Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 13

Devanagari script

तेन पांसुकृता वृष्टिः समंतान्मथिता बहिः । तस्या भूमेः पतत्येव न किंचित्तत्र पूर्यते

Transliteration

tena pāṃsukṛtā vṛṣṭiḥ samaṃtānmathitā bahiḥ | tasyā bhūmeḥ patatyeva na kiṃcittatra pūryate

Translation

সেই (বায়ু)ৰ প্ৰভাৱত ধূলিৰে গঠিত বৰষুণ চাৰিওফালে মথিত হৈ বাহিৰলৈ ঠেলি দিয়া হ’ল। সেই ভূমিত সি পৰি থাকিলেও, তাত একো পূৰণ নহ’ল।

Word by Word

• तेन: by that / with that
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्; सर्वनाम

• पांसु-कृता: made of dust / caused by dust
• पांसु-कृता: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पांसु (प्रातिपदिक) + कृ (धातु) → कृता (कृदन्त, क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः; ‘पांसुना कृता’ इति तृतीया-तत्पुरुषः

• वृष्टिः: rain / shower
• वृष्टिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• समन्तात्: from all sides / all around
• समन्तात्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्त (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; उपसर्गार्थक-अव्यय (adverb): ‘सर्वतः/चारुतः’

• मथिता: churned / stirred up
• मथिता: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मथ् (धातु) → मथित (कृदन्त, क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः

• बहिः: outside / outward
• बहिः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: बहिस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)

• तस्याः: of that (land)
• तस्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• भूमेः: of the earth/ground
• भूमेः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• पतति: falls
• पतति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पत् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमान), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• एव: indeed / just
• एव: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निश्चयार्थक-निपातः (emphatic particle)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेध-निपातः (negation)

• किञ्चित्: anything / something
• किञ्चित्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; अनिश्चित-प्रमाणवाचक (indefinite)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• पूर्यते: is filled
• पूर्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूर् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमान), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोगः (passive)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic voice within Tīrthamāhātmya; exact speaker not specified in snippet)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and sages at Naimiṣāraṇya (typical frame; not explicit in verse)

Visual Art Cues

Scene: A barren sacred ground where a storm of dust falls like rain, yet the surface never rises; the wind whips the dust outward in spirals, suggesting an invisible divine barrier.

Characters & Entities

• Anila (wind, implied from prior verse)
• Mahī/Bhūmi (ground)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Human or spirit-driven attempts to alter a sanctified place can be nullified by divine forces safeguarding the tīrtha.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Nāgarakhaṇḍa tīrtha under discussion where the earth cannot be ‘filled’ due to divine intervention; the name is not present in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it continues the account of a miraculous prevention of tampering with the site.