—সংসাৰ-তাপৰ একমাত্ৰ ফলপ্ৰসূ ঔষধ ভক্তি; ই তামসী, ৰাজসী, সাত্ত্বিকী আৰু চতুৰ্থ নিৰ্গুণ/অদ্বৈতাভিমুখ ভক্তিত বিভক্ত। সত্য বৈষ্ণৱৰ লক্ষণ—সংযম, অহিংসা, দয়া, পৰহিত—উল্লেখ কৰা হয়। এইদৰে ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য, মূৰ্তিতত্ত্ব আৰু ভক্তিধৰ্ম একেলগে সমন্বিত হয়।

Adhyaya 11

इन्द्रद्युम्नस्य नीलाचलयात्रा-निश्चयः तथा मङ्गलाभिषेकः (Indradyumna’s Resolve for the Nīlācala Pilgrimage and Auspicious Consecrations)

অধ্যায় ১১ত ভক্তিপ্ৰেৰিত তীৰ্থযাত্ৰাৰ আৰম্ভণি আৰু বিধিবদ্ধ ক্ৰম বৰ্ণিত। নাৰদৰ উপদেশ শুনি ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন সাধুসঙ্গৰ মোক্ষদায়ক মহিমা প্ৰকাশ কৰি নীলমাধৱ আৰু পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰলৈ যোৱাৰ প্ৰত্যক্ষ পথনির্দেশ বিচাৰে। নাৰদে ক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থসমূহ, ৰক্ষাশক্তি আৰু দৰ্শনে ভক্তি বৃদ্ধি পায় বুলি মহত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈ সন্মত হয়। ৰজা পঞ্চমী, বুধবাৰ, পুষ্য নক্ষত্ৰ আৰু উত্তম লগ্ন ধৰি শুভ যাত্ৰাকাল স্থিৰ কৰি নীলাচলত ৰাজ্যসমৰ্থিত দীঘলীয়া নিবাসসহ যাত্ৰাৰ ৰাজঘোষণা কৰে। ৰাজপৰিয়াল, পুৰোহিত-ঋত্বিজ, শিল্পী-কাৰিগৰ, বণিক, অভিনয়-গায়ক, পশুচিকিৎসক, প্ৰশাসক আদি নানা বৃত্তিৰ লোকক সেৱাভূমিকাসহ একত্ৰ কৰা হয়—যাত্ৰা এক বৃহৎ সামাজিক সমাবেশ ৰূপে দেখা যায়। তাৰ পিছত যাত্ৰা-অভিষেক আৰু ৰক্ষাকৰ্ম সম্পন্ন হয়—বৈদিক-পৌৰাণিক আশীৰ্বাদ, হোমক্ৰম, শান্তিপাঠ, নবগ্ৰহ শমন, মঙ্গল বস্ত্ৰ-অলংকাৰ ধাৰণ, বাদ্যসহ শোভাযাত্ৰা, ব্ৰাহ্মণক দান আৰু মন্দিৰপ্ৰৱেশ। শেষত সীমাৰক্ষক নৰসিংহ আৰু ওচৰৰ দেৱী (দুৰ্গা)ৰ দৰ্শন কৰি ৰথ-সেনাসহ আগবাঢ়ে; উৎকল সীমাত চাৰ্চিকা দেৱীৰ স্থানত স্তৱ কৰি নীলাচল-দৰ্শন নিৰ্বিঘ্ন হ’বলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু নদী-অৰণ্য অঞ্চলত শিবিৰ পাতি বৈষ্ণৱ জ্যেষ্ঠ আৰু সেৱকৰ সন্মান অব্যাহত ৰাখে। ৰাত্ৰিবাস, প্ৰস্থান আৰু দানৰ ন্যায়সঙ্গত বণ্টনসহ সুসংগঠিত গমনবিধিৰ নিৰ্দেশেৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।

Adhyaya 12

Indradyumna’s Pilgrimage Inquiry; Nārada’s Account of Śiva–Viṣṇu and the Designation of Puruṣottama-kṣetra (नीलाचल–विरजामण्डल–एकाम्रवन-प्रसंगः)

এই অধ্যায়ত ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন পূৰ্ব উপদেশে উৎসাহিত হৈ নিজৰ পৰিশ্ৰমক ধৰ্মফলদায়ক বুলি মানি, নাৰদক পথপ্ৰদৰ্শক কৰি যাত্ৰা আগবঢ়ায়। তেওঁ নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি জগন্নাথৰ পূজা কৰে আৰু ওড্ৰদেশ-সংলগ্ন পথেদি একাম্ৰবনৰ দিশে গমন কৰে; নদী পাৰ হয় আৰু পূজাৰ ধ্বনি শুনি ওচৰত আৰাধনা চলি আছে বুলি বুজে। ৰজাই সোধে—এই ধ্বনি নীলাচলৰ প্ৰভুৰ নে অন্য দেৱতাৰ? নাৰদে কয়—এই অঞ্চল ৰক্ষিত আৰু দুৰ্জ্ঞেয়; অপূৰ্ব ভাগ্য আৰু ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহেৰে তবেই লাভ হয়। তাৰ পাছত ৰজাই শিৱৰ ভয় আৰু আশ্ৰয় বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। নাৰদে পুৰাণপ্ৰসিদ্ধ পূৰ্বকথা বৰ্ণনা কৰে—পাৰ্বতীৰ সৈতে শিৱৰ গৃহ্য প্ৰসঙ্গ, কাশী/অবিমুক্তৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু খ্যাতি, কাশীৰাজৰ ঘটনাত বিষ্ণুৰ সুদৰ্শন-প্ৰয়োগ, আৰু শেষত শিৱে নাৰায়ণক স্তৱ কৰি শৰণাগত হোৱা। বিষ্ণুৱে শিৱক একাম্ৰবনত বাস কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু দক্ষিণ সমুদ্ৰতীৰত নীলাচল-ৱিৰজা-মণ্ডলচিহ্নিত পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰক সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ, বিস্তৃত আৰু মোক্ষপ্ৰদ বুলি তাৰ মাহাত্ম্য বুজায়। পুনৰ যাত্ৰাবৃত্তান্তলৈ ঘূৰি ইন্দ্ৰদ্যুম্ন একাম্ৰবনত উপস্থিত হৈ তীৰ্থস্নান, দান-অৰ্ঘ্যাদি কৰে, কোটীশ্বৰক পূজা কৰে আৰু সময়বদ্ধ প্ৰতিজ্ঞাসহ শিৱৰ আশ্বাস লাভ কৰে। শেষত নীলাচলত হৰিৰ সান্নিধ্যলৈ গতি অব্যাহত থাকে আৰু মন-বচনে স্মৰণ-কীৰ্তনত স্থিত থাকি অধ্যায় সমাপ্ত হয়।

Adhyaya 13

कपोतेश्वर-बिल्वेश-माहात्म्य (Kapoteśvara and Bilveśvara: Theological Discourse on Sacred Origins)

অধ্যায় ১৩ত ঋষিসকলে সোধে—কপোটেশস্থলী কেনেকৈ প্ৰসিদ্ধ হ’ল আৰু কপোট আৰু ঈশ কোন। জৈমিনি কয় যে আগতে কুশস্থলী তীক্ষ্ণ কুশাঘাঁহ আৰু কাঁইটৰে ভৰা, জলহীন আৰু অনুৰ্বৰ এক নিৰ্জন সীমান্তভূমি আছিল। তাত ধূর্জটি/মহেশ্বৰে বিষ্ণুৰ একান্ত ভক্তিৰে পূজ্যতা লাভ কৰাৰ সংকল্প কৰি, বাহ্য উপায়ৰ সলনি অন্তৰ্যাগ গ্ৰহণ কৰে আৰু বায়ুভক্ষণাদি ঘোৰ তপস্যা কৰে। ভগৱান প্ৰসন্ন হৈ সমৃদ্ধি দান কৰাত সেই স্থান বৃন্দাবন সদৃশ জলাশয়, বৃক্ষ, পুষ্প আৰু পক্ষীৰে শোভিত হয়। শিৱ তপস্যাত ‘কপোটসদৃশ’ হৈ মুৰাৰিৰ আজ্ঞাত উমাসহ কপোটেশ্বৰ ৰূপে তাতে অধিষ্ঠান কৰে; ত্ৰ্যম্বকভাবেও পূজিত হয়। তাৰ পাছত বিল্বেশ-মাহাত্ম্য। পাতালস্থিত দৈত্যসকলে জগতক ভয় দেখুৱালে, দেবকীগর্ভসম্ভৱ ভগৱানে তীৰ্থস্নান কৰি নীলমাধৱক প্ৰণাম কৰে, বিল্বফল অৰ্পণ কৰি শিৱক পৰাত্পৰ নামৰে স্তৱ কৰে। ‘বিবৰ’ পথ লাভ কৰি পাতাললৈ নামি দৈত্যসকলক সংহাৰ কৰি উভতি আহে আৰু তেওঁলোকে পুনৰ ওলাই নাহিবলৈ শিৱক দ্বাৰৰোধক ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত বিল্বেশ্বৰ দৰ্শন-পূজাৰ কীৰ্তি আৰু ফল কোৱা হয় আৰু দুয়ো মাহাত্ম্যৰ সাৰেই এই অধ্যায়ৰ মুখ্য বিষয় বুলি উপসংহাৰ টানা হয়।

Adhyaya 14

नीलमाधव-अन्तर्धान, राजविषाद, तथा अश्वमेध-क्रतु-प्रतिज्ञा (The Disappearance of Nīlamādhava and the King’s Resolve for Sacrificial Preparation)

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—ৰথত আৰূঢ় হৈ নাৰদ আৰু ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লৈ গ’ল? জৈমিনিয়ে কয় যে তেওঁলোকে নীলকণ্ঠৰ ওচৰৰ ক্ষেত্ৰলৈ আগবাঢ়িছিল; পথত ৰজাৰ বাঁও চকু আৰু বাহুত কঁপনি উঠি অশুভ লক্ষণ দেখা দিলে। ৰজাই ইয়াক নিজৰ পুণ্যযাত্ৰা ব্যৰ্থ হ’ব পাৰে বুলি ভাবি, কৰ্মদোষ, ধৰ্মপালন আৰু প্ৰজাৰ মঙ্গল বিষয়ে নাৰদক উদ্বিগ্ন হৈ সোধে। নাৰদে বুজাই দিয়ে—শুভ কাৰ্যৰ আৰম্ভণিতে বাধা আহা স্বাভাৱিক; বহু সময়ত সেয়াই মঙ্গলফলৰ পূৰ্বলক্ষণ হয়। তাৰ পিছত নাৰদে গুৰুত্বপূর্ণ সংবাদ দিয়ে—বিদ্যাপতিয়ে আগতে দেখা নীলমাধৱ এতিয়া মানুহৰ বাবে অন্তৰ্ধান হৈছে; পাতালনিবাসলৈ গ’ল আৰু মর্ত্যলোকে দুষ্প্ৰাপ্য হ’ল। এই কথা শুনি ৰজা মূৰ্ছিত হয়; সেৱকে শীতল পানী, চন্দন আৰু পাখাৰে তেওঁক সজাগ কৰে, আৰু নাৰদে যোগধৈৰ্যৰে তেওঁক স্থিৰ ৰাখে। ৰজাৰ বিলাপ ৰাজ্যধৰ্মলৈ বিস্তাৰিত হয়—ৰাজ্যব্যৱস্থা ভাঙিব, পণ্ডিতসকল স্থানত্যাগ কৰিব, খেতিৰ মাটি পৰিত্যক্ত হ’ব বুলি ভয় কৰে; হৰিদৰ্শন নাপালে পুত্ৰক ৰাজ্য দি প্ৰায়োপৱেশ (উপবাস-মৰণ) কৰিব বুলি সংকল্প কৰে। নাৰদে সান্ত্বনা দিয়ে—ভগৱানৰ লীলা অনুমানাতীত; ব্ৰহ্মাৰ বাবেও মায়া ভেদ কৰা কঠিন। উপায় দেখুৱাই কয়—পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰত থাকি বহু অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰা; যজ্ঞশেষত বিষ্ণু দাৰুতনু (কাঠৰ দেহ) ৰূপে দৰ্শন দিব, আৰু সেই ৰূপসমূহৰ প্ৰতিষ্ঠা নাৰদে নিজে কৰিব। শেষত নিৰ্দেশ—নীলকণ্ঠৰ ওচৰৰ শঙ্খাকৃতি ক্ষেত্ৰৰ সমতল যজ্ঞভূমিত স্থায়ী যজ্ঞশালা নিৰ্মাণ কৰি, নীলাদ্ৰিসংলগ্ন নৰসিংহৰূপ দৰ্শন কৰি, ব্ৰহ্মাৰ আজ্ঞা অনুসাৰে বিলম্ব নকৰাকৈ ক্ৰতু আৰম্ভ কৰা।

Adhyaya 15

Nṛsiṃha-darśana and the Nyagrodha Mokṣa-sthāna: Indradyumna Guided by Nārada

এই অধ্যায়ত তীৰ্থযাত্ৰীসকলে প্ৰথমে নীলকণ্ঠ (শিৱ) আৰু দুৰ্গাক যথাযোগ্য সন্মানসহ পূজা কৰি তাৰ পিছত নীলাচল/নীলভূধৰৰ দিশে আগবাঢ়ে—ই বৈষ্ণৱ-শৈৱ-শাক্ত পৰম্পৰাৰ প্ৰতি শিষ্টাচাৰপূর্ণ তীৰ্থনীতি প্ৰকাশ কৰে। পথ ঘন অৰণ্য, অসম ভূমি আৰু ভয়ংকৰ প্ৰহৰীৰে ৰক্ষিত; যেন প্ৰৱেশৰ বাবে ইন্দ্ৰিয়-সংযম আৰু সঠিক পথনির্দেশ অতি প্ৰয়োজনীয়। পথ নাপাই বিভ্ৰান্ত হ’লে নাৰদে তেওঁলোকক শিখৰলৈ লৈ যায়। তাত ভগৱান নৃসিংহ উগ্ৰ কিন্তু উদ্ধাৰক ৰূপে প্ৰকট হয়—দৈত্য বিদাৰণ কৰি, বিশ্বাগ্নিৰ দৰে তেজে দীপ্ত; তেওঁৰ দৰ্শনমাত্ৰেই মহাপাপো নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ইন্দ্ৰদ্যুম্নে চিন্তা প্ৰকাশ কৰে যে নৃসিংহ সাধাৰণ লোকৰ বাবে দুঃসাধ্য আৰাধ্য, কিন্তু সাধু-মধ্যস্থতা আৰু ভগৱৎকৃপাৰে সুলভ হয়। তাৰ পিছত নাৰদে এক গোপন শুদ্ধিকৰ মুক্তিস্থান দেখুৱায়—এটা বিশাল ন্যগ্ৰোধ (বট) গছ, যাৰ ছাঁ আৰু সান্নিধ্যও পৰিবর্তনকাৰী বুলি বৰ্ণিত। আলোচনাত ভগৱানৰ প্ৰকাশ-গোপন তত্ত্ব আহে: যুগে যুগে তেওঁ কৰুণাবশে বাহ্য কাৰণ নোহোৱাকৈ প্ৰকট হয়, কেতিয়াবা গোপন থাকে, আৰু অন্য তীৰ্থতো অংশৰূপে দীপ্ত হ’ব পাৰে। ইন্দ্ৰদ্যুম্নে নাম আৰু দৰ্শনক মুক্তিদায়ক মানি শৰণাগতি প্ৰাৰ্থনা কৰে, অজামিলৰ দৃষ্টান্তে কৃপা যান্ত্ৰিক কৰ্মফলৰ ওপৰত বুলি দেখুৱায়; শেষত অশৰীৰী বাণীয়ে নাৰদৰ ব্ৰহ্ম-সম্পৰ্কিত নিৰ্দেশ মানিবলৈ কৈ পৰৱৰ্তী আচাৰক শাস্ত্ৰীয় অনুমোদন দিয়ে।

Adhyaya 16

नरसिंहप्रत्यर्चाप्रतिष्ठा—इन्द्रद्युम्नस्तोत्रं च (Narasiṃha Image-Consecration and Indradyumna’s Hymn)

জৈমিনিয়ে বৰ্ণনা কৰে—মহাক্ৰতুত ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ অচল বিশ্বাস আৰু দৃঢ় সংকল্প দেখি নাৰদ মুনি প্ৰসন্ন হয়। তেওঁ ৰজাক নীলকণ্ঠৰ ওচৰত থকা মহা চন্দনবৃক্ষৰ কাষলৈ আগবাঢ়িবলৈ ক’লে আৰু নৰসিংহৰ সান্নিধ্যত এই ক্ৰিয়া কৰিলে অসাধাৰণ ফল লাভ হ’ব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিলে। তাত পশ্চিমমুখী নৰসিংহ-মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ ব্যৱস্থা হয়; নাৰদৰ স্মৰণমাত্ৰে বিশ্বকৰ্মাৰ পুত্ৰ মানৱৰূপে শিল্পশাস্ত্ৰ-নিপুণ হৈ আহি চাৰি দিনতে অপূৰ্ব প্ৰাসাদ সম্পূৰ্ণ কৰে। তাৰ পিছত মঙ্গলধ্বনি, পুষ্পবৃষ্টি আৰু দিব্য লক্ষণ প্ৰকাশ পায়; নাৰদ প্ৰতিষ্ঠাযোগ্য নৰসিংহ-প্ৰত্যৰ্চা লৈ পুনৰ উভতি আহে। ইন্দ্ৰদ্যুম্নে প্ৰদক্ষিণা কৰি সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি দীঘলীয়া স্তোত্ৰ পাঠ কৰে, য’ত নৰসিংহ/বিষ্ণুক পৰম, সৰ্বব্যাপী আৰু দুখ-সংশয় নাশক বুলি স্তৱ কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—শম্ভুসহ নৰসিংহ দৰ্শন, স্তোত্ৰপাঠ, তিথি-নক্ষত্ৰ অনুসাৰে ব্ৰত (যেনে শুক্ল দ্বাদশী স্বাতীযুক্ত, বৈশাখ চতুৰ্দশী) আৰু পঞ্চামৃতাদি অভিষেক পাপক্ষয়, ইচ্ছাপূৰণ, যজ্ঞতুল্য ফল আৰু ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি দিয়ে; মন্দিৰৰ ওচৰত কৰা কৰ্ম নৰসিংহৰ কৃপাৰে বহুগুণ পুণ্যফলদায়ক হয়।

Adhyaya 17

Indradyumna’s Royal Assembly and the Initiation of the Thousand Aśvamedhas (Narrative of Ritual Preparation and Divine Re-manifestation)

অধ্যায় ১৭ত ঋষিসকলে সোধে—পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত নৰসিংহ-প্ৰতিষ্ঠাৰ পাছত ৰজাই কি কৰিলে? জৈমিনিয়ে বৰ্ণনা কৰে যে ইন্দ্ৰদ্যুম্নে এক বিশাল, শৃঙ্খলাবদ্ধ আৰু সৰ্বসমাৱেশী ৰাজসভা আহ্বান কৰিলে—ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱগণ, বহু ঋষি, চাৰিও বেদ সাঙ্গোপাঙ্গ পণ্ডিত, ধৰ্মবিশাৰদ আৰু বিভিন্ন সমাজশ্ৰেণীৰ অতিথিসকল তাত উপস্থিত হ’ল। উঁচু সভামণ্ডপ আৰু আদৰ্শ যজ্ঞস্থলসম যাগশালা নিৰ্মাণ কৰি, সৌন্দৰ্য, শুচিতা আৰু বিধিব্যৱস্থাক যজ্ঞশুদ্ধিৰেই বিস্তাৰ হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। ৰজাই ইন্দ্ৰসহ সকলোকে উপযুক্ত দান, আতিথ্য আৰু সংযত শিষ্টাচাৰে সন্মান জনালে। তাৰপাছত ব্যক্তিগত কামনা নহয়, যজ্ঞপুৰুষৰ উদ্দেশ্যে অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিবলৈ অনুমতি বিচাৰিলে। দেৱতাসকলে তেওঁৰ সত্যনিষ্ঠা স্বীকাৰ কৰি পূৰ্ব আশ্বাস স্মৰণ কৰালে—ভগৱান কৰুণাবশত ‘দাৰৱ দেহ’ (কাঠৰ দেহ) ধাৰণ কৰি পুনৰ প্ৰকাশ পাব; এই উদ্যোগ ত্ৰিলোক শুদ্ধিৰ সহায়ক। পিছত দীক্ষা, অগ্নি-স্থাপন, পাত্ৰ-বিতৰণ, সকলো শ্ৰেণীত অন্নদান, নিৰন্তৰ আতিথ্য আৰু যজ্ঞক ঘিৰি থকা আশ্চৰ্য সমৃদ্ধিৰ বৰ্ণনা আহে। কৰ্ম নিৰ্দোষ, ঋত্বিজসকল পাণ্ডিত্যসম্পন্ন, আৰু যজ্ঞসত্ৰত ভক্তিময় কাহিনি-শ্ৰৱণো চলি থাকে। শেষত স্বপ্ন-সংকেতৰ জৰিয়তে হৰিৰ কাৰ্যৰ ৰহস্যময় কিন্তু কৃপাসংযুক্ত স্বভাৱ প্ৰকাশ পায়।

Adhyaya 18

भगवद्द्रुमप्रादुर्भावः एवं प्रतिमानिर्माण-नियमाः (The Manifestation of the Divine Tree and Protocols for Image-Making)

এই অধ্যায়ত ৰাজসুত্যা আৰু অশ্বমেধ-সম্পৰ্কিত যজ্ঞৰ মহিমা বৰ্ণিত হৈছে—শৃঙ্খলাবদ্ধ পাঠ, স্তোত্ৰ, দান আৰু ৰাজসেৱকৰ ব্যৱস্থা অবিৰত চলি থাকে। তেতিয়া বিল্বেশ্বৰ নিকট সমুদ্ৰতীৰত, আংশিকভাৱে সমুদ্ৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত, দীপ্তিমান আৰু সুগন্ধি শঙ্খ-চক্ৰচিহ্নিত এক আশ্চৰ্য বৃক্ষ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়; ইয়াক অপৌৰুষেয় দিৱ্য সংকেত বুলি ধৰা হয়। ৰাজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন নাৰদক সুধে। নাৰদ ব্যাখ্যা কৰে—ই পূৰ্বদৰ্শন-পুণ্যৰ পৰিপাক আৰু বিষ্ণুৰ প্ৰাকট্যৰ সৈতে জড়িত চিহ্ন; কিছুমান কথনত পতিত কেশৰ দৰে দেহচিহ্ন বৃক্ষৰূপ ধাৰণ কৰাৰ ভাবনাও সংযুক্ত। ৰাজাই অৱভৃথস্নান সম্পূৰ্ণ কৰি মহোৎসৱ কৰে, মহাবেদীত বৃক্ষ স্থাপন কৰি বিস্তৃত পূজা অৰ্পণ কৰে। বিষ্ণুৰ প্ৰতিমা কোনে নিৰ্মাণ কৰিব বুলি প্ৰশ্ন উঠিলে, নাৰদ দেৱকাৰ্যৰ অগম্যতা স্বীকাৰ কৰে। তেতিয়া আকাশবাণীয়ে কঠোৰ বিধান দিয়ে—দিৱ্য শিল্পী (বৃদ্ধ কাঠমিস্ত্ৰীৰ ৰূপে) পনৰ দিন সুৰক্ষিত অনুষ্ঠান-পরিসৰত আবদ্ধ হৈ কাম কৰিব; নিৰ্মাণ কোনেও চাব নোৱাৰে, আৰু শব্দ-উৎসুকতাক আধ্যাত্মিক বিপদ বুলি কোৱা হয়। শেষত প্ৰকাশ পায়—সেই শিল্পী স্বয়ং নাৰায়ণ, মানৱবেশেৰে বিধি-প্ৰক্ৰিয়াৰ ভিতৰত দেৱকর্তৃত্ব গোপন ৰাখিবলৈ আহিছে।

Adhyaya 19

Āvirbhāva of the Four Forms at Nīlādri and the Protocols of Icon-Covering (Jagannātha–Balabhadra–Subhadrā–Sudarśana)

এই অধ্যায়ত মঙ্গললক্ষণসমূহ ক্ৰমে তীব্ৰ হোৱা বৰ্ণনা আছে—দিব্য সুগন্ধ, দেৱবাদ্যৰ ধ্বনি আৰু সূক্ষ্ম বৰষুণ—ইয়াৰ দ্বাৰা নীলাদ্ৰিত ভগৱানৰ আবিৰ্ভাৱ সন্নিকট হোৱাৰ সংকেত পোৱা যায়। দৰ্শন হোৱাৰ লগে লগে দেৱগণ আৰু বিধিনিপুণ লোকসকল আনন্দিত হৈ হৰিৰ পূজাত প্ৰবৃত্ত হয়। ইয়াত চাৰিটা ৰূপৰ প্ৰকাশ নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে—জগন্নাথ (বিষ্ণু/জনাৰ্দন), বলভদ্ৰ (অনন্ত/শেষ, জগতধাৰক), সুভদ্ৰা (শ্ৰী/লক্ষ্মী-শক্তিৰ ব্যাপক ৰূপ), আৰু সুদৰ্শন (নিত্য চক্ৰ; ইয়াত পৃথক বিগ্ৰহৰূপেও)। লগতে তত্ত্বগত স্পষ্টীকৰণ দিয়া হৈছে যে কৃষ্ণ আৰু বল তত্ত্বত অভিন্ন; সামাজিক নামভেদ কেৱল লোকব্যৱহাৰ। বিগ্ৰহ-সংৰক্ষণৰ বিধিও দিয়া আছে—মূৰ্তিসমূহ দৃঢ়ভাৱে আৱৰণ দি তাৰ পিছত নিজ নিজ বৰ্ণে ৰঙাব লাগে; সুৰক্ষা-লেপ আঁতৰোৱা নিষিদ্ধ, আৰু তাৰ ফলত দুৰ্ভিক্ষ, মহামাৰী, সন্তানক্ষয় আদি সামাজিক অনর্থৰ কথা কোৱা হৈছে। সুন্দৰকৈ ৰঙা দৰ্শন পাপক্ষয়কাৰী বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। মন্দিৰ-নির্দেশ অনুসাৰে নীলাদ্ৰিৰ নিৰ্দিষ্ট স্থানত বৃহৎ, স্থিৰ দেৱালয় নিৰ্মাণ কৰি বিগ্ৰহ প্ৰতিষ্ঠা, আৰু বিশ্বাবসু শবৰভক্তৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বংশক নিত্যসেৱা আৰু উৎসৱসেৱাত নিযুক্ত কৰাৰ কথা আছে। শেষত ৰজা ভাববিহ্বল হয়; মুনি কৰুণাময় প্ৰভুক পূজা-স্তৱ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে—যথাবিধি স্তৱ কৰিলে ভগৱানে অভীষ্ট ফল দান কৰে।

Adhyaya 20

इन्द्रद्युम्नस्तुतिः, पूजाविधानम्, इन्द्रद्युम्नसरः-प्रशंसा च (Indradyumna’s Hymn, Worship Procedure, and the Praise of Indradyumna Lake)

এই অধ্যায়ত তিনিটা সংযুক্ত ধাৰা দেখা যায়। (১) নাৰদৰ প্ৰেৰণা পাই ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নে জগন্নাথ/বিষ্ণুৰ দীঘলীয়া স্তৱ কৰে। তেওঁ দেহৰ অশুচিতা আৰু কৰ্মক্ষয়জনিত ক্লেশ স্মৰণ কৰি, ভগৱানৰ কমলচৰণৰ পবিত্ৰতাকেই একমাত্ৰ আশ্ৰয় মানে; বিষয়সুখ ‘পৰিণাম’ত দুখলৈ পৰিণত হয় বুলি কৈ, সংসাৰৰ পৰা উদ্ধাৰৰ বাবে পুনঃপুনঃ প্ৰাৰ্থনা কৰে। স্তৱত বিষ্ণুক বিশ্বৰূপ আৰু পৰম শৰণ বুলি মানি দাস্যভাব আৰু শৰণাগতি প্ৰকাশ পায়। (২) তাৰ পিছত নাৰদে নাৰায়ণক বহু উপাধিৰে স্তৱ কৰে; ৰজা, শ্ৰোত্ৰিয়, ঋষি আৰু বিভিন্ন বৰ্ণৰ প্ৰতিনিধিসকলে একেলগে সমবেত স্তৱন কৰে। ইন্দ্ৰদ্যুম্নে বাসুদেৱসহ বলভদ্ৰ, ভদ্ৰা/সুভদ্ৰা আৰু সুদৰ্শনৰ বিধিবৎ পূজা কৰে; দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রৰ প্ৰয়োগ আৰু বেদপ্ৰসিদ্ধ (পৌৰুষ/ত্রয়ীপ্ৰসিদ্ধ) স্তোত্ৰপাঠ নিৰ্দেশ কৰে। তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণসকলক বিপুল দান দি মহাদান সম্পন্ন কৰে। (৩) গোধনৰ সময়ত গাইৰ খুৰৰ ছাপৰ পৰা এটা গাঁত সৃষ্টি হৈ দানজলেৰে ভৰি মহাপুণ্য তীৰ্থ হয়—ইন্দ্ৰদ্যুম্ন সৰোবৰ নামে খ্যাত। তাত স্নান আৰু অৰ্পণে মহাযজ্ঞসম ফল আৰু পিতৃকল্যাণ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ৰজাই শুভমুহূৰ্তত মন্দিৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰি, শিল্পী-কাৰিগৰক সন্মান দিয়ে, উৎসৱৰ ব্যৱস্থা কৰে; বহু দেশৰ ধন-সম্পদ জগন্নাথৰ প্ৰাসাদৰ বাবে উৎসৰ্গ কৰি, ৰাজসমৃদ্ধি ঈশ্বৰসেৱাতেই সাৰ্থক বুলি ধৰে।

Adhyaya 21

दारुमूर्तेः श्रौतप्रामाण्यं, दर्शनमुक्तिः, प्रासादनिर्माण-प्रतिष्ठा च (Vedic Authority of the Wooden Icon, Liberation through Darśana, and Temple Construction & Consecration)

এই অধ্যায়ত জৈমিনিয়ে নিবেদিত সংলাপৰ মাজেৰে কাহিনী আগবাঢ়ে। ঋগ্বেদ আৰু বেদান্তত নিপুণ এজন ব্ৰাহ্মণে ৰজাৰ ভাগ্যৰ প্ৰশংসা কৰি কয়—তেওঁ দাৰুমূৰ্তি (কাঠৰ বিগ্ৰহ)ৰ প্ৰাকট্য দৰ্শন কৰিছে; আৰু এই ‘অপৌৰুষ’ ৰূপৰ পূজাই দুৰ্লভ মোক্ষ দিয়ে। নাৰদ উত্তৰ দিয়ে—বেদ নোহোৱাকৈ বিষ্ণুৰ ধৰ্মব্যৱস্থা নচলে; অৱতাৰ আৰু তাৰ আৰাধনা শ্ৰুতি-প্ৰসিদ্ধ, অৰ্থাৎ বেদ-প্ৰমাণিত। দেৱতাক বেদান্তত জ্ঞেয় পুৰুষৰ সৈতে সংযোগ কৰি অর্চাক মানৱকল্যাণ (নিঃশ্ৰেয়স)ৰ অনুমোদিত, ফলদায়ক মাধ্যম বুলি স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পিছত ওড্ৰদেশ আৰু সেই ক্ষেত্ৰৰ মহিমা বৰ্ণিত—সাধাৰণ চকুৰোও ‘ৰূপত ব্ৰহ্ম’ দৰ্শন হয় বুলি কোৱা হয়; লগতে কৰ্মমাৰ্গৰ জটিলতা আৰু দেহধাৰীৰ অস্থিৰ অৱস্থাৰ কথাও স্মৰণ কৰোৱা হয়। তথাপি সুলভতাই মুখ্য—কেৱল দৰ্শনেই মুক্তি সম্ভৱ; সমাজৰ প্ৰান্তত থকা দৰ্শকো লাভৰ পৰা বঞ্চিত নহয়; নিয়মযুক্ত ভক্তিৰ পৰিণতি সায়ুজ্য বুলি ঘোষণা কৰা হয়। পিছলৈ নাৰদে উপনিষদীয় অৰ্থ প্ৰাকট্য হোৱা কথা জনাই ব্ৰহ্মাৰ অভিপ্ৰায় জানি ৰজাক ভব্য মন্দিৰ নিৰ্মাণ আৰু নৰসিংহ প্ৰতিষ্ঠাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰজা প্ৰতিষ্ঠা-মহোৎসৱৰ বাবে ব্ৰহ্মাৰ সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰে; দক্ষ শিল্পী আৰু অপাৰ সম্পদেৰে নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ হয় আৰু মন্দিৰৰ অপূৰ্ব শোভা প্ৰশংসিত হয়। শেষত নাৰদে ৰজাৰ অদ্বৈত ভক্তি দৃঢ় বুলি কৈ—কৰ্ম, দান, ব্ৰত, অধ্যয়ন আৰু তপস্যাৰে যি দুৰূহ, সেয়া অচল ভক্তিৰে সুলভ হয় বুলি ঘোষণা কৰে; প্ৰতিষ্ঠাৰ পাছত ভৱিষ্যৎ উৎসৱ আৰু দিব্য বৰদানৰ আশা, লগতে নাৰদ-ঋষিসকলৰ পুনৰাগমনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়।

Adhyaya 22

ब्रह्मलोकगमनम् एवं ब्रह्मसभा-प्रवेशः | Ascent to Brahmaloka and Entry into Brahmā’s Assembly

এই অধ্যায়ত মন্দিৰ-কেন্দ্ৰিত ভক্তিৰ পৰা আগবাঢ়ি ব্রহ্মলোকগমনৰ দিৱ্য আৰোহণ বৰ্ণিত হৈছে। জৈমিনিয়ে কোৱা মতে—ৰাজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নে যাত্ৰা সম্ভৱ নে বুলি সোধাত মনোজৱ পুষ্পৰথ প্ৰকট হয়। নাৰদৰ সৈতে ৰজাই শ্ৰীকৃষ্ণ/জগন্নাথক ৰাম আদি সহ প্ৰদক্ষিণা কৰি বাৰে বাৰে প্ৰণাম কৰে আৰু ব্রহ্মলোকলৈ যাত্ৰাৰ অনুমতি প্ৰাৰ্থনা কৰে। তেওঁলোকে সূৰ্যমণ্ডলীয় স্তৰ আৰু ধ্ৰুৱলোক অতিক্ৰম কৰি ঊৰ্ধ্বলোকসমূহলৈ উঠি যায়; তাত সিদ্ধসকলে তেওঁলোকক দেখি সন্মান জনায়। ভাগৱত-চৰিত মন শুদ্ধিকাৰী বুলি প্ৰতিপন্ন হয়, আৰু বিষ্ণুভক্তিৰ ফলত ৰজাৰ অগ্ৰগতি অতি দ্ৰুত হয়। তথাপি মানৱীয় চিন্তা থাকে—নিজৰ অনুপস্থিতিত জগন্নাথ-প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ লোভেৰে বিকৃত বা বিলম্বিত হ’ব নেকি, বা প্ৰতিদ্বন্দ্বীয়ে বাধা দিব নেকি। ঋষিয়ে আশ্বাস দিয়ে কয়—ব্রহ্মলোক ৰোগ-জৰা-মৃত্যুৰহিত; দেৱীয় সহায় নিশ্চিত; আৰু ধৰ্ম তথা বিশ্বক্ৰমৰ অনুকূল কৰ্মত বিঘ্ন পৰাৰ সম্ভাৱনা অতি ক্ষীণ। তাৰ পিছত ব্রহ্মলোকৰ ধ্বনি আৰু সমাজচিত্র—স্বাধ্যায়ৰ বেদধ্বনি, ইতিহাস-পুৰাণ, ছন্দ, কল্প আদি শাস্ত্ৰৰ সুশৃঙ্খল অধ্যয়ন, আৰু ব্রহ্মাৰ সভা য’ত ব্রহ্মর্ষি আৰু মুক্তসত্তাসকল সমবেত—বৰ্ণিত হয়। শেষত সভাদ্বাৰত দ্বাৰপালে নাৰদক সাদৰে স্বাগতম জনাই প্ৰৱেশ দিয়ে, তেওঁলোকৰ পবিত্ৰ উদ্দেশ্যৰ মান্যতা প্ৰকাশ কৰি।

Adhyaya 23

Indradyumna’s Audience with Brahmā and the Disclosure of Puruṣottama’s Manifest Form (इन्द्रद्युम्नस्य ब्रह्मदर्शनं पुरुषोत्तमप्रादुर्भाव-रहस्यम्)

এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাৰ সভাত সংঘটিত ৰাজস-ধাৰ্মিক ক্ৰম বৰ্ণিত হৈছে। নাৰদে ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ আগমনৰ সংবাদ দিয়ে, আৰু দ্বাৰপাল মণিকোডৰে আগন্তুকৰ অসাধাৰণ মৰ্যাদা আৰু প্ৰৱেশ-শিষ্টাচাৰ উল্লেখ কৰি লোকপাল আৰু বিশ্ব-প্ৰশাসকসকলৰ উপস্থিতি দেখুৱায়। ব্ৰহ্মা দিব্যগীতত লীন হৈ থাকিও কেৱল দৃষ্টিমাত্ৰে প্ৰৱেশৰ অনুমতি দিয়ে; ইন্দ্ৰদ্যুম্ন বিনয়ে প্ৰণাম কৰে আৰু দেৱপ্ৰিয় বুলি প্ৰশংসিত হয়, তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই তাৰ উদ্দেশ্য সোধে। ইন্দ্ৰদ্যুম্নে নিজে আৰম্ভ কৰা মন্দিৰত জগন্নাথ (পুৰুষোত্তম)ৰ প্ৰতিষ্ঠা বিচাৰে আৰু ব্ৰহ্মাৰ অধিকাৰ আৰু জগন্নাথৰ পৰমত্ব তত্ত্বতঃ অভেদ বুলি ঘোষণা কৰে। অপেক্ষাৰত দেৱতা আৰু লোকপালসকলৰ পক্ষত দুৰ্বাসাই মধ্যস্থতা কৰে; কিন্তু ব্ৰহ্মাই স্পষ্ট কৰে যে শুদ্ধ কৰ্ম আৰু ভক্তিৰ বাবে ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ যোগ্যতা তেওঁলোকতকৈও উচ্চ। তাৰ পাছত সময়ৰ ৰহস্য প্ৰকাশ পায়—ব্ৰহ্মাৰ গীত চলি থাকোঁতেই মহাকাল পাৰ হৈ গৈছে, ৰজাৰ বংশ লুপ্ত হৈছে, কেৱল দেৱতা আৰু মন্দিৰ অৱশিষ্ট। ব্ৰহ্মাই ইন্দ্ৰদ্যুম্নক পৃথিৱীলৈ উভতি গৈ প্ৰতিষ্ঠাৰ আয়োজন সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু সহায়ক দেৱসকলৰ সৈতে নিজেও আহিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। শেষত দেৱসকলক উপদেশ দিয়ে—শ্ৰীপুৰুষোত্তমক্ষেত্ৰ (নীলাদ্ৰি)ত পুৰুষোত্তম যুগযুগান্তৰেও স্থিত, দাৰুময় দেহধাৰী প্ৰকট ৰূপে পূজ্য; সেই ৰূপৰ দৰ্শন-পূজাই কঠোৰ যোগতপস্যা নকৰিলেও শুদ্ধি আৰু মুক্তি প্ৰদান কৰে।

Adhyaya 24

Deva-stuti to Jagannātha and Planning the Prāsāda-Pratiṣṭhā (देवस्तुतिः जगन्नाथस्य तथा प्रासादप्रतिष्ठासंभारविचारः)

এই অধ্যায়ত জৈমিনিয়ে ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাৰ জগন্নাথৰ ওচৰলৈ গভীৰ ভক্তিভাৱে আগমন বৰ্ণনা কৰিছে। ৰজাই দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰে, বাৰে বাৰে নমস্কাৰ জনায়, প্ৰদক্ষিণা কৰে আৰু স্তোত্ৰময় বাক্যৰে প্ৰভুক সম্বোধন কৰে। তাৰ পাছত দেৱগণ আহি দীঘলীয়া স্তুতি পাঠ কৰে; তাত জগন্নাথক সৰ্বব্যাপী বিশ্বপুৰুষ, বৈদিক ছন্দ, যজ্ঞ, সকলো জীৱ আৰু বৰ্ণব্যৱস্থাৰ মূল, আৰু অন্তৰ্যামী ৰূপে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ দান কৰা একমাত্ৰ পৰমেশ্বৰ বুলি কোৱা হয়। স্তুতিৰ পাছত কাহিনী কৰ্ম-আয়োজনলৈ ঘূৰে। সকলোৱে নৰসিংহ-ক্ষেত্ৰত পূজা কৰি নীলাচলৰ শিখৰ-প্ৰদেশলৈ যায় আৰু তাত এক আশ্চৰ্য প্ৰাসাদ দেখে—অতি বৃহৎ, আকাশস্পৰ্শী, মানুহৰ সামৰ্থ্যৰ অতীত যেন আৰু দীঘলীয়া সময় ধৰি স্থিৰ। ইন্দ্ৰদ্যুম্নে পূৰ্বৰ দিৱ্য আদেশ স্মৰণ কৰি প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সাম্ভাৰ (বিধি-সামগ্ৰী) সংগ্ৰহৰ বিষয়ে চিন্তা প্ৰকাশ কৰে; দেৱতাসকলে নিজৰ সীমাবদ্ধতা জনায়, কিন্তু পদ্মনিধিয়ে দিৱ্য অনুমতিত সহায়ৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই পঠোৱা নাৰদ আহি শাস্ত্ৰানুসাৰে সামগ্ৰী ব্যৱস্থা আৰু প্ৰতিষ্ঠা-বিধিৰ ক্ৰম নিৰ্দেশ কৰে, আৰু পদ্মনিধিক সংগ্ৰহৰ আদেশ দিয়ে। শেষত নাৰদৰ বিধিবৎ আদৰণি হয় আৰু ৰজাই ধাপে ধাপে পথনিৰ্দেশ বিচাৰে—এদৰে স্তুতিৰ পৰা আচার-পরিকল্পনালৈ সংযোগ স্থাপিত হয়।

Adhyaya 25

Rathatraya-nirmāṇa–pratiṣṭhāvidhi (Construction and Consecration Protocol for the Three Chariots)

এই অধ্যায়ত জৈমিনিয়ে বৰ্ণনা কৰে যে নাৰদে শাস্ত্ৰ পৰামৰ্শ কৰি লিখিত নিৰ্দেশ ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নলৈ প্ৰেৰণ কৰে। ৰজাই পদ্মনিধিক স্বৰ্ণমণ্ডপ আৰু উপযুক্ত বাসস্থান নিৰ্মাণ, লগতে বিশ্বকৰ্মাৰ সহায়ত সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰিবলৈ নিযুক্ত কৰে। তাৰ পিছত ৰথত্রয়ৰ নিৰ্মাণ-লক্ষণ দিয়া হৈছে—বাসুদেৱৰ ৰথ গৰুড়চিহ্নিত, সুভদ্ৰাৰ ৰথ পদ্মধ্বজযুক্ত, আৰু বলভদ্ৰৰ ৰথ তাল/শীৰ বা লাঙলধ্বজযুক্ত; চকাৰ সংখ্যা আৰু অনুপাতো নিৰ্দিষ্ট। পাছত উপদেশ—যথাবিধি প্ৰতিষ্ঠা নকৰাকৈ দেবতাক ৰথত, মণ্ডপত বা নগৰত স্থাপন কৰা উচিত নহয়; তেনে কৰিলে কৰ্ম নিষ্ফল হয়। নাৰদে প্ৰতিষ্ঠাবিধি কয়—ঈশান কোণত মণ্ডপ নিৰ্মাণ, মণ্ডল অংকন, কুম্ভ স্থাপন; কুম্ভত পঞ্চদ্ৰুম কষায়, গঙ্গা আদি তীৰ্থজল, পল্লৱ, মাটি, সুগন্ধ, ৰত্ন, ঔষধ, পঞ্চগব্য ভৰি নৰসিংহ-ৱিষ্ণুক মন্ত্রৰাজ বিধিত আহ্বান কৰি নিৰ্দিষ্ট হোমসংখ্যা আৰু আহুতি। তাৰ পিছত প্ৰোক্ষণ, ধূপ, বাদ্যৰ দ্বাৰা ৰথশুদ্ধি আৰু সুপৰ্ণ-গৰুড় প্ৰতিষ্ঠা বিশেষ স্তোত্ৰে সম্পন্ন হয়। দক্ষিণা, ব্ৰাহ্মণভোজন, বলভদ্ৰৰ বাবে পৃথক মন্ত্র (লাঙলধ্বজসহ) আৰু সুভদ্ৰাৰ বাবে লক্ষ্মীসূক্ত, লগতে পৃথক হৱিৰ্ভাগ নিৰ্দেশিত। যাত্ৰাবিধিত দেবতা আৰু দিক্পাললৈ বলি, বৈষ্ণৱ গায়ত্ৰী, বিষ্ণুসূক্ত, বামদেৱ আদি পাঠ হয়। অক্ষ, যূগ, ধ্বজ বা প্ৰতিমাৰ ক্ষতিৰ সৈতে জড়িত অমঙ্গললক্ষণ, তাৰ শান্তিহোম-প্ৰায়শ্চিত্ত, সৰ্বস্বস্তি/শান্তি আৰু গ্ৰহশান্তিৰ উপদেশেৰে অধ্যায় শেষ হয়।

Adhyaya 26

गालराजस्य वैष्णवभावः प्रतिष्ठासंभारदर्शनं च (Gāla’s Vaiṣṇava Turn and the Vision of the Consecration Preparations)

এই অধ্যায়ত জৈমিনি-প্ৰসঙ্গৰ ভিতৰত নীলপৰ্বতৰ ওচৰত মন্দিৰ-সংলগ্ন প্ৰতিষ্ঠা-পৰিসৰ দ্ৰুত আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে সাজু কৰাৰ বৰ্ণনা আছে। ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ আদেশত বিশ্বকৰ্মাই এক ভব্য সভামণ্ডপ নিৰ্মাণ কৰে আৰু পূজা-উৎসৱৰ বাবে হোমদ্ৰব্য, সমিধা, কুশ, নৈবেদ্য, বাদ্য-নৃত্য আদি সকলো সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰা হয়। তাৰ পিছত গালৰাজৰ কথা আহে। তেওঁ আগতে মাধৱৰ শিলামূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰি সৰু মন্দিৰ গঢ়িছিল। ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ অসাধাৰণ উদ্যোগ শুনি তেওঁ প্ৰথমে বিৰোধভাৱে আহে, কিন্তু দৃশ্য দেখি বিস্মিত হৈ অনুসন্ধান কৰে। ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ব্ৰহ্মলোক-সম্পৰ্কিত দেৱপ্ৰেৰিত ৰাজপুৰুষ আৰু নাৰদ তথা পদ্মনিধি তেওঁৰ সহচৰ—এই কথা জানি গাল ই কামক অনুপম ধৰ্মকাৰ্য বুলি মানে আৰু প্ৰতি বছৰে এনে মহোৎসৱ কৰাৰ সংকল্প লয়। বিনয়ে পূৰ্ব অজ্ঞতা স্বীকাৰ কৰি প্ৰতিষ্ঠিত দাৰুময় হৰিস্বৰূপক প্ৰত্যক্ষ ত্ৰাণদায়ক বুলি গ্ৰহণ কৰে। ইন্দ্ৰদ্যুম্ন গালৰ ভক্তিৰাজত্বৰ প্ৰশংসা কৰি কয়—হৰিৰ বিগ্ৰহ বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে দেহবন্ধনৰ পৰা মুক্তি হয় আৰু বিষ্ণুৰ পৰম পদ লাভ হয়। তেওঁ গালক নিত্য নৈবেদ্য, প্ৰদক্ষিণা-যাত্ৰা আৰু উৎসৱসেৱাৰ দায়িত্ব দিয়ে। শেষত দিৱ্য দুন্দুভি, মঙ্গলধ্বনি, পুষ্পবৃষ্টি আৰু সুগন্ধৰ মাজত দিকপাল, ঋষি আৰু শিল্পীৰ সৈতে পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ বিমান অৱতৰণ কৰে; গাল আৰু সকলোয়ে প্ৰণাম কৰি ভক্তিভাৱে ব্ৰহ্মদৰ্শনত আপ্লুত হয়।

Adhyaya 27

अध्याय २७: रत्नसोपानावतरणं, स्तुतयः, प्रतिष्ठा च (Chapter 27: Descent by the jeweled stairway, hymns, and consecration)

এই অধ্যায়ত জগন্নাথ মন্দিৰ-প্ৰাঙ্গণত হোৱা দিৱ্য মহাসমাগমৰ বৰ্ণনা আছে। দিৱ্যবিমান আৰু মন্দিৰ-অঞ্চলৰ মাজত ৰত্নখচিত সোণালী সোপান প্ৰকাশ পায়; সমবেত সকলোৱে তাক আশ্চৰ্যৰে দৰ্শন কৰে। পদ্মযোনি পিতামহ ব্রহ্মা সেই সোপানেদি অৱতৰণ কৰে; গন্ধৰ্বসকলে স্তৱ কৰে আৰু বিধিপথে তেওঁক আগবঢ়াই নিয়া হয়। দেৱ, পিতৃ, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলৰ উপস্থিতিত পৰিৱেশ পবিত্ৰ হয়। ব্রহ্মাই ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নক সম্বোধন কৰি তেওঁৰ অপূৰ্ব সৌভাগ্য আৰু সৰ্বলোকীয় অংশগ্ৰহণৰ কথা দৃঢ় কৰে। তাৰ পাছত ব্রহ্মাই জগন্নাথৰ প্ৰতি বেদান্তীয় ভাষাৰে—মায়া, অদ্বৈত, সৰ্বব্যাপ্তি, পৰাত্পৰত্ব—দীর্ঘ স্তৱ অৰ্ঘ্য কৰে। তাৰ পিছত বলভদ্ৰক বিশ্বাধাৰ, শেষ-নাৰায়ণ-স্বৰূপ বুলি স্তৱ কৰে আৰু সুভদ্ৰাক বিষ্ণুমায়া/শক্তি ৰূপে বহু দেৱীৰূপৰ সৈতে অভিন্ন বুলি বন্দনা কৰে; সুদৰ্শনক দীপ্তিময় পথপ্ৰদৰ্শক আৰু অজ্ঞাননাশক বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়। শেষত আচার-প্ৰতিষ্ঠা সম্পন্ন হয়—শান্তি আৰু পৌষ্টিক কৰ্মৰ বাবে ভাৰদ্বাজৰ নিয়োগ, দিশানুসাৰে দেৱতাৰ স্থাপন, আৰু মন্ত্র-ৱৈদিক সূক্ত (শ্ৰীসূক্ত, পুৰুষসূক্তৰ ইঙ্গিত) সহ জনসমক্ষে প্ৰতিষ্ঠা/অভিষেক। তিথি নিৰ্দিষ্ট—বৈশাখ শুক্ল অষ্টমী, পুষ্যযোগযুক্ত, বৃহস্পতিবাৰে; সেই দিন স্নান-দান-তপ-হোম অক্ষয় ফল দিয়ে, আৰু কৃষ্ণ (জগন্নাথ), ৰাম (বলভদ্ৰ) আৰু সুভদ্ৰাৰ ভক্তিদৰ্শনে বহু জন্মৰ পাপ নাশ হৈ মোক্ষৰ সহায় হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কয়।

Adhyaya 28

Nṛsiṃha-Mantrarāja, Dāru-Mūrti, and the Vedic Interpretation of Jagannātha (नृसिंहमन्त्रराज-दारुमूर्ति-वेदव्याख्या)

এই অধ্যায়ত ইন্দ্ৰদ্যুম্ন আদি সকলৰ সন্মুখত তেজোময়, ভয়ংকৰ নৃসিংহ-সদৃশ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ধাপে ধাপে প্ৰকাশ পায়—জ্বলন্ত জিহ্বা, বহু নয়ন আৰু বহু ভুজা, বিশ্বৰূপৰ দৰে বৰ্ণনা—যাৰ ফলত ভয়ৰ সৈতে ভক্তিময় সংকোচ জন্মে। নাৰদে ব্ৰহ্মাক সোধে—অনুগ্ৰহৰ বাবে অহা ৰূপ কিয় ইমান ভয়ানক; ব্ৰহ্মাই কয়—ই উপদেশাৰ্থ, যাতে জগন্নাথৰ দাৰু (কাঠ) মূৰ্তিক লোকসকলে কেৱল জড় বস্তু বুলি অৱজ্ঞা নকৰে, আৰু অবিবেকীসকলৰ আগত দেৱতাৰ ব্ৰহ্মত্ব প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত অথৰ্ব পৰম্পৰাৰ সৈতে সংযুক্ত ‘নৃসিংহ-মন্ত্ৰৰাজ’ৰ মাহাত্ম্য কোৱা হয়—ই পৰম সাধন, চতুৰ্বৰ্গ (ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ) দানকাৰী, সৰু কামনাৰ ওপৰত উঠি মহাফল প্ৰদানকাৰী। ইন্দ্ৰদ্যুম্নে দীক্ষা লাভ কৰি ‘দিব্য-সিংহ’ক নমস্কাৰ-স্তোত্ৰে স্তৱ কৰে। শেষত ব্ৰহ্মাই সিদ্ধান্ত স্পষ্ট কৰে—আদি-ৰূপ নৰসিংহ; দাৰুমূৰ্তিক ‘প্ৰতিমা-বুদ্ধি’ৰে নেদেখিব, সেয়া পৰব্ৰহ্মই, যি দুঃখ ভঞ্জন কৰি অখণ্ড আনন্দ দিয়ে। দাৰ্শনিক আলোচনাত শব্দব্ৰহ্ম আৰু পৰব্ৰহ্মৰ ঐক্য, শব্দ-অৰ্থৰ পৰস্পৰাশ্ৰয় ব্যাখ্যা কৰা হয়; আৰু দেৱৰূপসমূহক চাৰি বেদৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়—বলভদ্ৰ/ঋগ্বেদ, নৃসিংহ/সামবেদ, সুভদ্ৰা/যজুৰ্বেদ, চক্ৰ/অথৰ্ববেদ। ভেদাভেদ মতে একে প্ৰভু বহু ৰূপে প্ৰকাশিত। নীলাচলত দাৰুমূৰ্তি-ৰূপ গোবিন্দক শুদ্ধ কৰ্ম-বাক্-মনৰে পূজা কৰিবলৈ কোৱা হয়; মন্ত্ৰৰাজ অনুপম, আৰু নীলাচল নদীতীৰৰ ন্যগ্ৰোধমূলৰ ওচৰত উপাসনাই দিব্যধামপ্ৰাপ্তি আৰু মোক্ষফল দিয়ে বুলি উপদেশ সমাপ্ত হয়।

Adhyaya 29

Jyeṣṭha-snāna and Guṇḍicā-yātrā: Ritual Calendar, Site-Permanence, and Phalaśruti in Puruṣottama-kṣetra

অধ্যায় ২৯ত জৈমিনিয়ে বৰ্ণনা কৰে—পূৰ্ব ঘটনাৰ পাছত লোকসংগ্ৰহৰ বাবে হৃদয়ত কমলাসন/পদ্মযোনি ব্ৰহ্মাক আহ্বান কৰা হয় আৰু আগতে প্ৰকাশিত বিষ্ণুৰ ৰূপসমূহ পুনৰ দৰ্শিত হয়। বলভদ্ৰৰ পূজা দ্বী-ষড়াক্ষৰ মন্ত্রে, নাৰায়ণৰ পূজা পৌৰুষসূক্তে, আৰু চক্ৰৰ পূজা দেবীসূক্ত আৰু দ্বাদশাক্ষৰ বিধানে সম্পন্ন হয়—ইয়াত স্তৰবদ্ধ আৰাধনা-ব্যাকৰণ প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ বহু জন্মৰ ভক্তিৰ পৰিণতি হিচাপে দৰ্শন লাভৰ কথা কৈ দেশ–কাল–ব্ৰত–উপচাৰৰ বিধি বিচাৰে। দেৱতা দাৰু-দেহ প্ৰতিমাৰূপে বৰ দিয়ে—অচল ভক্তি আৰু মন্দিৰৰ গাঁথনি ক্ষতিগ্ৰস্ত হলেও এই পবিত্ৰ স্থান ত্যাগ নকৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা; ইয়াৰ দ্বাৰা স্থান-স্থায়িত্বৰ তত্ত্ব স্থাপিত হয়। তাৰপিছত জ্যেষ্ঠ মহা-স্নান বিধি, ন্যগ্ৰোধৰ উত্তৰত থকা কূপক সৰ্বতীৰ্থ বুলি মান্যতা, ক্ষেত্ৰপাল আৰু দিক্পালসকললৈ বলি, মঙ্গলবাদ্যৰ সৈতে স্বৰ্ণকুম্ভে জল আহৰণ, আৰু জগন্নাথক ৰাম(বলভদ্ৰ) আৰু সুভদ্ৰাসহ স্নান কৰোৱা—এই সকলো নিৰ্দেশিত; স্নান-দৰ্শনে পুনর্জন্মবন্ধন ছেদন হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। স্নানৰ পাছত অলংকৃত মণ্ডপত স্থাপন কৰি কিছু সময় দৰ্শন-নিষেধ (অনবসর সদৃশ)ও কোৱা হৈছে। পৰৱৰ্তী অংশত গুন্ডিচা ‘মহাযাত্ৰা’ৰ আদেশ, আষাঢ় শুক্ল দ্বিতীয়া (পুষ্য নক্ষত্ৰসহ) আদি শুভ তিথি, গুন্ডিচা ভূমিৰ বিশেষ পুণ্যতা, আৰু উত্তান, শয়ন, পৰিবর্তন, মাৰ্গ-প্ৰাবৰণ, পুষ্য-স্নান; ফাল্গুণৰ দোল/ঝুলনোৎসৱ; চৈত্ৰ–বৈশাখৰ আচাৰ আৰু অক্ষয় তৃতীয়াৰ অনুলেপনাদি বিধি বৰ্ণিত। শেষত জগন্নাথে ব্ৰহ্মাৰ সৈতে এক-সঙ্কল্প ঘোষণা কৰি, ক্ষেত্ৰত পূজা আৰু তাত মৃত্যুতে মোক্ষফল নিশ্চিত কৰে, আৰু ইন্দ্ৰদ্যুম্নক সকলো যাত্ৰা-উৎসৱ যথাবিধি চলাবলৈ নিযুক্ত কৰে।

Adhyaya 30

Jyeṣṭha-snānavidhi at Mārkaṇḍeya-vaṭa and Sindhu-snānā: A Pilgrimage-Ritual Sequence

অধ্যায় ৩০ত ঋষিসকলে শ্ৰীপতি-সম্পৰ্কীয় জন্ম-স্নান আদি উৎসৱৰ সঠিক বিধান বিচাৰে আৰু ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ ধৰ্মানুষ্ঠানৰ সৈতে জড়িত আশ্চৰ্য কাষ্ঠ-বিগ্ৰহ দেখি বিস্ময় প্ৰকাশ কৰে। জৈমিনিয়ে জ্যেষ্ঠ-মাসকেন্দ্ৰিক এক সুসংগঠিত ব্ৰতক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—শুক্ল দশমীত বাক্-সংযম ব্ৰত লৈ বহু-পৰ্যায় তীৰ্থ-অনুষ্ঠান আৰম্ভ কৰিব লাগে। প্ৰথমে মাৰ্কণ্ডেয়-বটত পঞ্চতীৰ্থ বিধিৰে স্নান; তাৰ পিছত শৈৱ ক্ৰমত ভৈৰৱৰ অনুমতি বিচাৰি বৈদিক জলকর্ম আৰু অঘমর্ষণ পাঠসহ স্নান, বৃষ-পূজা আৰু লিঙ্গ-স্পৰ্শাদি আৰাধনা—ইয়াক মহাযজ্ঞ-তুল্য ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত বিষ্ণুকেন্দ্ৰিক পৰ্ব—বিষ্ণুৰূপ ন্যগ্ৰোধৰ দৰ্শন-প্ৰদক্ষিণা, যানৰূপে গৰুড় বন্দনা, আৰু দেবগৃহত প্ৰৱেশ কৰি জগন্নাথ পূজা (মন্ত্ররাজ/পুৰুষসূক্ত/দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রে)। বৰ্ণানুসাৰে বিধিপূজাৰ অধিকাৰ উল্লেখ আছে; অন্যসকলৰ বাবে দৰ্শন আৰু নামস্মৰণেৰে ভক্তিমাৰ্গ গ্ৰহণযোগ্য বুলি দেখুওৱা হৈছে। পিছলৈ সমুদ্ৰ-স্নানৰ বিস্তৃত বিধি—উগ্ৰসেন আদি ৰক্ষক আৰু ‘স্বৰ্গদ্বাৰ’ প্ৰৱেশস্থানৰ অনুমতি, মণ্ডল নিৰ্মাণ, মন্ত্রন্যাস, প্ৰাণায়াম আৰু দিশাসমূহত বিষ্ণুৰূপ কবচ। তীৰ্থত ‘তীৰ্থৰাজ’ক বিষ্ণুৰ জলৰূপে আহ্বান কৰি অঘমর্ষণ, পঞ্চবারুণ ক্ৰিয়া, অন্তৰ-বাহ্য শুদ্ধি আৰু নিয়ত জলাৰ্পণ কৰা হয়; দীঘলীয়া পাপক্ষয় আৰু স্থায়ী মঙ্গলৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। শেষত জল-অন্ন-বস্ত্ৰ-সুগন্ধি নৈবেদ্য আদি অৰ্পণ, সিন্ধুৰাজত কৰ্মফল বহুগুণ হয় বুলি প্ৰতিপাদন, আৰু ৰাম-কৃষ্ণ-সুভদ্ৰালৈ প্ৰণাম ও ৰূপস্মৰণেৰে অধ্যায় সমাপ্ত।

Adhyaya 31

इन्द्रद्युम्न-सरोवर-स्नानविधिः, नरसिंहपूजा, तथा ज्येष्ठाभिषेक-महोत्सव-विधानम् (Indradyumna Lake Bathing Rite, Narasiṃha Worship, and the Jyeṣṭha Snāna/Abhiṣeka Festival Procedure)

এই অধ্যায়ত ইন্দ্ৰদ্যুম্ন-সৰোবৰত তীৰ্থপ্ৰৱেশ আৰু শুদ্ধিস্নানৰ বিধি বৰ্ণিত হৈছে। অশ্বমেধ-সম্পৰ্কীয় পবিত্ৰীকৰণৰ ফলত এই সৰোবৰ মহাপুণ্যপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে; তাত স্নান কৰি নিয়মপূৰ্বক দেৱসেৱা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত হৰিৰ ৰক্ষাকাৰী ৰূপ নৃসিংহৰ ভক্তি-উপাসনা—মন্ত্ৰসহ পূজা আৰু চন্দন, আগৰু, কৰ্পূৰ, পায়স, মোদক, ফল আৰু বিভিন্ন পাকবস্তু নৈবেদ্য ৰূপে অৰ্পণ কৰাৰ তালিকা-সহ বিৱৰণ দিয়া হৈছে। পিছলৈ জ্যেষ্ঠ স্নান/অভিষেক মহোৎসৱৰ বিধান—জগন্নাথক বলভদ্ৰ আৰু সুভদ্ৰাসহ অভিষেক, সজোৱা মঞ্চ নিৰ্মাণ, পবিত্ৰ কলশত সুগন্ধি জল প্ৰস্তুতি, শোভাযাত্ৰাৰ নিয়ম আৰু অবহেলাৰ বিৰুদ্ধে সেৱকধৰ্মীয় সতৰ্কবাণী—এই সকলো নিৰ্দেশ আছে। ‘বিশ্বাস’ক ফলসিদ্ধিৰ মূল শর্ত বুলি পুনঃপুনঃ জোৰ দিয়া হৈছে; স্নানদৰ্শনমাত্ৰেই দীৰ্ঘকাল সঞ্চিত পাপমল নাশ হৈ লোকমঙ্গল আৰু মোক্ষোন্মুখ ফল লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কয়। শেষত অৱশিষ্ট তীৰ্থজল স্বাস্থ্য আৰু আয়ুষ্যস্থিৰতাৰ বাবে হিতকৰ আৰু সকলো দৰ্শকৰ পুণ্যবৃদ্ধি হয় বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।

Adhyaya 32

Dakṣiṇāmūrti-darśana and the Jyeṣṭha-pañcaka Vrata (महाज्यैष्ठी–ज्येष्ठपञ्चकव्रतवर्णनम्)

অধ্যায় ৩২ দুটা ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত ধাৰাত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে জৈমিনিয়ে উৎসৱৰ পৰিসৰত দক্ষিণমুখে অগ্ৰসৰ ভগৱানক (বলভদ্ৰ/ৰাম আৰু সুভদ্ৰাসহ) দৰ্শনৰ বিধি-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—সুগন্ধ, মালা, নৈবেদ্য, সংগীত-নৃত্যসহ পূজা, শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ আৰু ভক্তসকলৰ সৎকাৰ; আৰু এই দৰ্শনে মহাযাগাদি কৰ্মৰ ফল সংক্ষিপ্তভাৱে একত্ৰ কৰি দিয়ে, মানুহৰ বাবে দুষ্প্ৰাপ্য অসাধাৰণ লাভ বুলি প্ৰতিপাদিত। দ্বিতীয় অংশত ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ‘জ্যেষ্ঠ স্নান-প্ৰদৰ্শন’ৰ নিশ্চিত ফল লাভৰ বাবে জ্যেষ্ঠ-পঞ্চক ব্ৰত বিধান কৰা হয়, যাৰ সমাপ্তি শুভ মহা-জ্যেষ্ঠী পূৰ্ণিমাত হয়। দশমীৰ পৰা পূৰ্ণিমালৈ দৈনিক সংকল্প, বৈষ্ণৱ আচাৰ্য বাছনি, পুনঃপুনঃ তীৰ্থস্নান, বিষ্ণুৰ ৰূপসমূহ (মধুসূদন, নাৰায়ণ, যজ্ঞবৰাহ, প্ৰদ্যুম্ন, নৃহৰি) প্ৰতিষ্ঠা-पूজা—নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্য, মন্ত্ৰ, নৈবেদ্য, দীপ, জাগৰণ; মূলমন্ত্ৰে হোম, ঋত্বিজক দক্ষিণা, গোধন আৰু স্বৰ্ণাদি দান, ব্ৰাহ্মণভোজনৰ বিধান আছে। শেষত কোৱা হয়—এই ব্ৰতৰ পুণ্য স্নান-দৰ্শনফলৰ সমতুল্য, আৰু মাজত অহা নিৰ্জলা একাদশীক বিশেষ পুণ্যসঞ্চয়কাৰী শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰত হিচাপে মহিমা দিয়া হৈছে।

Adhyaya 33

Mahāvedī-mahotsava and Tri-Ratha Yātrā Protocols (महावेदीमहोत्सव-त्रिरथविधानम्)

জৈমিনিয়ে মহাবেদী-মহোৎসৱৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান বৰ্ণনা কৰিছে; ইয়াৰ কেন্দ্ৰত গুন্ডিচা মণ্ডপলৈ হোৱা ৰাজহুৱা ৰথযাত্ৰা আছে। আৰম্ভণিতে বৈশাখ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া (পিছত আষাঢ় শুক্লপক্ষৰ সময়ো) বুলি কালে-নির্ণয় দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত আচার্য আৰু দক্ষ শিল্পীৰ নিৰ্বাচন, বিধিপূৰ্বক অৰণ্যপ্ৰৱেশ, অগ্নি স্থাপন, মন্ত্ৰোচ্চাৰসহ হোম, আৰু দিকপাল-স্থানৰক্ষকসকললৈ বলি অৰ্পণ—এই সকলো প্ৰস্তুতি উল্লেখ কৰা হৈছে। পিছত নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে কাঠ কটা, তাৰ অভিষেক-সংস্কাৰ, আৰু তিনিখন ৰথ নিৰ্মাণৰ সূক্ষ্ম বিৱৰণ—গঠন, অলংকাৰ, তোৰণ-দ্বাৰ, ধ্বজ-পতাকা, প্ৰতীকচিহ্ন (বিশেষকৈ গৰুড়ধ্বজ)—বিস্তাৰে দিয়া হৈছে। নগৰীয় ব্যৱস্থাপনাত যাত্ৰাপথ সুগন্ধিৰে শুদ্ধ কৰা, দীপ, বাদ্য, নৃত্য-গীত, পতাকা, আৰু জনসমূহৰ শিষ্টাচাৰ-শৃঙ্খলা নিয়মো অন্তৰ্ভুক্ত। শেষত ফলশ্ৰুতি-ৰূপ উপদেশত কোৱা হৈছে—ৰথাৰূঢ় দেৱতাৰ দৰ্শন, স্তৱ, প্ৰদক্ষিণা, অৰ্পণ, বা অনায়াসে সৈতে চলাও অতি পৱিত্ৰকাৰী; ই শাস্ত্ৰসম্মত বুলি পুনঃপুনঃ দৃঢ় কৰা হৈছে। গৰমত শীতলীকৰণ-কৰ্ম, সন্ধিয়াত বহু দীপে আলোকসজ্জা, আৰু মহাবেদী পৰিসৰৰ গুন্ডিচা মণ্ডপত দেৱতাসকলৰ প্ৰতিষ্ঠাৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।

Adhyaya 34

महावेदी-योगः, पितृकार्यविधिः, वनजागरण-व्रतम् (Mahāvedī-yoga, Pitṛkārya-vidhi, and the Vanajāgaraṇa Vrata)

জৈমিনিয়ে অশ্বমেধাঙ্গ-সম্পৰ্কিত পবিত্ৰ জলাশয়ৰ ওচৰত আৰু নৰসিংহৰ দক্ষিণ পৰিসৰত শ্ৰীজগন্নাথৰ প্ৰকট সান্নিধ্য বৰ্ণনা কৰিছে। তাৰ পিছত গন্ধ, পুষ্প, দীপ, নৈবেদ্য আৰু গীত-নৃত্যসহ পূজাক্ৰম কোৱা হৈছে। কাল-দেশৰ নীতি অনুসাৰে—ভগৱান বিন্দুতীৰ্থ তীৰ/গুণ্ডিচা-মণ্ডপৰ প্ৰসঙ্গত এক সপ্তাহ অৱস্থান কৰে আৰু প্ৰতি বছৰে পুনৰাগমনৰ ঘোষণা কৰে; সেই সময়ত ‘সকলো তীৰ্থ’ তাতেই অধিষ্ঠিত বুলি ধৰা হয়। সাত দিন নিয়মিত স্নান আৰু দৰ্শন, তাৰ পিছত ওচৰৰ নৰসিংহ মন্দিৰত বন্দনা কৰি মহাবেদীৰ ফালে যোৱা বিধান। প্ৰভুৰ সান্নিধ্যত কৰা কৰ্মৰ ফল বহু গুণ বৃদ্ধি পায়; এই ক্ষেত্ৰৰ বিশেষ যোগৰ বাবে একেটা দানেও সকলো দানৰ সমান ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত পিতৃকাৰ্যবিধিত শ্রাদ্ধৰ উত্তম সময় নিৰ্ধাৰণ—মঘা নক্ষত্ৰ, পঞ্চমী তিথি আৰু ইন্দ্ৰদ্যুম্ন সৰোবৰৰ দুৰ্লভ সংযোগ। নীলকণ্ঠ আৰু নৰসিংহৰ মাজত শ্ৰদ্ধাৰে কৰা শ্রাদ্ধে ‘শত পিতৃ’ক মুক্ত কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। শেষত বনজাগৰণ ব্ৰত: আষাঢ় শুক্ল তৃতীয়াৰ পৰা সাত দিন মৌন/নিয়ম, দীপধাৰণ, জপ আৰু উপবাস; অষ্টম দিন কলশ স্থাপন-পূজা, গৃহ্যৰীতিত হোম (বৈষ্ণৱী গায়ত্ৰীসহ), দক্ষিণা আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন। সংকল্প অনুসাৰে চাৰিও পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।

Adhyaya 35

रथरक्षाविधिः तथा दक्षिणाभिमुखयात्रा-माहात्म्यम् (Ratha-Protection Rite and the Glory of the South-Facing Procession)

অধ্যায় ৩৫ত ৰথসমূহ সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ সূক্ষ্ম আচার-বিধান আৰু বিষ্ণু/জগন্নাথৰ দক্ষিণাভিমুখ যাত্ৰাৰ দুৰ্লভ, মোক্ষদায়ক মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। জৈমিনিয়ে ধ্বজত অধিষ্ঠিত দেৱতাসকলৰ নিত্যপূজাৰ ক্ৰম কয়—গন্ধ, পুষ্প, অক্ষত, মালা, উৎকৃষ্ট উপহাৰ, গীত-নৃত্য, ধূপ-দীপ আৰু নৈবেদ্য অৰ্পণসহ। দিকপালসকলক আৰু ভূত-প্ৰেত-পিশাচ আদি সীমান্ত সত্তাসকলক বলি/উপহাৰ দিবলৈও বিধান আছে, যাতে ভয়ংকৰ বিঘ্নে ৰথযাত্ৰা বাধা নেদিয়ে। তাৰ পিছত ব্যৱহাৰিক নীতি-নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে—অযোগ্য লোক আৰু পশু-পক্ষী যেন ৰথত নুঠে, উৎসৱ পৰিচালনা শৃঙ্খলাবদ্ধ হওক। অষ্টমী-নৱমীৰ ক্ৰমত ৰথ দক্ষিণমুখী কৰি বস্ত্ৰ, মালা, ধ্বজ, চামৰ আদি দিয়ে সজাই দেৱতাসকলক স্থাপন/নিবাস কৰাবলৈ কোৱা হৈছে। দক্ষিণাভিমুখ যাত্ৰা পৰিশ্ৰম, ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাৰে সম্পন্ন কৰিবলগীয়া দুৰ্লভ যাত্ৰা বুলি মহিমান্বিত কৰি, পূৰ্ব যাত্ৰাসকলৰ সৈতে একেলগে ইয়াকো মুক্তিদায়িনী বুলি কোৱা হৈছে। এই গমনকালত হৃষীকেশৰ সৈতে সুভদ্ৰা আৰু বলভদ্ৰ/ৰামৰ দৰ্শন-পূজাই শুদ্ধি দিয়ে আৰু বৈকুণ্ঠ, ব্ৰহ্মলোক/শক্ৰলোক প্ৰাপ্তিৰ ফল বৰ্ণিত; অধ্যায়ৰ শ্ৰৱণ-পাঠো পাপমল নাশক বুলি ফলশ্ৰুতি কয়।

Adhyaya 36

शयनोत्सव-चातुर्मास्यव्रतनिर्णयः | Śayanotsava and the Discipline of the Cāturmāsya Vrata

অধ্যায় ৩৬ত জৈমিনিয়ে বিষ্ণুৰ শয়নকালীন আচাৰৰ বিধি আৰু তাত্ত্বিক তাৎপৰ্য বৰ্ণনা কৰিছে। আষাঢ়ৰ পৰা কাৰ্ত্তিকলৈ চাতুৰ্মাস্যক বিশেষ পুণ্যকাল বুলি কোৱা হৈছে। এই সময়ত জগন্নাথৰ সান্নিধ্যত শ্ৰী পুৰুষোত্তম ক্ষেত্ৰত বাস কৰিলে অল্প সময়তেই ঘনীভূত ফল লাভ হয়; অন্য ঠাইৰ দীঘলীয়া বাসৰ তুলনাত ই অধিক শ্ৰেষ্ঠ বুলি পুনঃপুনঃ উল্লেখ আছে। আষাঢ় শুক্ল একাদশীত শয়নোৎসৱৰ বিধান: মণ্ডপ নিৰ্মাণ, শয়নগৃহ শুদ্ধ আৰু সুসজ্জিত কৰা, অলংকৃত শয্যা প্ৰস্তুত, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে তিনিটা প্ৰতিমা স্থাপন। প্ৰতিমাসমূহক স্নান-শৃঙ্গাৰ কৰি স্তোত্ৰ-প্ৰাৰ্থনাৰে ভগৱানক শয়নৰ বাবে আহ্বান কৰি বিধিপূৰ্বক ‘শয়ন’ কৰোৱা হয়। তাৰ পিছত চাৰি মাহ ব্ৰত-নিয়ম পালন: কিছুমান আহাৰ আৰু আচৰণ বর্জন, জপ-পাঠ, কৃষ্ণ/কেশৱ/নৃসিংহ/বিষ্ণুক নমস্কাৰ, আৰু নিয়ত আহাৰবিধি। মাহান্তে বা কাৰ্ত্তিকত পাৰণা, ব্ৰাহ্মণভোজন-সত্কাৰ, যথাশক্তি দান, আৰু পূৰ্ণ বিধি কৰিব নোৱাৰাসকলৰ বাবে ভীষ্ম-পঞ্চক আদি সংক্ষিপ্ত বিকল্পো কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত এই অনুশাসনসমূহ শুদ্ধিকাৰক আৰু উত্তম পৰলোকগতিৰ সহায় বুলি কৈ, বিভিন্ন কৰ্মফলক অতিক্ৰম কৰি ভক্তিকেই একত্ৰীকৰণকাৰী মূল তত্ত্ব হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।

Adhyaya 37

दक्षिणायन-पूजा, नैवेद्य-शुद्धि, तथा श्वेतराज-उपाख्यानम् | Dakṣiṇāyana Worship, Purifying Naivedya, and the Legend of King Śveta

জৈমিনিয়ে দক্ষিণায়ন/সংক্রান্তিৰ সৈতে জড়িত শুভ সময় নিৰ্দিষ্ট কৰি মন্দিৰাভিমুখ পূজাক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—দেৱতাৰ পঞ্চামৃত-স্নান, অগৰু-কপূৰ-চন্দন আদি সুগন্ধ দ্ৰব্যে অনুলেপন, মালা-ভূষণ-বস্ত্ৰ-দীপে অলংকাৰ, আৰু নানা খাদ্য-নৈবেদ্য অৰ্পণ। পুৰুষোত্তমৰ পূজা দৰ্শন কৰিলে পুণ্য বহু গুণে বৃদ্ধি পায়; দৰ্শন পাপহৰ আৰু বিষ্ণুলোক-প্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত নৈবেদ্য-শুদ্ধিৰ বিধান—বৈষ্ণৱ অগ্নি স্থাপন, উৎকৃষ্ট চৰু ৰন্ধা, শুদ্ধ অগ্নিত হোমাৰ্পণ, আৰু দিক্‌পাল তথা সংশ্লিষ্ট দেৱতাসকলক দিশানুসাৰে বলি-বিতৰণ; এইদৰে স্থানৰ ওপৰত আচাৰৰ শাসন-ব্যৱস্থা স্থাপন হয়। নিৰ্মাল্য/নৈবেদ্যৰ তাৰক মহিমা বৰ্ণিত—আস্বাদন, ঘ্ৰাণ, দৰ্শন, শ্ৰৱণ, স্পৰ্শ আৰু দেহত লেপন দ্বাৰা ক্ৰমে শুদ্ধি লাভ হয়। তাৰ পাছত শ্বেতৰাজৰ উপাখ্যান—ভক্ত ৰজা শ্বেতে দৈনিক মহাভোগ অৰ্পণ কৰি ভাবি উঠে, ‘মানৱে প্ৰস্তুত কৰা ভোগ ভগৱানে গ্ৰহণ কৰে নে?’; তেওঁ দিৱ্য দৰ্শনত ভগৱানক দিৱ্য বৈভৱে ভোজন কৰা দেখি নিশ্চিত হয়। ৰজাই দীঘলীয়া তপস্যা আৰু মন্ত্ৰজপ কৰি নৃহৰিৰ দৰ্শন পায়; ভগৱানে সান্নিধ্য, দীঘলীয়া সমৃদ্ধ ৰাজত্ব আৰু অন্তত সায়ুজ্য দান কৰে। বট আৰু সাগৰ আদি সীমাচিহ্নৰ মাজত মোক্ষক্ষেত্ৰ স্থাপন কৰি, তাত মৃত্যু হ’লে মুক্তি আৰু নিৰ্মাল্য-সেৱী ভক্তসকলক অকালমৃত্যুৰ পৰা ৰক্ষা কৰাৰ অভয়ো দিয়া হয়।

Adhyaya 38

निर्माल्य-उच्छिष्ट-माहात्म्य (The Glory of Jagannātha’s Consecrated Remnants)

অধ্যায় ৩৮ত পুৰুষোত্তম ক্ষেত্ৰত নৈবেদ্য, নিৰ্মাল্য আৰু উচ্ছিষ্টৰ তাত্ত্বিক মহিমা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত কোৱা হৈছে যে জগন্নাথৰ ভোগৰ পাছত অৱশিষ্ট প্ৰসাদ/নিৰ্মাল্য অতি বিশেষ পৱিত্ৰ—ইয়াৰ স্পৰ্শ আৰু গ্ৰহণ অপৱিত্ৰ নকৰে; বৰং পাপনাশ কৰে, ৰোগ শমায় আৰু সংসাৰকল্যাণ সাধে। কলিযুগত ধৰ্মক্ষয় আৰু নৈতিক অৱনতিৰ চিত্ৰ আঁকি, সহজলভ্য ভক্তি-উপায়ৰ মহিমা উজ্জ্বল কৰা হৈছে। তাৰ পাছত শাণ্ডিল্য নামৰ এজন পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণে “অনুচিত” বুলি সন্দেহ কৰি দেৱ-উচ্ছিষ্ট গ্ৰহণ নকৰে; ফলত তেওঁ আৰু তেওঁৰ পৰিয়াল দুখ-কষ্টত পৰে। প্ৰাৰ্থনা আৰু দৰ্শনত তেওঁ দেখে যে ভগৱান স্বয়ং অৱশিষ্ট প্ৰসাদ বিতৰণ কৰিছে; সেই প্ৰসাদ গ্ৰহণ/লেপন কৰাত তৎক্ষণাৎ আৰোগ্য হয় আৰু ক্ষেত্ৰবিশেষৰ দিৱ্য বিধান সাধাৰণ সংকোচক অতিক্ৰম কৰিব পাৰে বুলি তেওঁ বুজে। শেষত দৰ্শন, নমস্কাৰ, দান আৰু নিৰ্মাল্য-সেৱাৰ দ্বাৰা ক্ষেত্ৰৰ মোক্ষদায়িনী শক্তি পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।

Adhyaya 39

Adhyāya 39 — पार्श्वपर्यायणोत्सवः, उत्थापनमहोत्सवः, तथा दामोदर-चातुर्मास्यव्रतविधानम् (Parśva-paryāyaṇa, Utthāpana festival, and Dāmodara Cāturmāsya-vrata procedure)

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল আৰু বিধি স্পষ্টকৈ জানিব বিচাৰে। জৈমিনিয়ে কৰ্মক নৈতিক-মানসিক দৃষ্টিত ব্যাখ্যা কৰে—অহংকাৰবিহীন আৰু ভগৱৎ-প্ৰীতিৰ উদ্দেশ্যে কৰা কৰ্ম সাত্ত্বিক আৰু মোক্ষাভিমুখ; যশ-প্ৰতিযোগিতাৰে প্ৰেৰিত কৰ্ম ৰাজসিক; আৰু সংকীৰ্ণ স্বাৰ্থ-উপযোগিতাৰে কৰা কৰ্ম তামসিক। তাৰ পাছত জগন্নাথকেন্দ্ৰিক বাৰ্ষিক উৎসৱ আৰু ব্ৰতবিধান ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰা হয়। ভাদ্ৰপদ শুক্লপক্ষৰ হৰিবাসৰত পাৰ্শ্ব-পর্যায়ণোৎসৱ—দেৱতাৰ শয়নগৃহত প্ৰৱেশ, প্ৰাৰ্থনা, নৈবেদ্য-উপহাৰ, চামৰ-ব্যজন, অনুলেপন আৰু ভোজন-প্ৰদৰ্শন আদি; ইয়াৰ দ্বাৰা স্থায়ী পুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। কাৰ্ত্তিকত উত্তাপন-মহোৎসৱ—পূৰ্ণিমা ৰাতিৰ পূজা, শুক্ল একাদশীলৈ উত্তম ব্ৰত পালন, নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰে কোমল জাগৰণ, তাৰ পাছত সংগীত-নৃত্যসহ মহাভিষেক: পঞ্চামৃত, নাৰিকল/ফলৰস, সুগন্ধি জল, তুলসীচূৰ্ণ আৰু চন্দনলেপ। চাতুৰ্মাস্য সমাপ্তিত দামোদৰ প্ৰতিষ্ঠা (সোণৰ মূৰ্তি বা শালগ্ৰাম-আধাৰিত), মণ্ডপ-মণ্ডল নিৰ্মাণ, দীপদান, দেৱৰ্ষি আৰু ব্ৰাহ্মণক বিষ্ণুৰূপে সন্মান, অষ্টাক্ষৰ মন্ত্ৰে হোম, আৰু শেষত দক্ষিণা, গাই, ধান্য আদি দান বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত ইচ্ছিত সিদ্ধি, মহাযজ্ঞ-মহাদানসম শুদ্ধি, আৰু যথাবিধি পালন কৰিলে বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তিৰ দৃঢ় ঘোষণা দিয়া হৈছে।

Adhyaya 40

प्रावरणोत्सववर्णनम् | Description of the Prāvaraṇa (Winter-Covering) Festival

অধ্যায় ৪০ত জৈমিনিৰ বাণীৰে মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্লপক্ষত পালনীয় প্ৰাৱৰণোৎসৱৰ বিধান কোৱা হৈছে। পঞ্চমীৰ ৰাতি ‘বাসো-ধিবাস’ৰে প্ৰস্তুতি আৰম্ভ হয়। দেৱমণ্ডপত দেৱতাৰ সন্মুখত অষ্টদল পদ্মমণ্ডল নিৰ্মাণ কৰি দিশেদিশে দিক্‌পালসকলৰ পূজা, ক্ষেত্ৰপাল আৰু গণাধিপ (গণেশ)ক প্ৰসন্ন কৰা হয়; বাহিৰত ৰক্ষাৰ্থে চণ্ড-প্ৰচণ্ডৰ আৰাধনা কৰা হয়। তাৰ পাছত কলশ স্থাপন কৰি মন্ত্ৰপূৰ্বক প্ৰোক্ষণ/অভিষেক কৰা হয়। একুশটা দিব্য বস্ত্ৰ সুগন্ধ-ধূপে সংস্কাৰ কৰি মন্ত্ৰন্যাসে প্ৰতিষ্ঠা কৰি ঢাকি থোৱা হয় আৰু ৰক্ষামন্ত্ৰে সুৰক্ষিত কৰা হয়। ৰাতিভৰ গীত-নৃত্যসহ নিৰন্তৰ পূজা চলে, আৰু অৰুণোদয়ত পুনৰ প্ৰাতঃপূজা হয়। পিছত ছত্ৰ, ধ্বজ, চামৰ, দোল, বাদ্য, নৃত্য আৰু পুষ্পবৃষ্টিসহ উৎসৱমুখৰ শোভাযাত্ৰাত বস্ত্ৰসমূহ জনসমক্ষে আনা হয়; মন্দিৰ তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি দেৱতাকো তিনিবাৰ বিধিপূৰ্বক ঘূৰোৱা হয়। তাৰ পাছত মুখ বাদ দি দেহ ‘সাত-সাত’ বস্ত্ৰে আৱৃত কৰি, তাম্বূল, কৰ্পূৰলতা-প্ৰস্তুতি আদি অৰ্পণ কৰি দূৰ্বা-অক্ষতে পূজা আৰু নীৰাজন সম্পন্ন কৰা হয়। ফলশ্ৰুতিত মোহ-নাশ আৰু শীত-বায়ু আদি দ্বন্দ্বৰ পৰা ৰক্ষা কোৱা হৈছে; ব্ৰাহ্মণ, গুৰু, অন্য দেৱালয় আৰু দীনজনক শীতআৱৰণ দান প্ৰশংসিত, আৰু অনুত্তম বৰৰূপে দেৱকৃপা প্ৰতিশ্ৰুত।

Adhyaya 41

पुष्याभिषेकविधिवर्णनम् (Description of the Puṣya Ablution/Festival Rite)

এই অধ্যায়ত জৈমিনিয়ে ব্রহ্মাৰ পূৰ্ব উপদেশ অনুসৰি হৰি/পুৰুষোত্তমৰ পুষ্য-স্নান/অভিষেক মহোৎসৱৰ বিধি ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰিছে। পৌষ মাহত পূৰ্ণিমা তিথি পুষ্য নক্ষত্ৰৰ সৈতে যোগ হ’লে এই উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। একাদশীত অঙ্কুৰাৰ্পণৰে আৰম্ভ কৰি, পৰৱৰ্তী দিনসমূহত মন্দিৰত নিত্য পূজা, সংগীত-নৃত্য, নৈবেদ্য-উপহাৰ আৰু ৰাতি ব’লিৰ বিধান আছে। চতুৰ্দশীৰ ৰাতিত বিশেষ প্ৰস্তুতি—নিয়ত সংখ্যাত বহু কুম্ভ প্ৰতিষ্ঠা, ঘৃতপূৰ্ণ পাত্ৰ, দেৱতাৰ সন্মুখত (বিশেষকৈ সৰ্বতোভদ্ৰ) মণ্ডল ৰচনা, শুভ দৰ্পণসহ বৃহৎ আধাৰ স্থাপন আৰু সাৰাৰাতি জাগৰণসহ নাট্য-গীতাদিৰে আৰাধনা। প্ৰভাতে পালাশ সমিধাৰে হোম কৰা হয়; ব্রহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱলৈ নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণে আহুতি দি শেষত মন্ত্ৰেৰে পুৰুষোত্তমলৈ পূৰ্ণাহুতি অৰ্পণ কৰা হয়। তাৰ পিছত পুৰুষসূক্তেৰে কুম্ভসমূহ সংস্কাৰ কৰি অচ্ছিদ্ৰধাৰাৰে দেৱস্নান কৰোৱা হয়; লগতে শ্ৰীসূক্ত, গায়ত্ৰী আৰু বৈষ্ণৱী মন্ত্ৰজপ আৰু সুগন্ধি জল ব্যৱহাৰ কৰা হয়। স্নানান্তে নিৰ্মাল্য আঁতৰাই গন্ধ-চন্দন, অলংকাৰ, মালাধাৰণ, অষ্টায়ুধ স্থাপন, ৰত্নছত্ৰৰ তলত পূজা আৰু লক্ষ্মীৰ সৈতে একভাৱৰ আৰাধনা কোৱা হৈছে। শঙ্খনাদ, চামৰ-ব্যজন, মঙ্গলগীত-নৃত্য, বন্দিপাঠ, পুনঃপুনঃ জয়ঘোষ আৰু দূৰ্বা-অক্ষতেৰে ত্ৰিবাৰ অৰ্পণ—এইবোৰ জনসমক্ষে সম্পন্ন হয়। শেষত শুদ্ধ স্বৰ্ণপাত্ৰত ঘৃতদীপ আৰু কৰ্পূৰবতীৰে আৰতি, মূৰ্তিৰ মুখসন্নিকটে পৰিষ্কৃত তাম্বূল, আচাৰ্যক দক্ষিণা আৰু ব্ৰাহ্মণসত্কাৰ। ফলশ্ৰুতিত সৰ্বকামসিদ্ধি, বৈষ্ণৱপদপ্ৰাপ্তি, ৰাজ্যপুনৰ্লাভ, সন্তানলাভ আৰু দাৰিদ্ৰ্যনাশ আদি ফল প্ৰতিশ্ৰুতি দি এই বিধিক ধৰ্মনিয়মযুক্ত আৰু সমাজস্থিতিকাৰক মহোৎসৱ বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।

Adhyaya 42

मकरसंक्रमविधिवर्णनम् / Description of the Makarasaṅkrānti (Uttarāyaṇa) Rite

এই অধ্যায়ত জৈমিনিয়ে উত্তৰায়ণৰ কালসীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে—সূৰ্য মৃগৰাশিত প্ৰৱেশ কৰি সংক্ৰান্তি ঘটিলেই ‘উত্তৰগতি’ আৰম্ভ হয়। সংক্ৰান্তি-কাল পিতৃগণ, দেৱতা আৰু দ্বিজসমাজৰ বাবে অতি প্ৰিয় আৰু মহাপুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত শ্ৰীনাৰায়ণ/শ্ৰীপুৰুষোত্তমৰ বলভদ্ৰ-সুভদ্ৰাসহ উৎসৱবিধি বৰ্ণিত—স্নান, ‘মন্ত্ৰ-ৰাজ’ৰে পূজা, প্ৰদক্ষিণা, আৰু ৰাতি দীপ, ছত্ৰ, ধ্বজা, বাদ্য, নৃত্যসহ ভ্ৰমণযাত্ৰা। দেৱতাৰ প্ৰদক্ষিণা-দৰ্শন ক্ৰমে ক্ৰমে চোৱাৰ ফলত শুদ্ধিৰ বিভিন্ন ফল নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। প্ৰভাতে অভিষেক আৰু অলংকাৰ কৰি সুগন্ধি দ্ৰব্যযুক্ত পবিত্ৰ অন্ন, দুধ-ঘিঁউ আদি মিশ্ৰ নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি জগত সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰভুৰ আশ্ৰিত বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—উৎসৱসেৱাই দানাদি কৰ্মফল বহু গুণ বৃদ্ধি কৰে, কামনা পূৰ্ণ কৰে আৰু অন্ততঃ মোক্ষত সহায় কৰে।

Adhyaya 43

Phālguṇa Dolārohaṇa-Utsava Vidhi (Phālguṇa Swing-Festival Rite for Govinda/Puruṣottama)

অধ্যায় ৪৩ত জৈমিনিয়ে ফাল্গুণ মাহত গোবিন্দ/পুৰুষোত্তমৰ ডোলাৰোহণ (ঝুলন-উৎসৱ) বিধি লোককল্যাণৰ বাবে দিৱ্য লীলা-ৰূপে সাৰ্বজনীন আচাৰ হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে। মন্দিৰৰ সন্মুখত অলংকৃত মণ্ডপ নিৰ্মাণ, উঁচু স্তম্ভ, চাৰিদ্বাৰযুক্ত চতুৰস্ৰ বিন্যাস আৰু ভদ্ৰাসন স্থাপনৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। চতুৰ্দশীৰ ৰাতি ডোলামণ্ডপৰ ওচৰত হোমবিধি কোৱা হৈছে—আচাৰ্য বাছনি, মথনজাত অগ্নি (নিৰ্মথন), ভূমিশোধন, আহুতি, আৰু যাত্ৰা সম্পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে অগ্নিৰক্ষা। তাৰ পিছত বিগ্ৰহ স্থাপন-পূজা হয় আৰু প্ৰতিমাত পুৰুষোত্তমৰ প্ৰাকট্য ঘটে বুলি তত্ত্বগতভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে। শঙ্খধ্বনি, ধ্বজা, দীপ, বাদ্য আৰু জয়ধ্বনিসহ দেৱতাক স্নানমণ্ডপলৈ নি পঞ্চামৃতৰে মহাস্নাপন কৰা হয়; শ্ৰীসূক্ত আদি বৈদিক পাঠে এই বিধিক আৱৃত কৰে। অলংকাৰ, প্ৰদক্ষিণা আৰু যাত্ৰাৰ পৰিক্ৰমাৰ সংখ্যা—সাতবাৰ পুনৰাবৃত্তি আৰু শেষত পূৰ্ণ গণনা—উল্লেখিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, ডোলাত অধিষ্ঠিত কৃষ্ণদৰ্শনে মহাপাপ আৰু আধ্যাত্মিক-আধিভৌতিক-আধিদৈৱিক ক্লেশ নাশ কৰে; যজমান উচ্চ মৰ্যাদা, আদৰ্শ ৰাজসমৃদ্ধি আৰু ব্ৰাহ্মণ্য বিদ্যা-জ্ঞান লাভ কৰে।

Adhyaya 44

ज्येष्ठपञ्चकव्रतवर्णनम् (Description of the Jyeṣṭha Pañcaka Vrata / Annual Twelve-Form Viṣṇu Worship)

জৈমিনিয়ে এক বছৰজোৰা সুসংগঠিত ব্ৰতৰ বৰ্ণনা কৰে, য’ত বাৰটা মাহত ক্ৰমে হৰিৰ বাৰটা নামমূৰ্তিৰ পূজা কৰা হয়। সাধকক নিয়মিতভাৱে বাৰটা কৰি ফুল-ফল, মিঠা নৈবেদ্য আৰু আসনাদি উপচাৰ অৰ্পণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত স্তুতিমালাত বিষ্ণুক আদিসংকটৰ ৰক্ষক, জগত্পালক, ত্ৰিবিক্ৰম, বামন, শ্ৰীধৰ, হৃষীকেশ, পদ্মনাভ, দামোদৰ, কেশৱ, নাৰায়ণ, মাধৱ আৰু গোবিন্দ ৰূপে স্মৰণ কৰি সংসাৰবন্ধনৰ পৰা উদ্ধাৰ আৰু ব্ৰতসিদ্ধিৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। বাৰ্ষিক চক্ৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে সমাপনবিধি নিৰ্দিষ্ট—মণ্ডলত বাৰটা কলশৰ ভিতৰত বাৰটা স্বৰ্ণ বিষ্ণু প্ৰতিমাৰ প্ৰতিষ্ঠা, পঞ্চামৃত স্নান, দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰে পূজা। তাৰ পিছত সংগীত-নৃত্য, ব্ৰাহ্মণভোজন, দান (গোদানসহ), দীপদান আৰু হোমৰ সৈতে মহোৎসৱ কৰি ব্ৰত সম্পন্ন কৰা হয়। ফলশ্ৰুতিত এই ব্ৰতক সৰ্বকামসাধক, উচ্চ পদ আৰু মহাপুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; নাৰদে বহু বছৰ পালন কৰি মোক্ষাভিমুখ অৱস্থা লাভ কৰিছিল—এনে দৃষ্টান্তো দিয়া হৈছে।

Adhyaya 45

Damanakabhañjana-vidhi (The Rite of Damanaka and the ‘Breaking’ of Damanāsura)

অধ্যায় ৪৫ত ঋষিসকলে ভগৱানৰ প্ৰিয় দ্বাদশ পুণ্যযাত্ৰা/ব্ৰতৰ মাজত অৱশিষ্ট দুটা বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। জৈমিনিয়ে ‘বাসন্তিকা যাত্ৰা’ৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে, যাক ‘দমনভঞ্জিকা’ বুলিও কোৱা হয়। চৈত্ৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশীত ‘দমনক’ নামৰ পবিত্ৰ ঘাঁহ/ঔষধি সংগ্ৰহ, পদ্মাকৃতি মণ্ডল অংকন, আৰু তাৰ ভিতৰত বিধিপূৰ্বক পূজিত দেৱপ্ৰতিমা প্ৰতিষ্ঠা—এই ক্ৰমে কাল-কৰ্ম নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। এই বিধি নিশীথত, অৰ্থাৎ মধ্যৰাতিত সম্পন্ন হয়; কাৰণ সেই সময়তেই দেৱতাই দমনাসুৰক ভঞ্জন/পৰাজিত কৰিছিল বুলি পৌৰাণিক প্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰোৱা হয়। সাধকে দমনকক দৈত্যৰ ৰূপান্তৰ বুলি ধ্যান কৰি, আনুষ্ঠানিক সম্বোধন নিবেদন কৰে, ঘাঁহখিনি দেৱতাৰ হাতত অৰ্পণ কৰে আৰু বাকী ৰাতি ভক্তিগীত-নৃত্য আদি সেৱাৰে কটায়। সূৰ্যোদয়ত দমনক আগত ৰাখি দেৱতাক জগদীশ (জগন্নাথ) সন্নিধিলৈ লৈ গৈ পূজা অব্যাহত ৰখা হয়; তাৰ পিছত দমনক হৰিৰ শিৰত সুগন্ধি, মঙ্গল ঘাঁহৰূপে স্থাপন কৰা হয়। ফলশ্ৰুতিত শোকক্ষয়, পৰম সুখলাভ, পাপনাশ আৰু ভক্তৰ বিষ্ণুলোকবাসৰ কথা কোৱা হৈছে।

Adhyaya 46

Akṣaya-yātrā Vidhi and Candana-lepana: Dakṣa’s Stuti and Jagannātha’s Phalaśruti (अक्षययात्राविधिः चन्दनलेपः दक्षस्तुतिः फलश्रुतिश्च)

জৈমিনিয়ে ‘অক্ষয়-যাত্ৰা’ নামৰ মোক্ষাভিমুখ উৎসৱৰ সূক্ষ্ম আৰু ক্ৰমবদ্ধ বিধান বৰ্ণনা কৰিছে। বৈশাখ শুক্লপক্ষত এই উৎসৱ পালন কৰিব লাগে, আৰু অভ্যাসবশত মন বদ্ধ হোৱা লোকৰ বাবেও ই সহজলভ্য বুলি কোৱা হৈছে। চতুৰস্ৰ মণ্ডপ, উঁচা বেদী, পৰিষ্কাৰ বস্ত্ৰ আৰু মাজত আসন স্থাপন কৰি আচাৰ আৰম্ভ হয়। তাৰ পিছত চন্দনত আগৰু, কুঙ্কুম, কস্তূৰী, কৰ্পূৰ আদি সুগন্ধ দ্ৰব্য মিহলাই প্ৰস্তুত কৰি, পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰি ঢাকি, মন্ত্ৰ-মুদ্ৰাৰে ৰক্ষা কৰি, প্ৰভাতে শ্ৰীকৃষ্ণ/জগন্নাথৰ সন্নিধিলৈ লৈ যোৱা হয়। শঙ্খ, চামৰ, ছত্ৰ আদি ৰাজোপচাৰে পূজা, মন্ত্ৰ-প্ৰোক্ষণ আৰু ক্ৰমে লেপন সম্পন্ন হয়; বৈদিক স্তোত্ৰ, জয়ধ্বনি, সংগীত-নৃত্য আৰু নৈবেদ্য অৰ্পণ একেলগে চলে। কথাপ্ৰসঙ্গত কলিযুগত প্ৰজাপতি দক্ষ কৰুণাবশে পীড়িত মানুহৰ বাবে এই বিধি পালন কৰি সংসাৰদুঃখৰ পৰা উদ্ধাৰৰ বাবে স্তুতি কৰে। জগন্নাথ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে আৰু ঘোষণা কৰে—এই যাত্ৰাই ত্ৰিতাপ নাশ কৰে আৰু ইচ্ছিত ফল দিয়ে; মহাযাত্ৰাৰ একবাৰ দৰ্শনো মোক্ষাভিমুখ ফলদায়ক বুলি মানা হয়। শেষত জগন্নাথৰ সত্যতা, অন্য সাধনাতকৈ দৰ্শনৰ শ্ৰেষ্ঠতা, আৰু পুৰুষোত্তমক্ষেত্ৰত ‘দাৰু-ব্ৰহ্ম’ দৰ্শনে দেহবন্ধনৰ পৰা মুক্তি পোৱা কথা পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।

Adhyaya 47

विभूतिरूपेण हर्युपासनाफलनिर्णयः | Results of Worshipping Hari through Diverse Vibhūti-Forms

অধ্যায় ৪৭ত ঋষিসকলে শাস্ত্ৰত সৰ্বজ্ঞ আচার্যক প্ৰণাম কৰি কয় যে পাপনাশক দেৱতাৰ যাত্ৰা-ৰূপ মহিমাৰ এক আশ্চৰ্য বৃত্তান্ত তেওঁলোকে শুনিছে। তেওঁলোকে সুধে—ইচ্ছা লৈ পূজা কৰা লোকৰ বাবে একে ভগৱান কেনেকৈ ‘সৰ্বকামদাতা’ হয়, আৰু সমৃদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে উপাসনা কৰিলে সমৃদ্ধি কেনেকৈ দান কৰে? জৈমিনি উত্তৰ দিয়ে—জগতৰ চল-অচল সকলো উৎকৃষ্টতা বিষ্ণুৰ বিভূতি; একমাত্ৰ পৰমেশ্বৰেই সমৃদ্ধিৰ কাৰণ আৰু দাতা। ‘যেনেকৈ উপাসনা, তেনেকৈ প্ৰাপ্তি’ এই নীতিত বিষ্ণুই ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ চাৰিও পুৰুষাৰ্থৰ একায়ন পথ বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। ধৰ্মৰ পথ বহু বিধি-নিষেধে জটিল আৰু নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন; অৰ্থ আৰু কাম তাৰ ওপৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত। তথাপি ভগৱানে সহজে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম বৃদ্ধি কৰে; বিষ্ণুক স্বয়ং ধৰ্ম আৰু ধৰ্ম-জগতৰ অধিপতি বুলিও কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত বিভূতি-উপাসনাৰ ফল বৰ্ণনা—হৰিক শক্ৰৰূপে পূজিলে ঐশ্বৰ্য-অধিপত্য, ধাতৃৰূপে বংশবৃদ্ধি, সনৎকুমাৰৰূপে দীঘলীয়া আয়ু, পৃথুৰূপে জীৱিকা-সমৃদ্ধি, বাচস্পতিৰূপে গঙ্গাদি তীৰ্থফল, ভাস্বতৰূপে অন্তৰৰ অন্ধকাৰ নাশ, অমৃতাংশুৰূপে অনুপম সৌভাগ্য, বাক্/জ্ঞানাধিপতিৰূপে তত্ত্ব-প্ৰভুত্ব, যজ্ঞেশ্বৰৰূপে যজ্ঞফল, আৰু কুবেৰৰূপে প্ৰচুৰ ধন লাভ হয়। শেষত নীলাচলত দীনজনৰ অনুগ্ৰহৰ বাবে কাঠ-দেহত যেন অৱস্থিত কৰুণাময় প্ৰভুক স্মৰণ কৰাই, ঋষিসকলক তাত গৈ শান্তচিত্তে বাস কৰিবলৈ, পদ্মচৰণত শৰণ ল’বলৈ, ইচ্ছিত ভোগ দীঘলীয়া সময় পোৱাকৈ আৰু অন্তত সংকল্প অনুসাৰে মোক্ষ/কৈবল্য লাভ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।

Adhyaya 48

अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः (Chapter 48): Indradyumna’s Instruction to the King and the Phalaśruti of Puruṣottama-kṣetra

অধ্যায় ৪৮ত ঋষিসকলে সুধাৰে—মন্দিৰ প্ৰতিষ্ঠা সমাপ্তিৰ সময়ত হৰিয়ে দিয়া বৰ আৰু আদেশিত দ্বাদশ যাত্ৰা কি কি? জৈমিনিয়ে বৰ্ণনা কৰে যে জগন্নাথৰ (ব্ৰহ্মসদৃশ পৰাত্পৰ মহিমাময়) পৰা বৰ লাভ কৰি ইন্দ্ৰদ্যুম্নে নিজৰ জীৱন কৃতাৰ্থ বুলি মানে আৰু বৃহৎ নৈবেদ্য-উপহাৰসহ বিধিপূৰ্বক সেই বাৰটা যাত্ৰা সম্পন্ন কৰায়। তাৰ পিছত তেওঁ কাহিনীৰ আন এজন ৰজা (গালৰাজ/শ্বেত)ক উপদেশ দিয়ে—তেওঁৰ বিদ্যা আৰু ভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি কয় যে ভগৱানেই সৰ্বলোকৰ গুৰু; বিগ্ৰহ-আৰাধনাক কেৱল কাঠ-পাথৰৰ বস্তু বুলি তুচ্ছ কৰা উচিত নহয়। প্ৰভু বিশ্বৰূপ হৈও ভক্তৰ বাবে দাৰুময় ৰূপ ধাৰণ কৰে, কল্পবৃক্ষৰ দৰে সুলভ, তথাপি তপোনিষ্ঠসকলৰ বাবেও তত্ত্বতঃ অগোচৰ। পিছত নীতি-ধৰ্ম—প্ৰজাসকলৰ সৈতে ৰাজহুৱা মহোৎসৱ বজাই ৰখা, পিতৃ-পাৰম্পৰ্যৰ ধৰ্ম-প্ৰতিষ্ঠান সংৰক্ষণ কৰা, আৰু ত্ৰিসন্ধ্যা উপাসনা বিশেষকৈ নৰসিংহ-পূজা নিত্য কৰা; ইয়াৰ ফলত পৰম শান্তি লাভ হয়। অন্তত ইন্দ্ৰদ্যুম্নে ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে আৰু শক্তিশালী ফলশ্ৰুতি কোৱা হয়—এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ-পাঠে মহাপুণ্য, বৃহৎ বৈদিক যজ্ঞসম ফল, সমৃদ্ধি, দীঘলীয়া আয়ু আৰু পাপক্ষয় হয়; লগতে বিদ্বেষী বা অশ্ৰদ্ধালু লোকৰ পৰা ইয়াক গোপনে ৰখাৰ নিৰ্দেশো আছে।

Adhyaya 49

पुराणश्रवणविधिः (Procedure and Ethics of Purāṇa-Śravaṇa)

অধ্যায় ৪৯ জৈমিনি মুনি আৰু ঋষিসকলৰ সংলাপৰূপ। ঋষিসকলে জগন্নাথ-মাহাত্ম্য-সম্পৰ্কিত পুরাণ-শ্ৰৱণৰ সাঙ্গ (সম্পূৰ্ণ) বিধি, তাৰ ফল আৰু আনুষঙ্গিক আচাৰ-নিয়ম বিস্তাৰে সোধে। জৈমিনিয়ে ক্ৰমবদ্ধভাৱে কয়—প্ৰথমে সংকল্প, তাৰ পিছত শুদ্ধ বংশৰ, শান্ত স্বভাৱৰ, শাস্ত্ৰাৰ্থ-জ্ঞানী আৰু বিধিকৰ্মত যোগ্য ব্রাহ্মণ বাচক বাছনি কৰিব লাগে। বাচকক ব্যাসসম জ্ঞান কৰি সন্মান কৰিব লাগে—মালা, চন্দন, মূল্যবান আসনত বহুৱাই, গন্ধ-পুষ্প-নৈবেদ্য আদিৰে ব্যাসপূজা। শ্ৰোতাৰ নিয়ম—স্নান, শ্বেত বস্ত্ৰ, শঙ্খ-চক্র তিলক, মনত বিষ্ণুধ্যান, একাগ্ৰভাৱে বহা, অনর্থক কথা আৰু মন বিচলিত কৰা চিন্তা ত্যাগ, আৰু শাস্ত্ৰ, গুৰু, দেবতা, মন্ত্রকর্ম, তীৰ্থ, বয়োজ্যেষ্ঠৰ উপদেশত শ্রদ্ধা-विश्वাস দৃঢ় কৰা। প্ৰতিদিন সমাপ্তিত হৰি/কৃষ্ণ/জগন্নাথ জয়ধ্বনি বা কীৰ্তন, আৰু শেষত বাচকৰ অলংকাৰ, ব্রাহ্মণভোজন আৰু যথাশক্তি দক্ষিণা দান আবশ্যক। দক্ষিণা নথকা কৰ্ম ফলহীন হয় বুলি ‘অপূৰ্ণতা’ দেখুওৱা দৃষ্টান্তেৰে জোৰ দিয়া হৈছে। শেষত ঋষিসকলে সামান্য দান দি প্ৰণাম কৰি বিদায় লয়—এইদৰে পুরাণ-শ্ৰৱণৰ ব্যৱহাৰিক ধৰ্ম-নৈতিক বিধান স্থাপন হয়।

FAQs about Purushottama Jagannatha Mahatmya

What is the specific Sthala Māhātmya emphasized in Puruṣottamajagannāthamāhātmya?

It presents Puruṣottama-kṣetra as a supremely purifying field where the deity’s presence is uniquely accessible, and where residence, darśana, and contact with site-specific waters are narratively tied to liberation-oriented merit.

What are the primary pilgrimage merits (puṇya) associated with this section?

Merits include darkness-removal through recitation, sin-diminution through proximity and residence, and soteriological benefits connected to seeing the deity and engaging with the kṣetra’s tīrtha waters (e.g., promised pāpa-kṣaya and soteriological attainments).

Which specific ancient legends are rooted in this geographical section?

Key legends include the explanation of why the deity is present in Puruṣottama-kṣetra, the disclosure of the site’s concealed status (hidden by divine māyā), and the revelation of landmarks such as Nīlādri and Rauhiṇa-kuṇḍa within a Brahmā–Bhagavān instructional frame.