Adhyaya 19

Verse 1

राजोवाच । गृहीत्वा दक्षिणां दैत्यान्महाविष्णुर्जनार्दनः । चकार किं ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

ৰাজাই ক’লে: ‘দক্ষিণা ৰূপে দানৱ-দৈত্যসকলক গ্ৰহণ কৰি মহাবিষ্ণু জনাৰ্দনে কি কৰিলে? কওক; মোৰ কৌতূহল অতি মহান।’

Verse 2

सारस्वत उवाच । एवं स्तुतः सुरैर्देवो गृहीत्वा मेदिनीं हरिः । बलिं निर्वासयामास संपूर्णे यज्ञकर्मणि । यज्ञांते दक्षिणां लब्ध्वा संपूर्णोऽभूदथाध्वरः

সাৰস্বতে ক’লে: এইদৰে দেৱতাসকলৰ স্তৱত প্ৰসন্ন হৈ হৰিয়ে পৃথিৱী গ্ৰহণ কৰিলে আৰু যজ্ঞকর্ম সম্পূৰ্ণ হ’লে বালিক নিৰ্বাসিত কৰিলে। যজ্ঞান্তে দক্ষিণা লাভ হোৱাত অধ্বৰ সম্পূৰ্ণৰূপে সিদ্ধ হ’ল।

Verse 3

भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः । समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत्प्रस्फुरिताधरः

তৃতীয় পদক্ষেপ এতিয়াও অপূৰ্ণ থাকিলেও, সর্বশক্তিমান প্ৰভুৱে আগবাঢ়ি বালিৰ ওচৰলৈ আহি ক’লে; তেওঁৰ ওঁঠ অলপ কঁপিছিল।

Verse 4

ऋणे भवति दैत्येन्द्र बंधनं घोरदर्शनम् । त्वं पूरय पदं तन्मे नोचेद्बन्धं प्रतीच्छ भोः

‘হে দৈত্যেন্দ্ৰ! ঋণ বাকী থাকিলে ভয়ংকৰ বন্ধন আহে। মোৰ সেই পদ পূৰ্ণ কৰ; নচেৎ, হে মহাশয়, বন্ধন গ্ৰহণ কৰ।’

Verse 5

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा पुरो भूत्वा बलेः सुतः । बाणो वामनमाचष्टे तदा तं विश्वरूपिणम्

মুৰাৰিৰ সেই বাক্য শুনি বালিৰ পুত্ৰ বাণ আগবাঢ়ি আহিল আৰু তেতিয়া বিশ্বৰূপ ধাৰণ কৰা বামনক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 6

कृत्वा महीमल्पतरां वपुः कृत्वा तु वामनम् । पदत्रयं याचयित्वा विश्वरूपमगाः कथम्

পৃথিৱীক অল্প কৰি আৰু বামনৰ দেহ ধৰি, তুমি ত্ৰিপদ দান বিচাৰিলা; তেন্তে কেনেকৈ বিশ্বৰূপ হ’লা?

Verse 7

यदि तृतीयं क्रमणं याचसे जगदीश्वर । पुनर्वामनतां याहि बलिर्दास्यति तत्पदम्

যদি তুমি তৃতীয় পদক্ষেপ বিচাৰা, হে জগদীশ্বৰ, তেন্তে পুনৰ বামনতা গ্ৰহণ কৰা; বলিয়ে সেই বামনকেই সেই পদ দিব।

Verse 8

यादृग्विधाय बलिना वामनायोदकं कृतम् । तत्तादृशाय दातव्यमथ किं विश्वरूपिणे

বলিয়ে বামনৰ বাবে যিদৰে উদক-দান কৰিলে, তেনেদৰে একে প্ৰকাৰৰ জনকেই দিয়া উচিত; বিশ্বৰূপীক দিয়া কেনে অধিকাৰ?

Verse 9

भवत्कृतमिदं विश्वं विश्वस्मिन्वर्तते बलिः । छद्मना नैव गृह्णन्ति साधवो ये महेश्वर

এই বিশ্ব তোমাৰেই কৃত, আৰু বলি এই বিশ্বতেই অৱস্থিত। হে মহেশ্বৰ, যিসকল সাধু, তেওঁলোকে ছলনাৰে কেতিয়াও গ্ৰহণ নকৰে।

Verse 10

जगदेतज्जगन्नाथ तावकं यदि मन्यसे । ज्ञात्वा बलिममर्यादं भवद्भक्तिपराङ्मुखम्

হে জগন্নাথ, যদি তুমি এই সমগ্ৰ জগতক তোমাৰ বুলি মানা, তেন্তে বলিক অমৰ্যাদ—সীমা লঙ্ঘনকাৰী আৰু তোমাৰ ভক্তিৰ পৰা বিমুখ—বুলি জানি…

Verse 11

कंठपाशेन निष्कास्य केन वै वार्यते भवान् । गोपालमन्यं कुरुते रक्षणाय च गोपतिः । सुतृणं चारयन्पूर्वो गोपः किं कुरुते तदा

যদি তুমি গলাত ফাঁস লগাই উলিয়াই দিয়া, তেন্তে তোমাক কোনে বাধা দিব? যেতিয়া গোপতি ৰক্ষাৰ বাবে আন গোপাল নিযুক্ত কৰে, তেতিয়া আগৰ গোপাল কি কৰে—যেতিয়া সি কেৱল সুশ্ৰেষ্ঠ তৃণ চাৰাই থাকে?

Verse 12

इत्येवमुक्ते तेनाथ वचने बलिसूनुना । प्रोवाच भगवान्वाक्यमादिकर्ता जनार्दनः

এইদৰে বলিৰ পুত্ৰে কোৱা বাক্য শুনি, আদিকৰ্তা ভগৱান জনাৰ্দনে তেতিয়া এই বাক্য ক’লে।

Verse 13

यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेन सांप्रतम् । तेषां त्वं हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम

হে বালক, তুমি এতিয়া এইদৰে যি বাক্য ক’লা, তাৰ প্ৰতি মোৰ কাৰণ-সংযুক্ত, সুদৃঢ় প্ৰত্যুত্তৰ শুনা।

Verse 14

पूर्वमुक्तस्तव पिता मया बाण पदत्रयम् । देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत्समनुष्ठितम्

হে বাণ, পূৰ্বে মই তোমাৰ পিতাক ‘তিন পদ’ ভূমি বিচাৰিছিলোঁ। যথোচিত প্ৰমাণে দেখুওৱা যে এই কাৰ্য সঁচাকৈ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন হৈছিল।

Verse 15

किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पिता सुत । बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत्पदत्रयम्

হে পুত্ৰ, তোমাৰ পিতা বলিয়ে মোৰ সত্য মাপ নাজানে নেকি? এই ‘তিন পদ’ কাৰ্য তো বলিৰো মঙ্গলাৰ্থেই কৰা হৈছিল।

Verse 16

तस्माद्यन्मम बालेय त्वत्पित्रांऽबु करे महत् । दत्तं तेनास्य सुतले कल्पं यावद्वसिष्यति

সেয়ে, হে প্ৰিয় বালক, তোমাৰ পিতৃয়ে জলাৰ্ঘ্যসহ মোৰ হাতে মহাদান অৰ্পণ কৰিছিল; সেই কাৰণে তেওঁ কল্প পৰ্যন্ত সুতল লোকত বাস কৰিব।

Verse 17

गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् । सावर्णिके त्वागते च बलिरिन्द्रो भविष्यति

হে বাণ! শ্ৰাদ্ধদেৱৰ বৰ্তমান মন্বন্তৰ অতীত হ’লে আৰু সাৱৰ্ণিক মন্বন্তৰ আহিলে, তেতিয়া বলি ইন্দ্ৰ হ’ব।

Verse 18

इति प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः । प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्

এইদৰে কৈ ত্ৰিৱিক্ৰম দেৱে বলিৰ পুত্ৰ বাণক সম্বোধন কৰিলে; তাৰ পাছত বলিৰ ওচৰলৈ গৈ মধুৰ কোমল বাক্য ক’লে।

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अपूर्णदक्षिणे यागे गच्छ राजन्महातलम् । सुतलंनाम पातालं वस तत्र निरामयः

শ্ৰীভগৱান ক’লে: “যজ্ঞত দক্ষিণা অপূৰ্ণ ৰ’ল; হে ৰাজন, মহাতললৈ যোৱা। ‘সুতল’ নামৰ পাতালত তুমি তাত নিৰাময় হৈ বাস কৰা।”

Verse 20

बलिरुवाच । सुतलस्थस्य मे नाथ कथं चरणयोस्तव । दर्शनं पूजनं भोगो निवसामि यथासुखम्

বলি ক’লে: “হে নাথ! মই যদি সুতলত থাকোঁ, তেন্তে তোমাৰ চৰণদ্বয়ৰ দৰ্শন, পূজন আৰু তোমাৰ সান্নিধ্যৰ আনন্দ কেনেকৈ লাভ কৰিম, যাতে সুখে বাস কৰিব পাৰোঁ?”

Verse 21

श्रीभगवानुवाच । दैत्येन्द्र हदये नित्यं तावके निवसाम्यहम् । अतस्ते दर्शनं प्राप्तः पुनः स्थास्ये तवान्तिकम्

শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে দৈত্যেন্দ্ৰ! মই সদায় তোমাৰ হৃদয়ত নিবাস কৰোঁ। সেয়েহে তুমি মোৰ দৰ্শন লাভ কৰিলা; আৰু পুনৰো মই তোমাৰ ওচৰতেই থাকিম।

Verse 22

तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे । दीपप्रतिपन्नामाऽसौ तत्र भावी महोत्सवः

শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ মহোৎসৱ শেষ হ’লে, তাতেই আন এক পুণ্যময় উৎসৱ উদ্ভৱ হ’ব— ‘দীপ-প্ৰতিপন্না’ নামে এক মহোৎসৱ।

Verse 23

तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलंकृताः । पुष्पदीपप्रदानेन अर्चयिष्यंति यत्नतः

তাত, হে নৰশাৰ্দূল! লোকসকল আনন্দিত, সমৃদ্ধ আৰু সুসজ্জিত হৈ, ফুল আৰু দীপ দান কৰি যত্নসহকাৰে তোমাৰ অৰ্চনা কৰিব।

Verse 24

तत्रोत्सवः पुण्यतमो भविष्यति धरातले । तव नामांकितो दैत्य तेन त्वं वत्सरं सुखी

তাত সেই উৎসৱ ধৰাতলত সৰ্বাধিক পুণ্যময় হ’ব। হে দৈত্য! তোমাৰ নামে অংকিত হোৱাৰ বাবে, তাৰ ফলত তুমি এটা সম্পূৰ্ণ বছৰ সুখী থাকিবা।

Verse 25

भविष्यसि नरा ये तु दृढभक्तिसहा न्विताः । त्वामर्चयन्ति विधिवत्तेऽपि स्युः सुखभागिनः

আৰু যিসকল লোক দৃঢ় ভক্তিৰে যুক্ত হৈ বিধিমতে তোমাৰ অৰ্চনা কৰে, তেওঁলোকো সুখৰ ভাগীদাৰ হ’ব।

Verse 26

यथैव राज्यं भवतस्तु सांप्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदीति । इत्येवमुक्त्वा मधुमदितीश्वरं निवासयित्वा सुतलं सभार्यकम्

“যেনেকৈ এতিয়া তোমাৰ ৰাজ্য স্থিৰ আছে, তেনেকৈ ‘কৌমুদী’ নামে সেই উৎসৱো ভবিষ্যতে প্ৰকট হ’ব।” এইদৰে কৈ মধু-বধকৰ অধীশ্বৰে দানৱাধিপতিক পত্নীসহ সুতল লোকত নিবাস কৰালে।

Verse 27

उर्वी समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्मामरसंघजुष्टम् । दत्त्वा मघोने मधुजित्त्रिविष्टपं कृत्वा तु देवान्मखभागभोगिनः

পৃথিৱীৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰি তেওঁ তৎক্ষণাৎ শক্ৰৰ ধামলৈ গ’ল, য’ত অমৰগণৰ দল আনন্দে বাস কৰে। তাৰ পাছত মধুজিতৰ জয়লাভ কৰা ত্ৰিবিষ্টপ মঘৱান (ইন্দ্ৰ)ক দান কৰিলে আৰু দেৱতাসকলক যজ্ঞত নিজৰ ন্যায্য ভাগ ভোগ কৰিবলৈ স্থাপন কৰিলে।

Verse 28

अन्तर्दधे विश्वपतिर्महेशः संपश्यतां वै वसुधाधिपानाम्

বসুধাৰ অধিপতিসকল চাই থাকোঁতেই বিশ্বপতি মহেশ অদৃশ্য হৈ গ’ল।

Verse 29

गृहीत्वेति बले राज्यं मनुपुत्रे नियोजितम् । द्वीपांतरे च ते दैत्याः प्रेषिताश्चाज्ञया स्वयम्

এইদৰে বলিৰ পৰা ৰাজ্য পুনৰ গ্ৰহণ কৰি মনুৰ পুত্ৰক অৰ্পণ কৰা হ’ল। আৰু সেই দানৱসকলক স্বয়ং আজ্ঞা অনুসাৰে অন্য দ্বীপান্তৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা হ’ল।

Verse 30

पातालनिलया ये तु ते तत्रैव निवेशिताः । देवानां परमो हर्षः संजातो बलिनिग्रहे

যিসকল পাতাল-নিবাসী আছিল, তেওঁলোকক তাতেই স্থাপন কৰা হ’ল। বলিৰ দমন হোৱাত দেৱতাসকলৰ মাজত পৰম আনন্দ জাগিল।

Verse 31

निवासाय पुनश्चक्रे वामनो वामनो मनः । तत्र क्षेत्रे स्वनगरे वामनः स न्युवास ह

পুনৰ বামনে তাত বাস কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে। সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত, যেন নিজৰ নগৰতে, বামন প্ৰভু নিশ্চয়েই নিবাস কৰিলে।

Verse 32

सारस्वत उवाच । प्रादुर्भावस्ते कथितो नरेन्द्र पुण्यः शुचिर्वामनस्याघहारी । स्मृते यस्मिन्संश्रुते कीर्तिते च पापं यायात्संक्षयं पुण्यमेति

সাৰস্বতে ক’লে: হে নৰেন্দ্ৰ! পাপহাৰী বামনৰ পবিত্ৰ, শুচি প্ৰাদুৰ্ভাৱ মই তোমাক ক’লোঁ। ইয়াক স্মৰণ, শ্ৰৱণ বা কীৰ্তন কৰিলে পাপ ক্ষয় হয় আৰু পুণ্য লাভ হয়।

Verse 33

ईश्वर उवाच । इति सारस्वतवचः श्रुत्वा भोजः स भूपतिः । नमस्कृत्य मुनिश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः

ঈশ্বৰে ক’লে: এইদৰে সাৰস্বতৰ বাক্য শুনি, সেই ভূপতি ভোজে মুনিশ্ৰেষ্ঠক নমস্কাৰ কৰি ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে।

Verse 34

ततो यथोक्तविधिना स भोजो नृपसत्तमः । वस्त्रापथक्षेत्र यात्रां परिवारजनैः सह । कृत्वा कृतार्थतां प्राप्तो जगामान्ते परं पदम्

তাৰ পিছত নৃপসত্তম ভোজে যথোক্ত বিধি অনুসৰি, পৰিজনসহ বস্ৰাপথক্ষেত্ৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে। এইদৰে কৃতাৰ্থ হৈ, অন্তত তেওঁ পৰম পদ লাভ কৰিলে।

Verse 35

एतन्मया पुण्यतमं प्रभासक्षेत्रे च वस्रापथमीरितं ते । श्रुत्वा पठित्वा परया समेतो भक्त्या तु विष्णोः पदमभ्युपैति

প্ৰভাসক্ষেত্ৰত বস্ৰাপথৰ এই অতি পুণ্যময় মাহাত্ম্য মই তোমাক ক’লোঁ। যিয়ে ইয়াক শ্ৰৱণ কৰে, পাঠ কৰে আৰু পৰম ভক্তিৰে যুক্ত হয়, সি নিশ্চয় বিষ্ণুৰ পদ লাভ কৰে।

Verse 36

यथा पापानि धूयंते गंगावारिविगाहनात् । तथा पुराणश्रवणाद्दुरितानां विना शनम्

যেনেকৈ গংগাৰ জলত স্নান কৰিলে পাপ ধুই যায়, তেনেকৈ পুৰাণ শ্ৰৱণ কৰিলে দুষ্কৰ্মৰ দোষ নাশ হয়।

Verse 37

इदं रहस्यं परमं तवोक्तं न वाच्यमेतद्धरिभक्तिवर्जिते । द्विजस्य निन्दानिरतेऽतिपापे गुरावभक्ते कृतपापबुद्धौ

তোমাৰ দ্বাৰা কোৱা এই পৰম ৰহস্য হৰিভক্তিহীন লোকক ক’ব নালাগে; আৰু সেই মহাপাপীকো নহয়, যি দ্বিজ-নিন্দাত ৰত, গুৰুভক্তিহীন, আৰু যাৰ মন পাপবুদ্ধিত স্থিৰ।

Verse 38

इदं पठेद्यो नियतं मनुष्यः कृतभावनः । तस्य भक्तिः शिवे कृष्णे निश्चला जायते धुवम्

যি মানুহে নিয়মিতভাৱে সংযমী হৈ ভাৱসহ এই পাঠ কৰে, তাৰ শিৱ আৰু কৃষ্ণত নিশ্চয়েই অচল ভক্তি জন্মে।

Verse 39

तद्भक्त्या सकलानर्थान्प्राप्नोति पुरुषोत्तमः । पुराणवाचिने दद्याद्गोभूस्वर्णविभूषणम्

সেই ভক্তিৰ দ্বাৰা উত্তম পুৰুষে সকলো মঙ্গল-লাভ পায়। পুৰাণ-বাচকক গৰু, ভূমি, সোণ আৰু অলংকাৰ আদি দান কৰিব লাগে।

Verse 40

वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं कुर्वन्दारिद्र्यमाप्नुयात् । त्रिःकृत्वा प्रपठञ्छृण्वंन्सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ধনত কৃপণতা কৰা উচিত নহয়; কৃপণতা কৰিলে দাৰিদ্ৰ্য আহে। কিন্তু ইয়াক তিনিবাৰ পাঠ কৰি আৰু শ্ৰৱণ কৰি সকলো কামনা লাভ কৰিব পাৰি।