Adhyaya 11
নন্দিকেশ্বৰ এক তাত্ত্বিক উপাখ্যান বৰ্ণনা কৰে—দীপ্তিময় তেজঃস্তম্ভৰ সীমা নিৰ্ণয় কৰিবলৈ দেৱাধিকারীসকলে চেষ্টা কৰে। ব্ৰহ্মা হাঁস-ৰূপ ধৰি ওপৰলৈ উঠে, আৰু বিষ্ণু দৃঢ়দেহ বৰাহ অৱতাৰত তললৈ নামি স্তম্ভৰ মূল অনুসন্ধান কৰে। বিষ্ণুৰ পাতালযাত্ৰাত অতলৰ পৰা মহাতললৈ সাত পাতালৰ বিৱৰণ পোৱা যায়। আদিকচ্ছপ, দিগ্গজ, মহা ব্যাঙ-প্ৰতীক, আৰু শেষ-কূর্ম আদি ধাৰকক ধাৰণ কৰোৱা আধাৰ-শক্তিৰ উল্লেখ আছে। সহস্ৰ সহস্ৰ বছৰ পৰিশ্ৰম কৰিও মূল নাপায়; ক্লান্তিত অহং ভাঙে আৰু প্ৰতিযোগিতাৰ ঠাইত জ্ঞানগত বিনয় স্থাপিত হয়। শেষত বিষ্ণু শিৱশৰণ ল’বলৈ সংকল্প কৰে—অতীতাতীত তত্ত্বৰ স্বীকৃতি আৰু আত্মসমৰ্পণেই এই অধ্যায়ৰ বাণী।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । स तु सिंहस्थितां गौरीं ज्वलंती विविधायुधाम् । शैलवर्षेण महता कुपितः समपूरयत्
ব্ৰহ্মা ক’লে: ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ সি সিংহ-স্থিতা, নানাবিধ অস্ত্ৰধাৰিণী জ্বলন্ত গৌৰীৰ ওপৰত মহা শৈলবৃষ্টি ঢালিলে।
Verse 2
शरवर्षेण महता तन्निवार्य विदूरतः । बिभेद निशितैः शस्त्रैरशेषं तस्य विग्रहम्
দূৰৰ পৰা মহা শৰবৃষ্টিৰে সেই আক্রমণ নিবাৰণ কৰি, তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰে সি তাৰ সমগ্ৰ দেহ বিদীৰ্ণ কৰি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 3
भिद्यमानोऽपि दैत्येंद्रः शैलसारप्रदुर्धरः । विषादं नागमत्किंचिद्ववृधे युद्धदुर्मदः
কাটা-বিদীৰ্ণ হ’লেও দৈত্যেন্দ্ৰ—পৰ্বতৰ সাৰ সদৃশ দুর্ধর্ষ—কোনো বিষাদত নপৰিল; যুদ্ধ-মদে উন্মত্ত হৈ অধিক ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 4
भिद्यमानः स खड्गेन चक्रैरसिभिरृष्टिभिः । शूलेन चायुधैश्चान्यैरंतर्धानमगाहत
খড়্গ, চক্র, অসি, ঋষ্টি, শূল আৰু অন্য অস্ত্ৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’লেও সি অন্তর্ধানত প্ৰৱেশ কৰিলে—দৃষ্টিৰ পৰা লুকাল।
Verse 5
ततः सिंहाकृतिर्भीमः प्रचंडनिनदाननः । तीक्ष्णदंष्ट्रः शितनखः परिबभ्राम केसरी
তেতিয়া ভয়ংকৰ সিংহ-আকৃতি ধৰি, প্ৰচণ্ড গর্জনেৰে, তীক্ষ্ণ দন্ত আৰু ধাৰাল নখযুক্ত কেশৰী ইফালে-সিফালে ঘূৰি ফুৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 6
देवीसिंहश्चपेटेन ताडयामास पाणिना । दैत्यसिंहस्य च नखैस्तस्य वक्षो व्यदारयत्
দেৱীৰ সিংহে নিজৰ পাঞ্জাৰে আঘাত কৰিলে; আৰু নখেৰে সেই দৈত্য-সিংহৰ বক্ষ বিদীৰ্ণ কৰি দিলে।
Verse 7
अथ व्याघ्रतया प्राप्तः स्फुटव्यात्ताननो महान् । तं हंतुं च बलाद्देवी वेगेन करमक्षिपत्
তাৰ পাছত সি মহাবাঘ্ৰ-ৰূপে আহিল, মুখ সম্পূৰ্ণ মেলি; হত্যা কৰিবলৈ ধাৱমান হ’ল। কিন্তু দেৱীয়ে বল আৰু বেগেৰে হাত নিক্ষেপ কৰি তাক দমন কৰিলে।
Verse 8
दीर्घाभिर्न्नीलरेखाभिः पूर्णः पिंगलविग्रहः । यानावलिभिराकीर्णः स्वर्णाद्रिरिव संचरन्
দীঘল নীলা ৰেখাৰে ভৰপূৰ, পিঙ্গল বৰ্ণৰ দেহধাৰী সি—যানৰ শাৰীশাৰীৰে আৱৃত—চলন্ত স্বৰ্ণপৰ্বতৰ দৰে বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 9
मृगैरिव परित्रातुं मुच्यमानोऽग्रतो बली । ज्वलंतमिव रोषाग्निं जिह्वाहेतिभिरावहन्
বলী সি আগলৈ ধাৱমান হ’ল, যেন মৃগসমূহক ৰক্ষা কৰিবলৈ; আৰু ক্ৰোধৰ জ্বলন্ত অগ্নিৰ দৰে, অস্ত্ৰসদৃশ জিহ্বাৰে আঘাত আনিছিল।
Verse 10
आगच्छंतं रयाद्देवी भल्लेन शशिवर्चसा । प्रतिविव्याध तं व्याघ्रं पुरत्रयमिवेश्वरः
সেইজনী দেৱীৰ ফালে দ্ৰুতগতিত আহোঁতে, দেৱীয়ে চন্দ্ৰসম জ্যোতিৰে দীপ্ত তীক্ষ্ণ বাণে সেই ব্যাঘ্ৰসদৃশ শত্রুক বিদ্ধ কৰিলে—যেন ঈশ্বৰে একদা ত্ৰিপুৰ নগৰ বিদ্ধ কৰিছিল।
Verse 11
स बाणस्तन्मुखे मग्नस्तद्रक्तेन समुक्षितः । जगाहे गगनं भित्त्वा देहमस्य विनिर्गतः
সেই বাণটি তাৰ মুখত গাঁথি গ’ল, তাৰ ৰক্তে সিক্ত হ’ল; তাৰপিছত আকাশ চিৰি আগবাঢ়িল—তাৰ দেহ ভেদ কৰি বাহিৰ ওলাই।
Verse 12
स दैत्यो वारणो भूत्वा देवीमाश्वभ्युपागमत् । बलिभिः पशुभिर्भिन्नैस्तस्याः प्रीतिमिवावहन्
সেই দানৱে হাতীৰ ৰূপ ধৰি তৎক্ষণাৎ দেৱীৰ ওচৰলৈ আহিল—যেন বধ কৰা পশুবলিৰ দ্বাৰা দেৱীৰ ‘প্ৰীতি’ আনিবলৈ আহিছে।
Verse 13
तं गजेंद्रं समायांतं मदक्लिन्नमहीतलम् । देवीसिंहस्तदा दृष्ट्वा ननर्द च जघान च
মদে ভিজা মাটিৰ ওপৰেৰে আগবাঢ়ি অহা সেই গজেন্দ্ৰক দেখি, তেতিয়া দেৱীৰ সিংহে গর্জন কৰি আঘাত কৰিলে।
Verse 14
अथ खड्गधरो वीरश्चर्मपाणिः समुद्गतः । वक्त्रं दधानो बभ्राम दंष्ट्राभ्रुकुटिभीषणम्
তাৰপিছত খড়্গধাৰী, ঢাল হাতে এক বীৰ যোদ্ধা উদ্ভূত হ’ল; দঁত আৰু কুঞ্চিত ভ্ৰূকুটিৰে ভয়ংকৰ মুখ ধৰি ইফালে-সিফালে ঘূৰি ফুৰিল।
Verse 15
देवी च विलसत्खड्गचक्रचक्रलसत्करा । युयोध तेन वीरेण भग्नशीर्षाभ्यपद्यत
দেৱী—যাঁৰ হাতে ঝলমল খড়্গ আৰু ঘূৰ্ণায়মান চক্ৰ দীপ্ত—সেই বীৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে; ভগ্নশিৰ অৱস্থাতেই সি দেৱীৰ ওচৰত লুটাই পৰিল।
Verse 16
भूयः स माहिषं रूपमास्थायासुरमायया । देव्या योद्धुं प्रववृते यथापूर्वमनाकुलम्
পুনৰায় অসুৰ-মায়াৰে সি মহিষৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে আৰু আগৰ দৰে নিৰ্ভীক, অনাকুলচিত্তে দেৱীৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 17
अथ देवैमुनींद्रैश्च चोदितो गौतमो मुनिः । प्रबोधयितुमारेभे स्तुतिभिर्जगदंबिकाम्
তেতিয়া দেৱতা আৰু মহামুনি-ঋষিসকলৰ প্ৰেৰণা পাই, গৌতম মুনিয়ে জগতৰ জননী জগদম্বিকাক স্তোত্ৰ-স্তুতিৰে জাগ্ৰত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 18
त्वयि सर्वस्य जगतः प्राणशक्तिः परा मता । ओजःशक्तिर्ज्ञानशक्तिर्बलशक्तिश्च गम्यते
তোমাতেই সমগ্ৰ জগতৰ পৰম প্ৰাণশক্তি স্বীকৃত; আৰু তোমাতেই ওজঃশক্তি, জ্ঞানশক্তি আৰু বলশক্তি বোধগম্য হয়।
Verse 19
किमेतदद्य मोहाय युद्धमारभ्यते त्वया । उपसंह्रियतामेष दैत्यो भुवनगुप्तये
আজি কেৱল মোহ সৃষ্টিৰ বাবে তুমি কিয় এই যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিছা? ভুবনসমূহৰ ৰক্ষাৰ নিমিত্তে এই দৈত্যক সংহাৰ কৰা হওক; এই সংঘাত উপসংহৃত হওক।
Verse 20
भिन्नानामस्य देहानामुपसंहरणात्तव । वलयश्चोपदिश्यन्ते निगमोक्ता वरप्रदाः
তোমাৰ দ্বাৰা এই শত্রুৰ ভিন্ন-ভিন্ন দেহসমূহ সংহাৰ কৰি একত্ৰ কৰাত, নিগমত উক্ত বৰপ্ৰদ ‘বলয়’সমূহৰ উপদেশ প্ৰকাশ পায়।
Verse 21
अन्यथा तृणकल्पस्य शत्रोरस्य निबर्हणे । कालाग्निवर्चसो देवि किमर्थं संभ्रमस्त्वियान्
নচেৎ—তৃণসম এই শত্রুক নিধন কৰা সহজেই সম্ভৱ—হে কালাগ্নিৰ জ্যোতি-সম্ভূতা দেবী, তোমাৰ এই অতিশয় উদ্বেগ কিয়?
Verse 22
स्वशक्तिमवसंस्तभ्य समाकर्षयतां रिपोः । प्राणशक्तिं त्रिशूलेन गुणत्रयवपुर्धृता
নিজ শক্তি স্থিৰ কৰি, ত্ৰিশূলৰ দ্বাৰা তাই শত্রুৰ প্ৰাণশক্তি নিজৰ ফালে টানি আনিলে—যি ত্ৰিগুণ-গঠিত ৰূপ ধাৰণ কৰে।
Verse 23
इति स्म बोधितातेन पुरा भगवती तदा । महिषासुरमाक्रम्य त्रिशूलेनाभ्यधारयत्
এইদৰে তেনেদ্বাৰা পূৰ্বে উপদেশিত হৈ, তেতিয়া ভগৱতীয়ে মহিষাসুৰক আক্ৰমণ কৰি ত্ৰিশূলৰে বিদ্ধ কৰি ধৰিলে।
Verse 24
अनेकगिरिसंकाशं देव्या विग्रहमात्मनः । अशक्तस्तं धारयितुं ससाद महिषासुरः
দেৱীৰ নিজৰ বিগ্ৰহ বহু পৰ্বতৰ সদৃশ বিশাল দেখি, মহিষাসুৰে তাক ধাৰণ কৰিব নোৱাৰি লুটাই পৰিল।
Verse 25
निष्पिष्टो विलुठन्क्रोशन्नाक्रांतश्च परिस्फुरन् । निर्गंतुमुद्गतशिरा न शशाकासुराधिपः
চেপি ধৰা, কঁপনি খাই চিঞৰি উঠা—পদদলিত হৈ ছটফটাই কঁপা—অসুৰাধিপতি, মূৰ তুলি উঠিলেও, ওলাই যাব নোৱাৰিলে।
Verse 26
त्रिशूलमुखभिन्नांगरक्तधारासमुद्धतः । समुद्र इव संजातः संध्यारुणकलेवरः
ত্ৰিশূলৰ মুখে অংগ বিদীৰ্ণ হোৱাত ৰক্তধাৰা উথলি উঠিল; সি যেন সাগৰ হৈ উঠিল—সন্ধ্যাৰ দৰে ৰঙা তাৰ দেহ।
Verse 27
अथ खड्गेन तीक्ष्णेन कर्तयित्वा च तच्छिरः । ननर्त्त तस्य शिरसि तिष्ठन्ती महिषार्दिनी
তাৰ পাছত তীক্ষ্ণ খড়্গেৰে তাৰ মূৰ কাটি পেলালে; সেই মূৰৰ ওপৰত থিয় হৈ মহিষাৰ্দিনী নাচিলে।
Verse 28
दुर्गां सिद्धाश्च गन्धर्वाः प्रशशंसुर्महर्षयः । पुष्पवृष्टिश्च महती देवैर्मुक्ता समंततः । प्रणतः प्रांजलिर्देवीं तुष्टाव विबुधाधिपः
সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব আৰু মহর্ষিসকলে দুৰ্গাক প্ৰশংসা কৰিলে; দেৱতাসকলে চাৰিওফালে মহা পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে। তাৰ পাছত দেৱাধিপতি হাত জোৰি নত হৈ দেৱীৰ স্তৱ গাইলে।
Verse 29
इन्द्र उवाच । नमस्ते जगतां मात्रे भूतानां बीजसंविदे
ইন্দ্ৰ ক’লে: “জগতৰ মাতৃ, তোমাক নমস্কাৰ—সকলো ভূতৰ বীজ-চেতনা স্বৰূপিণী, তোমাক প্ৰণাম।”
Verse 30
भक्तिः श्रद्धा च भजतां शक्तिश्चासि त्वमंबिके । कारणं परमा कीर्तिः शातिर्दांतिः कला क्षमा
হে অম্বিকে! ভজনা কৰা ভক্তসকলৰ ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধা তুমিয়েই, আৰু তেওঁলোকৰ শক্তিও তুমিয়েই। তুমিয়েই পৰম কাৰণ; তুমিয়েই সৰ্বোচ্চ কীৰ্তি; তুমিয়েই শান্তি, দমন, পবিত্ৰ কলা আৰু ক্ষমা।
Verse 31
एकैव विश्वरूपा त्वं नामभेदेर्निगद्यसे । तेषुतेषु पदेष्वस्मांस्तपोऽनुगुणसिद्धिषु
তুমি একাই, তথাপি বিশ্বৰূপা; নামৰ নানা ভেদে তোমাক কোৱা হয়। আৰু সেই সেই পদ আৰু সিদ্ধিত—তপস্যাৰ যোগ্যতা অনুসৰি—তুমি আমাক উপযুক্ত পৰিপূৰ্ণতা দান কৰা।
Verse 32
नियुज्य शत्रुं निर्भिद्य शिवा ज्ञेया प्रकाशसे । हतोयं महिषो दुष्टो विनिकृत्तश्च शांभवि
শত্ৰুক সন্মুখীন কৰি ভেদি, হে শাম্ভৱী, তুমি শিৱা নামে প্ৰকাশিত হওঁ। এই দুষ্ট মহিষ-দৈত্য নিহত হৈছে আৰু কাটি পেলোৱা হৈছে।
Verse 33
छिन्नमेतस्य तु शिरः सजीवमिव लक्ष्यते । रक्तनेत्रं तीक्ष्णशृगं ज्वलज्जिह्वं चलं शिरः
কিন্তু ইয়াৰ ছিন্ন শিৰটো যেন এতিয়াও জীৱিত, তেনে দেখা যায়—ৰক্তে ৰঙা চকু, তীক্ষ্ণ শিং, জ্বলি উঠা জিহ্বা, আৰু শিৰটো এতিয়াও কঁপে কঁপে চলি থাকে।
Verse 34
आक्रम्य तव तिष्ठन्त्या रूपमेव सदास्तु नः । चक्रशृंगधनुर्बाणखङ्गचर्मवराभयैः
শত্ৰুক পদদলিত কৰি বিজয়ভাৱে থিয় হোৱা তোমাৰ সেই ৰূপেই সদায় আমাৰ ৰক্ষাৰ বাবে থাকক—চক্র, শিং, ধনু, বাণ, খড়্গ, ঢাল, আৰু বৰদান-অভয় মুদ্ৰাৰে বিভূষিত।
Verse 35
शूलघण्टांकुशकशाकपालकुलिशादिभिः । अशेषदेवतामूर्तिरशेषैदेंवतायुधैः
শূল, ঘণ্টা, অঙ্কুশ, কশা, কপাল-পাত্ৰ, বজ্ৰ আদি অস্ত্ৰধাৰিণী—হে দেবী, তোমাৰ ৰূপে সকলো দেৱতাৰ মূৰ্তি প্ৰকাশ পায়, আৰু দেৱলোকৰ অসংখ্য আয়ুধেৰে তুমি সুসজ্জিতা।
Verse 36
आपूरिता त्वमेवांब सर्वशत्रून्निहंसि नः । आयुधानां सहस्राणि तन्मयास्ते विभूतयः
হে অম্বা, তুমি একাই পূৰ্ণ প্ৰকাশে আমাৰ সকলো শত্ৰুক সংহাৰ কৰা। অস্ত্ৰৰ সহস্ৰ ৰূপ তোমাৰেই বিভূতি—তোমাৰ দিৱ্য শক্তিৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰকাশ।
Verse 37
त्वज्जितारातयः सर्वे विविधायुधवाहनाः । रथनागहयैर्युक्ताः ससैन्या अपि भूभृतः
তোমাৰ দ্বাৰা জয়ী হোৱা সকলো শত্ৰু—বিভিন্ন অস্ত্ৰ আৰু বাহনেৰে সজ্জিত হ’লেও, আৰু ৰথ, হাতী, ঘোঁৰা যুক্ত সেনাসহ ভূভৃত ৰজাসকল হ’লেও—তথাপি দমন হয়।
Verse 38
क्षणेन दग्धवीर्याः स्युस्त्वत्प्रसादविवर्जिताः । अपदोऽप्यल्पवीर्योऽपि त्वत्पादांबुजसेवकः
তোমাৰ প্ৰসাদ নথকা হলে মহাবলীও ক্ষণতে যেন শক্তি দগ্ধ হোৱা দৰে হয়। কিন্তু যি দীন-দুৰ্বল আৰু নিঃসম্বল, যদি তোমাৰ পদ্মচৰণৰ সেৱাত নিবিষ্ট থাকে, সি বল আৰু অভয় লাভ কৰে।
Verse 39
त्रिलोकनाथतां प्राप्तः प्रथते कीर्तिमण्डितः । तद्रूपमिदमत्युग्रं ध्यायतामर्चतां सदा
সি ত্ৰিলোকৰ নাথতা লাভ কৰে আৰু কীৰ্তিৰ অলংকাৰৰে দীপ্ত হয়। সেয়ে এই অতিশয় উগ্ৰ ৰূপক সদায় ধ্যান কৰি নিত্য অৰ্চনা কৰা উচিত।
Verse 40
न शत्रुभ्यो भयं किंचिद्भवेद्विजयशालिनाम् । ईदृशं सर्वलोकेषु रूपं ते देववंदितम्
যিসকল বিজয়-সম্পন্ন, তেঁওলোকৰ শত্রুৰ পৰা একেবাৰে ভয় নুঠে। হে দেবী, সকলো লোকত তোমাৰ এই ৰূপ দেৱতাসকলে বন্দনা কৰে।
Verse 41
पूज्यतामिष्टसिद्ध्यर्थं देवैर्भृत्यैश्च सर्वदा । मातरश्च त्वया सृष्टाः सर्वाभीष्टफलप्रदाः
ইষ্টসিদ্ধিৰ অৰ্থে দেৱতা আৰু তেঁওলোকৰ পৰিচাৰকসকলে সদায় তেওঁলোকক পূজা কৰক। তোমাৰ দ্বাৰা সৃষ্ট মাতৃদেৱীসকল সকলো কাম্য ফল প্ৰদানকাৰিণী।
Verse 42
सगणाः प्रतिपूज्यंतां सर्वस्थानेषु सर्वदा । अयं च निहतो दैत्यस्त्वत्पादकृतलांछनः
তেওঁলোকক গণা-সহিতে সকলো ঠাইত সদায় যথোচিত পূজা-সন্মান কৰা হওক। আৰু এই দানৱ নিধন হ’ল—তোমাৰ পদচিহ্নৰ লাঞ্ছনে চিহ্নিত হৈ।
Verse 43
तव भक्तैः सदा पूज्यस्त्वत्प्रमादात्त्वदग्रतः । इत्थं सुरेन्द्रप्रणुता सर्वर्षिसुरसेविता
তোমাৰ ভক্তসকলে তেওঁক সদায় পূজা কৰক—তোমাৰ সন্মুখত, তোমাৰেই ব্যৱস্থাত। এইদৰে ইন্দ্ৰে বন্দনা কৰিলে, আৰু সকলো ঋষি-দেৱতাই সেৱা কৰিলে।
Verse 44
तथेति वरदा देवी ससर्ज च दिवं प्रति । स्वयमप्यात्मनस्तत्र तद्रूपं विविधायुधम्
‘তথাই হওক,’ বৰদায়িনী দেবীয়ে ক’লে আৰু তেওঁলোকক স্বৰ্গলৈ প্ৰেৰণ কৰিলে। তাৰ পাছত তেঁও নিজেই তাত নিজৰ এক ৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে—নানা প্ৰকাৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰধাৰী।
Verse 45
संस्थाप्य मातृभिः सार्धं स्थानरक्षणमातनोत् । संगृह्य विमलं रूपं सखीजनसमावृता
মাতৃদেৱীসকলৰ সৈতে তেওঁলোকক স্থাপন কৰি তাই পৱিত্ৰ স্থানৰ ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে। তাৰ পাছত নিজৰ নিৰ্মল ৰূপ ধৰি সখীসমূহে ঘেৰি ধৰিলে।
Verse 46
महिषस्य शिरोऽपश्यद्विकृतं खङ्गधारया । कथयन्ती पुनस्तस्य चित्रं लोकविभूषणम्
তাই খঙৰ ধাৰে বিকৃত হোৱা মহিষাসুৰৰ মূৰ দেখিলে। তাৰ পাছত সেই বিচিত্ৰ দৃশ্যৰ বৰ্ণনা কৰিলে—লোকসমূহৰ বাবে সতর্কবাণীস্বৰূপ আশ্চৰ্য ‘অলংকাৰ’।
Verse 47
सखीभिः सह सा बाला कण्ठं तस्य व्यलोकयत् । अपश्यच्च तदा लिगं कर्त्तुं तस्य च पूजनम्
সখীসকলৰ সৈতে সেই বালাই তাৰ গলদেশ পৰীক্ষা কৰিলে। তেতিয়া তাই তাত এটা লিঙ্গ দেখিলে আৰু তাৰ পূজা কৰিবলৈ সংকল্প কৰিলে।
Verse 48
आदत्त सहसा गौरी लिगं तस्य गले स्थितम् । आलोकयच्च सुचिरं रक्तधारापरिप्लुतम्
হঠাতে গৌৰীয়ে তাৰ গলাত অৱস্থিত লিঙ্গটো ধৰি ল’লে। আৰু বহুক্ষণ ধৰি তাই তাক চাই থাকিল—ৰক্তধাৰাৰে সিক্ত।
Verse 49
आसज्जत पुनर्लिंगमस्याः पाणितलं गतम् । विमोचयितुमुद्युक्ता नाशक्नोल्लग्नमंजसा
পুনৰায় লিঙ্গটো তাইৰ হাতৰ তালুত লাগি ৰ’ল। মুক্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও, যি লাগি ধৰিছিল তাক সহজে আঁতৰাব নোৱাৰিলে।
Verse 50
अचिंतयच्च सा देवी किमेतदिति विस्मयात् । विषादेन च संयुक्ता महर्षीणां पुरः स्थिता
বিস্ময়ে দেবীয়ে চিন্তা কৰিলে—“এয়া কি?” আৰু বিষাদেৰে সংযুক্ত হৈ মহর্ষিসকলৰ সন্মুখত থিয় হ’ল।
Verse 51
आहतः शिवभक्तोऽयमिति शोकं समाविशत् । अगर्हत भृशं मौढ्यमात्मनः स्त्रीस्वभावजम्
“এই শিৱভক্তজন আঘাতপ্ৰাপ্ত” বুলি ভাবি শোকে তাইক আৱৰি ধৰিলে; আৰু স্ত্ৰীস্বভাৱজনিত তাড়নাৰ পৰা জন্মা নিজৰ মূঢ়তাক তীব্ৰভাৱে ধিক্কাৰ দিলে।
Verse 52
अविचार समारब्धं शिवभक्तनिबर्हणम् । उपतापपरीतांगी गौतमं मुनिसत्तमम्
অবিচাৰে আৰম্ভ কৰা শিৱভক্তক তিৰস্কাৰ কৰাটোৱে তাইৰ অংগ-প্ৰত্যংগক তাপ-যন্ত্রণাৰে আৱৰি ধৰিলে; তেতিয়া তাই মুনিশ্ৰেষ্ঠ গৌতমৰ ফালে মুখ কৰিলে।
Verse 53
उपगम्याब्रवीद्बाला साहसं कृतमात्मना । भगवन्सर्वधर्मज्ञ गौतमार्य मुनीश्वर
তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ সেই বালাই ক’লে, “মই নিজে এক দুঃসাহসিক কৰ্ম কৰি পেলালোঁ। হে ভগৱন, সৰ্বধর্মজ্ঞ—হে আৰ্য গৌতম, মুনীশ্বৰ!”
Verse 54
मान्यया धर्मरूपेण कोऽप्यधर्मः प्रकल्पितः । देवानां रक्षणं कर्तुमभयं दातुमुद्यता
মই—ধর্মৰ মান্য ৰূপ বুলি ভাবি—কোনো অধর্ম ৰচনা কৰি পেলালোঁ, যদিও দেৱতাসকলক ৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকক অভয় দান কৰিবলৈ উদ্যত আছিলোঁ।
Verse 55
अज्ञानान्महिषं दैत्यं शिवभक्तिममर्दयम् । रजसाक्रान्तबुद्धीनां न भवेद्धर्मसंग्रहः
অজ্ঞানত মই শিৱভক্ত দানৱ মহিষক দমন কৰি পেলালোঁ। যিসকলৰ বুদ্ধি ৰজোগুণে আচ্ছন্ন, তেওঁলোকৰ ধৰ্মৰ সত্য উপলব্ধি নহয়।
Verse 56
गुरुप्रसादसुलभः स्फुरद्विघ्नशताकुलः । सुदुर्धर्षा निराचारदुर्दमाः शिवसंश्रयाः
গুৰুৰ কৃপাৰে ধৰ্মমাৰ্গ লাভ হয়, তথাপি সেয়া শত শত উথলি উঠা বিঘ্নেৰে ভৰপূৰ। যিসকলে শিৱত আশ্ৰয় লয়, তেওঁলোক আঘাত কৰাটো কঠিন—অদম্য, সহজে দমন নোহোৱা, সাধাৰণ উপায়ে বশ নোহোৱা।
Verse 57
विशेषतो लिंगधराः शिवस्तान्बहु मन्यते । पुरा पुरत्रयावासा दैतेया लिंगधारका
বিশেষকৈ যিসকলে লিঙ্গ ধাৰণ কৰে, শিৱে তেওঁলোকক বহুত মান্য কৰে। পূৰ্বে ত্ৰিপুৰত বাস কৰা দৈত্যাসকলেও লিঙ্গধাৰী আছিল।
Verse 58
अजिताः शंभुना पूर्वं मुक्तलिंगा निषूदिताः । अस्य कंठस्थितं लिंगं मम पाणिं न मुंचति
“পূৰ্বে শম্ভুৱে অজিতসকলকো দমন কৰিছিল—যিসকলে লিঙ্গ ত্যাগ কৰিছিল, তেওঁলোকক নিধন কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ কণ্ঠত স্থিত লিঙ্গে মোৰ হাত এৰি নিদিয়ে।”
Verse 59
कथं पापं निरस्यामि शिवभक्तवधाश्रितम् । अस्य कंठस्थितं लिंगं धारयंती तपोन्विता
“শিৱভক্ত বধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই পাপ মই কেনেকৈ দূৰ কৰিম? তপস্যাযুক্ত হৈও মই ইয়াৰ কণ্ঠত স্থিৰ লিঙ্গ ধাৰণ কৰি আছোঁ।”
Verse 60
तीर्थयात्रां करिष्यामि यावच्छंभुः प्रसीदति । पुनः कैलासमुख्येषु शंभुस्थानेषु भूरिषु
শম্ভু প্ৰসন্ন নোহোৱালৈকে মই তীৰ্থযাত্ৰা কৰিম; আৰু পুনৰ কাইলাসকে মুখ্য কৰি শম্ভুৰ বহু পবিত্ৰ ধাম-স্থানলৈ যাম।
Verse 61
तीर्थेषु रचितस्नाना लप्स्ये पापविशोधनम् । इति तस्याः परिश्रांतिं दुर्धर्मपरिशंकया
তীৰ্থসমূহত স্নান কৰি মই পাপ-শোধন লাভ কৰিম। এইদৰে ঘোৰ অধৰ্মৰ ভয় আৰু সন্দেহত তাই ক্লান্তিত পৰিল।
Verse 62
आकर्ण्य शिवधर्मज्ञो भयार्त्तां तामवोचत । मा भैषीर्गिरिजे मोहाच्छिवभक्तो हतस्त्विति
তাইৰ কথা শুনি শিৱধৰ্মজ্ঞ জনে ভয়াক্ৰান্ত সেই নাৰীক ক’লে— “ভয় নকৰিবা, হে গিৰিজা; মোহৰ কাৰণেই শিৱভক্ত নিহত হৈছিল।”
Verse 63
धर्मसूक्ष्मार्थवेत्तारौ दुर्लभा गिरिकन्यके । सदा शिवस्य वदनैः सद्योजातादि संश्रितैः
হে গিৰিকন্যা, ধৰ্মৰ সূক্ষ্ম অৰ্থ সত্যকৈ জনা সেই দুজন অতি দুৰ্লভ—যি ধৰ্ম সদা শিৱৰ মুখসমূহে, সদ্যোজাত আদি ৰূপে আশ্ৰিত হৈ, ধাৰণ কৰে।
Verse 64
आगमाः पंचभिः प्रोक्ता अष्टाविंशतिकोटयः । निर्णयाः शिवभक्तानां शिवमार्गस्य शोभनाः
আগমসমূহ পঞ্চবিধ ৰূপে প্ৰোক্ত—অষ্টাৱিংশতি কোটি বুলি কোৱা হয়। সেয়া শিৱভক্তসকলৰ বাবে প্ৰমাণ নিৰ্ণয়, যিয়ে শিৱমাৰ্গক শোভিত আৰু স্পষ্ট কৰে।
Verse 65
तेषुतेषु मुनींद्रैश्च नत्वैव प्रतिपद्यते । कालो मुखं च कंकालं शैवं पाशुपतं तथा
সেই-সেই পৰম্পৰাৰ মাজত মুনীন্দ্ৰসকলে যথাবিধি প্ৰণাম কৰি বিভিন্ন ধাৰা গ্ৰহণ কৰে—কাল, মুখ, কঙ্কাল, শৈৱ আৰু তদ্ৰূপ পাশুপত।
Verse 66
महाव्रतं पंच चैताः शिवमार्गप्रवृत्तयः । भेदाश्च बहवस्तेषामन्योन्यस्य शिवे रताः
মহাব্ৰত আৰু এই পাঁচোটা শিৱ-মাৰ্গত আগবঢ়াৰ পদ্ধতি। সিহঁতৰ ভেদ বহু, তথাপি প্ৰত্যেকে নিজ নিজ ৰূপে শিৱত ৰত।
Verse 67
साध्य एको हि बलवान्सर्वैस्तैरनिशं शिवः । सर्व एव सदा पूज्याः स्वधर्मपरिनिष्ठितैः
সকলোৰে সাধ্য একেই মহাবলৱান লক্ষ্য—চিৰকাল শিৱ একমাত্ৰ। সেয়ে নিজ ধৰ্মত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিতসকলে সকলো (মাৰ্গ আৰু অনুগামী)ক সদায় সন্মানযোগ্য বুলি জানিব।
Verse 68
अमत्सरैः शिवे भक्तैः शिवाज्ञापरिपालकैः । वेदैश्च बहुभिर्यज्ञैर्भक्त्या च परया शिवः
অমৎসৰ শিৱভক্ত, শিৱাজ্ঞা পালনকাৰীসকলে বহু বেদপাঠ, বহু যজ্ঞ আৰু সৰ্বোপরি পৰম ভক্তিৰে শিৱক সত্যই পূজা কৰে।
Verse 69
आराध्यते महादेवः सर्वदा सर्वदायकः । जीवहिंसा न कर्त्तव्या विशेषण तपस्विभिः
মহাদেৱ—সদায় আৰাধ্য, সৰ্বদাতা—সৰ্বকাল পূজিত হ’ব লাগে। আৰু জীৱহিংসা কেতিয়াও নকৰিব, বিশেষকৈ তপস্বীসকলৰ দ্বাৰা।
Verse 70
शिवधर्मस्य भेत्तारो निहंतव्यास्तथांजसा । न वेषजुषि वीक्षेत न लिगं नैव संभवम्
যিসকলে শিৱধৰ্ম ভাঙে, তেওঁলোকক তৎক্ষণাৎ দমন কৰি দণ্ড দিব লাগে। যি মিছা বেশ ধৰি থাকে, তাক চাবও নালাগে; তাত ন সত্য ভক্তিৰ চিহ্ন আছে, ন কোনো মঙ্গল।
Verse 71
शिवधर्मस्य भेत्तारं हन्यादेवाविचारयन् । बहुभिः स्फूर्तया बुद्ध्या धर्मविद्भिर्निरूपिते
শিৱধৰ্ম ভাঙোতাক কোনো দ্বিধা নকৰাকৈ, বিচাৰ-বিমৰ্শ নকৰাকৈ দমন কৰিব লাগে। এই কথা বহু ধৰ্মবিদে স্পষ্ট আৰু তীক্ষ্ণ বুদ্ধিৰে নিৰ্ণয় কৰিছে।
Verse 72
शिवधर्मस्य विलये सद्यः शक्तिः प्रवर्तते । अस्य कर्म पुनर्दिष्टं लिंगमैश्वर्यचर्चितम्
যেতিয়া শিৱধৰ্ম বিনাশৰ দিশে যায়, তেতিয়া দিৱ্য শক্তি তৎক্ষণাৎ কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হয়। এই উদ্দেশ্যতেই পুনৰ তাৰ কৰ্তব্য নিৰ্দিষ্ট হ’ল—লিঙ্গৰ সৈতে সংযুক্ত, ঈশ্বৰীয় ঐশ্বৰ্যৰে খ্যাত।
Verse 73
न जेतुं शक्यते देवि तेनासौ सर्वदैवतैः । यदयं निहतो देवि त्वया शंकरमान्यया
হে দেবী, সেইবাবে তেওঁক সকলো দেৱতাই মিলিও জয় কৰিব নোৱাৰিলে। তথাপি হে দেবী—শংকৰে যাক মান্য কৰে—এইজন তোমাৰ দ্বাৰাই নিহত হ’ল।
Verse 74
आक्रांतः शापदोषेण महर्षीणां शिवाश्रयात् । अथ ते कुपितास्तस्य वैषम्यादवमानतः
শিৱৰ আশ্ৰয় লোৱাৰ ফলত তেওঁ মহর্ষিসকলৰ শাপ-দোষে আচ্ছন্ন হ’ল। তাৰ পক্ষপাত আৰু অপমানজনক আচৰণৰ বাবে সেই ঋষিসকল তেতিয়া তেওঁৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 75
शेपुर्महिषवद्दुष्टो महिषोऽयं भवत्विति । ततस्तद्वचनात्सद्यो महिषोऽभूत्क्षणात्तथा
তেওঁলোকে তাক শাপ দিলে—“মহিষৰ দৰে দুষ্ট এইজন, সেয়ে মহিষেই হওক।” সেই বাক্যৰ বলত তৎক্ষণাৎ, এক মুহূৰ্ততে, সি সত্যই মহিষ হৈ পৰিল।
Verse 76
प्रणम्य तोषयामास ययाचे शापमोचनम् । दत्त्वा प्रकामरूपत्वं ददुरस्मै प्रसादिताः
সি প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকক সন্তুষ্ট কৰিলে আৰু শাপমোচনৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। কৃপায় সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকে তাক ইচ্ছামতে যিকোনো ৰূপ ধাৰণ কৰাৰ শক্তি দান কৰিলে।
Verse 77
महिषत्वेपि संहारं स्वयं देव्या शिवाज्ञया । विषादो न च कर्त्तव्यो अंगदर्शनतस्त्वया
সি যদিও মহিষ হৈ পৰিছে, তথাপি শিৱৰ আজ্ঞাত দেৱীয়ে নিজেই তাৰ সংহাৰ সম্পন্ন কৰিব। সেয়ে তুমি বিষাদ নকৰিবা; তুমি দিৱ্য ৰূপ আৰু তাৰ লক্ষণসমূহ দৰ্শন কৰিবা।
Verse 78
सिद्धानां शिवरूपाणामवज्ञा कं न बाधते । महिषत्वे समुत्पन्ने दोषेण समुपस्थिते
শিৱৰূপধাৰী সিদ্ধসকলৰ প্ৰতি অৱজ্ঞাই কাক নাবাধে? নিশ্চয় সেই দোষৰ ফলতেই মহিষত্বৰ অৱস্থা উৎপন্ন হৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 79
सिद्धप्रसादाल्लब्धोऽयं शापनाशस्त्वया कृतः । सर्वे लोकाश्च संत्राता दुष्टोयं परिरक्षितः
সিদ্ধসকলৰ প্ৰসাদত এই শাপনাশ লাভ হ’ল আৰু তোমাৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হ’ল। সকলো লোক ৰক্ষা পালে, আৰু এই দুষ্টজনো সংৰক্ষিত হ’ল।
Verse 80
शापदोषसमुत्पन्ने महिषत्वे विमोचिते । त्वया च गिरिशप्रीत्यै तपः कुर्वाणयाद्रिजे
শাপদোষৰ পৰা উৎপন্ন মহিষত্ব যেতিয়া মোচন হ’ল, তেতিয়া হে পৰ্বত-কন্যা, গিৰীশ (শিৱ)ৰ প্ৰীতিৰ বাবে তুমি তপস্যা কৰা।
Verse 81
द्रष्टव्यं तैजसं लिंगमरुणाचलसंज्ञितम् । पूर्वजन्मनि भक्तोऽयमरुणाद्रिपतेः स्फुटम्
অৰুণাচল নামে পৰিচিত তেজস্বী লিঙ্গ দৰ্শন কৰিব লাগে। এইজন পূৰ্বজন্মত অৰুণাদ্ৰি-পতিৰ স্পষ্টভাৱে ভক্ত আছিল।
Verse 82
महिषत्वे मदाक्रांतः परं लिंगेन संगतः । भक्त्या लिंगधरं हंतुं कः समर्थो जगत्त्रये
মহিষ-ৰূপত অহংকাৰত আচ্ছন্ন হৈও সি পৰম লিঙ্গৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিল। ভক্তিৰে ৰক্ষিত লিঙ্গধাৰীক তিনিও লোকত কোনে বধ কৰিব পাৰে?
Verse 83
दृष्टाः पुरत्रये पूर्वं रुद्रेण पूजितास्त्रयः । त्वत्खड्गपरिकृत्तेन कंठेनास्य वरानने
পূৰ্বে ত্ৰিপুৰ-প্ৰসঙ্গত ৰুদ্ৰে তিনিটা চিহ্ন দেখিছিল আৰু সিহঁতক পূজা কৰিছিল। আৰু এতিয়া, হে সুন্দৰ-মুখী, তোমাৰ খড়্গে কাটা ইয়াৰ গলাৰ সৈতে…
Verse 84
दीक्षादिरहितं लिंगं दत्तं हंतीति चोदितम् । कृतं हि महिषेणापि भक्तितो लिंगधारणम्
যদিও কোৱা হৈছিল, ‘ইয়াক বধ কৰা—ই দীক্ষা আদি নোহোৱাকৈ দিয়া লিঙ্গ ধাৰণ কৰিছে,’ তথাপি মহিষেও ভক্তিৰে লিঙ্গধাৰণ কৰিছিল।
Verse 85
कदाचित्क्षपणोक्तानां विभाषात्प्रत्ययं गतः । पूर्वजन्मतपोयोगात्स्मरणो लिंगधारणात्
এদিন তপস্বী সন্ন্যাসীসকলৰ লোকভাষাৰ কথাৰ পৰা তেওঁৰ অন্তৰত দৃঢ় বিশ্বাস জন্মিল; পূৰ্বজন্মৰ তপস্যা-যোগৰ বলত লিঙ্গ-ধাৰণৰ সৈতে যুক্ত স্মৰণশক্তি জাগ্ৰত হ’ল।
Verse 86
त्वत्पादपद्मसंस्पर्शादयं मुक्तो न संशयः । मदुक्तनिष्कृतीनां तु पातकानां च नाशनम्
তোমাৰ পদ্মচৰণৰ স্পৰ্শে এইজন মুক্ত—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু মই কোৱা প্ৰায়শ্চিত্তসমূহে পাপসমূহৰ বিনাশ ঘটায়।
Verse 87
दर्शनं शैलवर्यस्य प्रायश्चित्तं परं मतम् । संस्थाप्य विविधाञ्छैवाञ्छिवसिद्धांतवेदिनः
এই শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতৰ কেৱল দর্শনকেই পৰম প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি মানা হয়। (তাত) শিৱসিদ্ধান্ত-বিদ নানাবিধ শৈৱ আচার্যসকলক স্থাপন কৰা উচিত।
Verse 88
आवाह्य सर्वतीर्थानि सर्वदोषनिवृत्तये । सरः किमपि संपाद्य स्नात्वा तत्र वरानने
সকলো দোষ নিবৃত্তিৰ বাবে সকলো তীৰ্থ আৱাহন কৰি, হে সুন্দৰ-মুখী, কোনো এটা সৰোবৰ বা কুণ্ড সাজি, তাত স্নান কৰা।
Verse 89
अघमर्षणसंयुक्ता सलिंगा स्नानमाचर । त्रिसंध्यं चैव मासांते देवयागमहोत्सवे
অঘমর্ষণ-ক্ৰিয়াসহ, আৰু শিৱলিঙ্গ সান্নিধ্যত স্নান আচৰণ কৰা। ত্ৰিসন্ধ্যাৰ নিয়মো পালন কৰা। মাহৰ অন্তত দেৱযাগৰ মহোৎসৱ উদযাপন কৰা।
Verse 90
आराधयोपचारैस्त्वमरुणाद्रिमयं शिवम्
অৰুণাদ্ৰি (অৰুণাচল) যাৰ স্বৰূপ, সেই শিৱক নানাবিধ উপচাৰ আৰু ভক্তিভাৱে অৰ্পিত নিবেদনৰে আৰাধনা কৰা।
Verse 91
एवं तस्य मुनेर्निशम्य वचनं शैवार्थसंभावितं प्रीता देवनमस्कृता गिरिसुता देवी जगद्रक्षिका । शैवं धर्ममिमं विधातुमुचितं शोणाचलस्याग्रतस्तीर्थागाहनबुद्धिमाशु विदधे कर्तुं त्वघक्षालनम्
সেই মুনিৰ শৈৱ-ভক্তিৰ অৰ্থে পূৰ্ণ বচন শুনি, জগতৰ ৰক্ষিকা গিৰিসুতা দেৱী প্ৰসন্ন হৈ দেৱতাসকলক নমস্কাৰ কৰিলে। শোণাচলৰ সন্মুখত এই শৈৱ কৰ্তব্য কৰাটো উচিত বুলি ভাবি, পাপক্ষালনৰ বাবে তৎক্ষণাৎ তীৰ্থজলত অৱগাহনৰ সংকল্প কৰিলে।