Avanti Kshetra Mahatmya
Avanti Kshetra Mahatmya
This section is situated in the sacred topography of Avantī, traditionally associated with Ujjayinī (Ujjain) in central India. It presents the region as a Śaiva kṣetra defined by Mahākāla and by a network of tīrthas, liṅgas, and ritual landscapes (including cremation-ground symbolism). The narrative frames Avantī as a comparandum within a pan-Indian pilgrimage hierarchy (e.g., Kurukṣetra, Vārāṇasī, Prabhāsa), thereby integrating local sanctity into an all-India Purāṇic map.
Adhyayas in Avanti Kshetra Mahatmya
71 chapters to explore.
Adhyaya 1
महाकालवनमाहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् | Mahākālavanamāhātmya: Dialogues on the Glory of Mahākāla’s Sacred Grove
অধ্যায় ১ মঙ্গলাচৰণ আৰু শৈৱ-স্তোত্ৰধৰ্মী স্তৱেৰে আৰম্ভ হয়; ইয়াত মহাকালক লিঙ্গৰূপে আদিদেৱ হিচাপে বন্দনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত সংলাপত উমাই প্ৰধান তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ নদীসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ বিচাৰে। ঈশ্বৰে গঙ্গা, যমুনা, নর্মদা; কুরুক্ষেত্ৰ, গয়া, প্ৰভাস, নৈমিষ; কেদাৰ, পুষ্কৰ, কায়াবৰোহণ আদি উল্লেখ কৰি শেষত মহাকালবনক সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ আৰু পৰম মঙ্গলময় ক্ষেত্ৰ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মহাকালবনক বিস্তৃত ক্ষেত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে, যি ঘোৰ অশুদ্ধি নাশ কৰে, ভুক্তি–মুক্তি দিয়ে আৰু প্ৰলয়কালতো ফলদায়ী থাকে। উমাই তাত থকা বিশেষ তীৰ্থ আৰু লিঙ্গসমূহৰ অধিক বিৱৰণ বিচাৰে। তাৰ পাছত সনৎকুমাৰ–ব্যাসৰ উপদেশ-প্ৰসঙ্গ আহে। ব্যাসে সোধে—কিয় ‘মহাকালবন’ নাম, কিয় ই ‘গুহ্য’ বন, পীঠ, ঊষৰ আৰু শ্মশান বুলি কোৱা হয়, আৰু তাত বাস, মৃত্যু, স্নান, দানৰ ফল কি। সনৎকুমাৰে কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে—তাত পাপ ক্ষয় হয়; মাতৃগণৰ সংযোগে পীঠত্ব; তাত মৃত্যু পুনর্জন্ম ৰোধ কৰে; শ্মশান-প্ৰতীক শিৱৰ প্ৰিয়। অধ্যায়ৰ শেষত অন্য তীৰ্থৰ তুলনাত গুণিত পুণ্য-ক্রমে মহাকালবনৰ শ্ৰেষ্ঠতা স্থাপন কৰি, মহাকালপুৰত বন–পীঠ–ক্ষেত্ৰ–ঊষৰ–শ্মশান এই পাঁচ লক্ষণৰ অনন্য সহাবস্থান ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 2
Mahākāla, Brahmā’s Stuti, and the Origin of Nīlalohita (Rudra)
সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে যে আদ্য প্ৰলয়সদৃশ অৱস্থাত একমাত্র মহাকালেই পৰম অধিপতি ৰূপে অৱস্থিত আছিল। সৃষ্টিৰ বাবে স্বৰ্ণময় ব্ৰহ্মাণ্ড (হিৰণ্যগৰ্ভ) উদ্ভৱ হৈ দ্বিখণ্ডিত হয়—তলত পৃথিৱী, ওপৰত স্বৰ্গ; মধ্যভাগত ব্ৰহ্মা প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। মহাকাল/শিৱে ব্ৰহ্মাক সৃষ্টিকাৰ্যত নিয়োজিত কৰে। ব্ৰহ্মাই জ্ঞান প্ৰাৰ্থনা কৰাত ষড়ঙ্গসহ বেদ লাভ কৰে; তথাপি তপস্যা কৰি শিৱক গুণাতীত আৰু সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ আধাৰ বুলি দীঘলীয়া স্তৱ কৰে। শিৱে বৰদান-সংযুক্ত সংলাপত ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ-ইচ্ছাৰ পৰা নীললোহিত (ৰুদ্ৰ)ক প্ৰকাশ কৰে আৰু ‘ব্ৰহ্মা’ তথা ‘পিতামহ’ পদবীৰ তাত্ত্বিক ভিত্তিও স্থাপন কৰে। ৰুদ্ৰৰ ভয়ংকৰ মূৰ্তি বৰ্ণিত হয় আৰু তেওঁক হিমালয়ৰ দিশে প্ৰেৰণ কৰা হয়। পিছত ব্ৰহ্মা সৃষ্টিশক্তিত গৰ্বিত হোৱাত তেওঁৰ পঞ্চম মুখৰ তেজে দেৱতাসকল ব্যাকুল হৈ মহেশ্বৰৰ শৰণ লয়। শিৱে প্ৰকট হৈ ব্ৰহ্মাৰ অহং দমন কৰে আৰু নখেৰে পঞ্চম শিৰ ছিন্ন কৰি ‘কপালিন’ ভাবৰ উৎপত্তি ঘটায়। দেৱতাসকলে মহাকাল, কপালিন আৰু দুঃখনাশক শিৱৰ স্তৱ কৰে; অধ্যায়টোৱে বিশ্বসৃষ্টি, স্তোত্ৰ আৰু গৰ্ববিৰোধী নীতিশিক্ষাক একেলগে গাঁথে।
Adhyaya 3
Śiprā-prādurbhāvaḥ and Nara-Nārāyaṇa-saṃbandhaḥ (Origin of the Śiprā and the Nara–Nārāyaṇa Link)
সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—তমসে আৱৃত আৰু ক্ৰুদ্ধ ব্ৰহ্মাই নিজৰ ঘামৰ পৰা অস্ত্ৰধাৰী আৰু কবচধাৰী এক ভয়ংকৰ সত্তা সৃষ্টি কৰিলে। তাক ৰুদ্ৰৰ ফালে পঠিওৱা হ’ল; ৰুদ্ৰে ভাবিলে—ই বধ্য নহয়, ভৱিষ্যতে বিষ্ণুৰ সহচৰ হ’ব—সেয়ে তেওঁ বিষ্ণুৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল। তাত ৰুদ্ৰে জ্বলি থকা কপাল-পাত্ৰ লৈ ভিক্ষা বিচাৰে; বিষ্ণুৱে তেওঁৰ যোগ্যতা বুজি নিজৰ সোঁ বাহু দান কৰে। ৰুদ্ৰে ত্ৰিশূলৰে তাক বিদ্ধ কৰাত দিৱ্য ৰক্তৰ পৰা শুদ্ধ, বেগৱতী নদী উদ্ভৱ হ’ল—সেই শিপ্ৰা; তাৰ পৰিমাপ আৰু প্ৰবাহকালো বৰ্ণিত। কপাল পূৰ্ণ হোৱাৰ পাছত ৰক্ত-মথনৰ পৰা মুকুটধাৰী এজন যোদ্ধা জন্মে; ৰুদ্ৰে তাৰ নাম ‘নৰ’ ৰাখে। ৰুদ্ৰে কয়—নৰ আৰু নাৰায়ণ যুগে যুগে একেলগে প্ৰসিদ্ধ হৈ লোকৰক্ষা আৰু দেৱকাৰ্য সিদ্ধ কৰিব। তাৰ পাছত ঘামজাত আৰু ৰক্তজাত সত্তাৰ মাজত দীঘলীয়া যুদ্ধ হয়; দেৱ-নির্ণয়ে তাৰ অন্ত হয় আৰু ভৱিষ্যৎ যুগত তেওঁলোকৰ স্থান নিৰ্ধাৰিত হয়। অধ্যায়শেষত বিষ্ণুৱে ব্ৰহ্মাক প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধান উপদেশ দিয়ে—অগ্নিত্ৰয়ৰ ব্যৱস্থা কৰি দীঘলীয়া উপাসনাৰে দুষ্টসঙ্কল্পজনিত দোষৰ নৈতিক পৰিশোধন কৰিব লাগে।
Adhyaya 4
अग्नितेजःसर्गः तथा नर-उत्पत्तिप्रसङ्गः (Origin of Agni’s Tejas and the Context of Nara’s Emergence)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰ-ৰূপে তত্ত্বচৰ্চা। ব্যাসে সোধে—কপাল-প্ৰসঙ্গ আৰু বিশ্বকৰ্মাৰ কৃতিত্ব/শিল্পকৌশলৰ সৈতে জড়িত অদ্ভুত ধনুৰ্ধৰ ‘নৰ’ ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৈতে কেনেকৈ সম্পৰ্কিত, আৰু ব্ৰহ্মাৰ ‘পঞ্চম মুখ’ কিয় এই কাহিনীত প্ৰাসঙ্গিক। সনৎকুমাৰে উত্তৰত সৃষ্টিবৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে—তপস্যা আৰু বৈদিক উচ্চাৰণৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰ মনৰ পৰা অগ্নিৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়। প্ৰকট অগ্নি নিয়ন্ত্ৰণহীনভাৱে তললৈ নামিলে, ব্ৰহ্মাই যজ্ঞৰূপ আত্ম-আহুতিৰ দ্বাৰা তাক স্থিৰ আৰু তৃপ্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই অগ্নিক বিভাজন কৰি বিভিন্ন ‘অগ্নি’ক (অ/ই/উ স্বৰ-প্ৰতীকৰ জৰিয়তে) সূৰ্য, চন্দ্ৰ, পৃথিৱী আৰু সাগৰাদি স্থানত—বডৱামুখ আদি ৰূপসহ—নিয়োগ কৰে; লগতে দ্বিজসমাজৰ বাবে ‘সংস্কৃত/নিয়মিত বাক্’ক শুদ্ধিকাৰী আৰু জীৱনধাৰিণী নীতি বুলি উপদেশ দিয়ে। তাৰপিছত স্তোত্ৰ-ধাৰাত ব্ৰহ্মাই অগ্নিৰ বহুৰূপ তেজৰ গুণগান কৰে, আৰু সৃষ্টিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণকাৰী পৰম তত্ত্বৰ দিব্য দর্শন প্ৰকাশ পায়। শেষত কাহিনী পুনৰ নৰ–নাৰায়ণ প্ৰসঙ্গলৈ ঘূৰি আহে; ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয় যে এই ‘তেজঃসৰ্গ’ কাহিনী শ্ৰদ্ধাৰে শুনি বুজিলে ব্ৰহ্ম-সালোক্যসহ আধ্যাত্মিক উন্নতি লাভ হয়, আৰু ই পশুপতি (শিৱ)ৰ মহিমাৰো সংকেত বহন কৰে।
Adhyaya 5
Kuśasthalī-vanavarṇana and Kapāla-nikṣepa (Description of the Kuśasthalī Forest and the Casting Down of the Kapāla)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সোধে—পূৰ্ব সংঘাতৰ পিছত ব্ৰহ্মা, জনাৰ্দন (বিষ্ণু) আৰু শংকৰে কি প্ৰায়শ্চিত্ত বা অনুষ্ঠান কৰিলে। সনৎকুমাৰে উত্তৰ দিয়ে—ব্ৰহ্মা বনজ সমিধা আদিৰে অগ্নিহোত্ৰত ৰত, আৰু সকলো প্ৰাণীৰ মঙ্গলৰ বাবে বদৰ্যাশ্ৰমত নৰ-নাৰায়ণৰ তপস্যা চলি আছে। তাৰ পাছত কপালপাণি শিৱ কুশস্থলীত আহি অতি পুণ্যৱনত প্ৰৱেশ কৰে। তাত গছ-লতা, ফুল, পখী, বতাহ আৰু ঋতুৰ সৌন্দৰ্য এনেদৰে বৰ্ণিত যেন ভক্তিভাৱে ৰুদ্ৰক আতিথ্য দিছে; শিৱৰ আগমনত বন নিজেই পুষ্প অৰ্পণ কৰে। শিৱ সেয়া গ্ৰহণ কৰি গছসমূহক বৰ দিয়ে—অগ্নি, বায়ু, জল, সূৰ্য, বজ্ৰ, শীত আদিৰ অনিষ্টৰ পৰা ৰক্ষা, চিৰপুষ্পিতা, চিৰযৌৱন আৰু ইচ্ছাপূৰণকাৰী গুণ। কিছুদিন তাত বাস কৰি শিৱ কপাল ভূমিত নিক্ষেপ কৰে; তাতে মহাকম্পনে সাগৰ, পৰ্বত, দিব্য যান আৰু ত্ৰিলোক কঁপি উঠে। ভীত দেৱসকলে কাৰণ জানিবলৈ ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ যায়; ব্ৰহ্মাই কপালধাৰণৰ কাহিনী—পঞ্চম শিৰচ্ছেদন, নাৰায়ণৰ পৰা ভিক্ষা, আৰু কুশস্থলীত প্ৰৱেশ—বৰ্ণনা কৰি ৰুদ্ৰক প্ৰসন্ন কৰি বৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকক শিৱৰ শৰণলৈ লৈ যায়।
Adhyaya 6
महापाशुपतव्रत-दीक्षा, महाकालवन-प्रादुर्भाव, कपालव्रत-विधानम् (Mahāpāśupata Vrata Initiation, Mahākālavana Epiphany, and the Kapāla-vrata Framework)
সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—দেৱসকলে ফুলে-ভৰা এখন অৰণ্যত মহাদেৱক বিচাৰি প্ৰৱেশ কৰে, কিন্তু বহু অনুসন্ধান কৰিও দৰ্শন নাপায়। তেতিয়া তত্ত্ব স্পষ্ট হয় যে দিব্যদৰ্শন অন্তৰৰ যোগ্যতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; শিৱপ্ৰাপ্তিৰ উপায় শ্ৰদ্ধা, জ্ঞান আৰু তপস্যা/যোগ—এই ত্ৰয়, আৰু সাকাৰ (সকল) আৰু নিৰাকাৰ (নিষ্কল) দৰ্শনৰ ভেদো কোৱা হয়। ব্ৰহ্মাই দেৱসকলক শৈৱ-দীক্ষা গ্ৰহণ কৰি দীঘলীয়া উপাসনা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে; শৈৱ যজ্ঞৰ প্ৰস্তুতি হয় আৰু দেৱসকল দীক্ষিত হৈ মহাপাশুপত-ব্ৰত নামে শ্ৰেষ্ঠ আচৰণ লাভ কৰে। তাৰ পিছত শিৱ ভয়ংকৰ আৰু নানা ৰূপৰ গণসকলৰ মাজত পৰিবেষ্টিত হৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। দেৱসকলে বহু নাম-উপাধিৰে স্তৱ কৰে; শিৱে তেওঁলোকৰ নিয়মবদ্ধ সাধনা স্বীকাৰ কৰি বৰ দান কৰে আৰু অসুৰ-ভয় নিবারণৰ বাবে কপাল-ক্ষেপণৰূপ ৰক্ষাকৰ্ম কৰিছিল বুলি ব্যাখ্যা কৰে, যাৰ ফলত জগতত ক্ষোভ উঠিছিল। তেওঁ মহাকালবনক প্ৰসিদ্ধ, গূঢ়, শ্মশান-স্বভাৱ পবিত্ৰ বন বুলি স্থাপন কৰি কপাল-ব্ৰতৰ নীতি কয়—ভস্ম আৰু ৰুদ্ৰাক্ষ ধাৰণ, সংযম, কু-সঙ্গ বর্জন, আৰু ব্ৰত-নিন্দাৰ গম্ভীৰ দোষ। শেষত একাগ্ৰচিত্তে পাঠ/শ্ৰৱণৰ ফলশ্ৰুতি দিয়া হয়।
Adhyaya 7
रुद्रभक्तित्रिविधविभागः तथा क्षेत्रवासिफलनिर्णयः (Threefold Rudra-Bhakti and the फल of Residence in Mahākālavana)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সোধে—মহাকালবনত বাস কৰি ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰিব বিচৰা নাৰী‑পুৰুষ, সকলো বৰ্ণ‑আশ্ৰমৰ লোকৰ বাবে যথাযথ বিধি কি। সনৎকুমাৰে ৰুদ্ৰভক্তিক তিন ভাগত বৰ্ণনা কৰে—(১) মানসী ভক্তি: ধ্যান‑ধাৰণাভিত্তিক অন্তৰ্মুখ উপাসনা, (২) কায়িকী ভক্তি: ব্ৰত, উপবাস, ইন্দ্ৰিয়‑সংযম আৰু শৃঙ্খলা, (৩) লৌকিকী ভক্তি: অৰ্পণ, সুগন্ধ, দীপ, বস্ত্ৰ, ধ্বজা, বাদ্য আৰু অতিথি‑সত্কাৰসহ বাহ্য পূজা। ৰুদ্ৰক উদ্দেশ্য কৰি কৰা অগ্নিহোত্ৰ, দৰ্শ‑পূৰ্ণমাস কৰ্ম, মন্ত্রজপ আৰু সংহিতা‑অধ্যয়নক ‘বৈদিকী’ ক্ৰিয়া বুলি বিশেষকৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ‘আধ্যাত্মিকী’ ধাৰা সাঙ্ক্য আৰু যোগ—দুটা পথত ব্যাখ্যা কৰা হয়। সাঙ্ক্যত তত্ত্বক্রম—অচেতন প্ৰকৃতি/প্ৰধান, চেতন ভোক্তা পুৰুষ, আৰু তাৰ ওপৰত প্ৰেৰক তত্ত্ব ৰুদ্ৰ—বুলি নিৰূপণ; যোগত পঞ্চবক্ত্ৰ, ত্ৰিলোচন আদি লক্ষণসহ মহাকালৰ ধ্যান বৰ্ণিত। শেষত ক্ষেত্ৰবাসীৰ আশ্ৰমাচাৰ, তপস্যা আৰু মহাকালবনত মৃত্যুৰ ধৰণ অনুসৰি ফলভেদ কোৱা হৈছে—কিছুমানৰ বাবে ব্ৰহ্মসায়ুজ্য/মোক্ষ, কিছুমানৰ বাবে গুহ্যকাদি সহচৰসহ ৰুদ্ৰলোকে দীঘলীয়া ভোগ, আৰু পৰৱৰ্তী জন্মত ঐশ্বৰ্য, মৰ্যাদা আৰু ভক্তিসম্পদ লাভ।
Adhyaya 8
Kalakaleśvara–Kalahanāśana-kuṇḍa and the Apsarā-tīrtha: Ritual Merit, Protection, and Origin Narratives
এই অধ্যায়ত ব্যাসে মোক্ষ-সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্ন তোলে—যদি আচাৰ, সংযম আৰু তপস্যাই ৰুদ্ৰলোক প্ৰদান কৰে, তেন্তে যিসকল নাৰী, ম্লেচ্ছ, শূদ্ৰ, পশু বা তপস্যাত অক্ষম লোক মহাকালবনত মৃত্যুবৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ গতি কি? সনৎকুমাৰে স্থান-ধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰে: মহাকালৰ পৰিসৰত ‘কালমৃত্যু’ও ৰুদ্ৰলোকদায়ক; দেহ ৰূপান্তৰিত হৈ জীৱে শিৱসান্নিধ্যত সুখ ভোগ কৰে। তাৰ পাছত স্থানীয় তীৰ্থকথাৰে এই তত্ত্ব দৃঢ় কৰা হয়। শিৱ–গৌৰীৰ কলহৰ পৰা কালকলেেশ্বৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু কলহনাশন-কুণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ণিত; তাত স্নান, পূজা আৰু ৰাতিৰ উপবাসে মহাপুণ্য আৰু বংশোদ্ধাৰৰ ফল কোৱা হৈছে। পৃষ্ঠমাতৃ দেৱীসকল আৰু মণিকৰ্ণিকা ৰক্ষা-শুদ্ধিৰ কেন্দ্ৰ—পাপক্ষয় হয় আৰু চোৰ, ভূত-প্ৰেত, গ্ৰহপীড়াৰ পৰা অভয় লাভ হয়। পিছত অপ্সৰা-উৎপত্তিৰ কাহিনী—নৰ-নাৰায়ণৰ তপস্যা, ইন্দ্ৰৰ বিঘ্নচেষ্টা, আৰু উৰ্বশীৰ সৃষ্টি। পুৰূৰৱাৰ বিৰহে তাক মহাকালবনলৈ আনে; নাৰদে পাৰ্বতীৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰত আৰু তুলাদান (তিল, লৱণ, শর্কৰা, গুড়, মধু) উপদেশ দিয়ে—সৌন্দৰ্য, সমৃদ্ধি আৰু দাম্পত্য-স্থিতিৰ বাবে। শেষত মাহিষ-কুণ্ড আদি তীৰ্থৰ নাম লৈ প্ৰেত-ৰাক্ষস-পিশাচ আদি বাধা নিবারণৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে।
Adhyaya 9
महाकपाल-प्रादुर्भावः तथा शिवतडाग-रौद्रसरः-माहात्म्यम् (Origin of Mahākapāla and the Glory of Śiva’s Tank/Raudra Lake)
ব্যাসে সুধিলে—মাহিষৰূপ উপদ্ৰৱৰ উৎপত্তি কেনেকৈ, মাতৃশক্তিসকল কেনেকৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল, আৰু ক্ষেত্ৰত ৰুদ্ৰৰ কৰ্মশক্তি কেনেদৰে কাৰ্য কৰে। সনৎকুমাৰে ক’লে—মহাদেৱে ব্ৰহ্ম-তেজে দীপ্ত কপালখণ্ড ধাৰণ কৰি গণসকলৰ সন্মুখত অৱন্তী ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ ভূমিত ক্ৰীড়াভাৱে তাক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। তেতিয়াই এক ভয়ংকৰ নাদ উঠিল; সেই নাদে দেবপীড়ক, বৰপ্ৰাপ্ত বলৱান হালাহল নামৰ অসুৰ মাহিষৰূপে বৃহৎ বাহিনীসহ আহি উপস্থিত হ’ল। শিৱে গণসকলক আদেশ দিলে—শত্ৰুক নিবাৰণ কৰা; গণসকলে একেলগে শস্ত্ৰবৃষ্টি কৰি তাক নিপাতিত কৰিলে। অসুৰ পতনৰ পাছত শিৱে ক’লে—অহংকাৰেই বিনাশৰ মূল কাৰণ। প্ৰতিষ্ঠিত কপালৰ পৰা উগ্ৰ, দীপ্তিমতী কপাল-মাতৃসকল প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ দৌৰি আহি দৈত্যক ভক্ষণ কৰিলে আৰু সেই স্থান-ৱস্তুক ‘মহাকপাল’ নামে প্ৰসিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পাছত শিৱ-তড়াগ/ৰৌদ্ৰ সৰোবৰৰ উদ্ভৱ আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—মহাযজ্ঞ-স্নানৰ সমান পাৱন তীৰ্থ বুলি। ব্ৰহ্মাৰ দৰ্শন, ক্ষেত্ৰৰ ‘স্বৰ্গাৰোহণৰ সোপান’ ৰূপে খ্যাতি, তাত মৃত্যু হ’লে ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি, আৰু একাগ্ৰ শ্ৰোতাসকলৰ উত্তম ফল—এই ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 10
कुटुंबिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutumbikeśvara Tīrtha-Māhātmya)
সনৎকুমাৰে ত্ৰিলোকপ্ৰসিদ্ধ মহাদেৱ-সম্পৰ্কিত এক তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে, য’ত স্বয়ম্ভূ কুটুম্বিকেশ্বৰ প্ৰকট। মন্দিৰ-দৰ্শন আৰু আনুষঙ্গিক আচাৰসমূহ শুদ্ধিৰ উপায়; যি শুদ্ধ হৈ বিধিমতে শ্ৰাদ্ধ কৰি দেৱদৰ্শন কৰে, সি সাত জন্মৰ সঞ্চিত পাপৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত তীৰ্থতীৰত শাক-পাচলি আৰু কন্দ-মূল আদি অন্নদান মহাপুণ্যদায়ক আৰু ‘পৰম পদ’প্ৰদ বুলি উল্লেখ আছে। পৌষ শুক্ল প্ৰতিপদ বা অষ্টমীত একদিন উপবাসে অশ্বমেধসম পুণ্য; আশ্বিনী পূৰ্ণিমাত মহাদেৱৰ পট্টবন্ধ (বন্ধন/মালা) প্ৰতি ভক্তিসহ দৰ্শনে স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি। চৈত্ৰ শুক্ল পঞ্চমীত উপবাস কৰি কৰ্পূৰ-জাফৰান-কৰ্পূৰ/কস্তূৰী-চন্দন আদি সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু ঘৃত-পায়স অৰ্পণ, লগতে ব্ৰাহ্মণ দম্পতীক ভোজন কৰালে দীঘলীয়া কাল ৰুদ্ৰলোক লাভৰ ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 11
विद्याधरतीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Vidyādhara Tīrtha)
অধ্যায়টি বিদ্যাধৰ-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰি আৰম্ভ হয়—শুচিভাৱে তাত স্নান কৰিলে ‘বিদ্যাধৰসকলৰ অধিপতি’ হোৱাৰ ফল কোৱা হৈছে। ব্যাস মুনিয়ে এই ক্ষেত্ৰত তীৰ্থটোৰ উৎপত্তি জানিবলৈ সনৎকুমাৰক সোধে। সনৎকুমাৰে কাৰণকথা কয়। পাৰিজাতৰ মনোমোহা মালাৰে অলংকৃত এজন বিদ্যাধৰ-নায়ক ইন্দ্ৰলোকলৈ যায়। মেনকাৰ নৃত্যৰ সময়ত সি তাইক মালা দিয়ে; ইয়াক নৃত্যভংগ আৰু অনুচিত বিঘ্ন বুলি ধৰি ইন্দ্ৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ তাক পৃথিৱীত পতিত হ’বলৈ শাপ দিয়ে। বিদ্যাধৰে অনুগ্ৰহ বিচাৰিলে ইন্দ্ৰে তাক অৱন্তী ক্ষেত্ৰলৈ পথ দেখাই গঙ্গাসংযুক্ত এটা গুহা উল্লেখ কৰে আৰু তাৰ উত্তৰে ত্ৰিলোকপ্ৰসিদ্ধ ‘বিদ্যাধৰ’ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ আছে বুলি কয়। ইন্দ্ৰৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি সি অৱন্তীত আহি সেই মনোৰম তীৰ্থত স্নান কৰি তীৰ্থৰ প্ৰভাৱত পূৰ্বৰ দিৱ্য পদ পুনৰ লাভ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—তাত ফুল আৰু চন্দন আদি অৰ্পণ কৰিলে ইহলোক-পরলোকত সকলো ভোগ, পুণ্য আৰু ধৰ্মযুক্ত ভক্তি লাভ হয়।
Adhyaya 12
Mārkaṭeśvara-tīrtha and Śītalā Darśana (मर्कटेश्वरतीर्थ-शीतलादर्शन)
সনৎকুমাৰে মাৰ্কটেশ্বৰ নামৰ এক মহিমান্বিত স্থানৰ বৰ্ণনা কৰে, য’ত সৰ্বকামপ্ৰদায়ক বুলি খ্যাত তীৰ্থ আছে। তাত স্নান কৰিলে শত গোদানৰ ফলৰ সমান পুণ্য লাভ হয়—এনে ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত বিস্ফোট আদি ফোঁহা-উঠা ৰোগ শান্ত কৰিবলৈ আৰু শিশুৰ মঙ্গলৰ বাবে এক ব্যৱহাৰিক শান্তিকৰ্ম দিয়া হয়—তাত মচুৰ মেপি কুটিবলৈ কোৱা হৈছে; ইয়াৰ ফল শীতলা দেৱীৰ শীতল প্ৰভাৱৰ বাবেই বুলি উল্লেখ আছে। শীতলাৰ দৰ্শনক দুঃৰিতাপহা বুলি কোৱা হৈছে; তেওঁৰ ভক্তসকল পাপচিহ্ন, দাৰিদ্ৰ্য, ৰোগভয় আৰু গ্ৰহপীড়াৰ পৰা অলিপ্ত থাকে। এইদৰে অধ্যায়টোৱে তীৰ্থকেন্দ্ৰিক কৰ্ম, ৰক্ষামূলক দেৱতত্ত্ব আৰু কল্যাণ-স্থিৰতা জোৰ দিয়া সংক্ষিপ্ত ফলশ্ৰুতিকে একত্ৰ কৰে।
Adhyaya 13
Svargadvāra-tīrtha: Bhairava–Ambikā Darśana and Śrāddha-Pūjā Phala (स्वर्गद्वारतीर्थे भैरवाम्बिकादर्शन-श्राद्धपूजाफलम्)
এই অধ্যায় (১৩)ত সনৎকুমাৰ ব্যাসক অৱন্তীক্ষেত্ৰৰ ‘স্বৰ্গদ্বাৰ’ তীৰ্থৰ বিধি আৰু মোক্ষপ্ৰদ মহিমা উপদেশ দিয়ে। ক্ৰম—স্বৰ্গদ্বাৰত স্নান, ভৈৰৱৰ দৰ্শন, আৰু পিতৃসকলৰ তৃপ্তিৰ বাবে ভক্তিভাৱে তাতেই শ্ৰাদ্ধকর্ম সম্পাদন। ইয়াৰ ফলত সাধক আৰু পিতৃগণ দুয়োৰে মঙ্গল হয় আৰু ৰুদ্ৰৰ পৰম ধামলৈ যোৱাৰ পথ মুকলি হয়। ভৈৰৱৰ সম্মুখত অম্বিকা দেৱী অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে; তেওঁৰ দৰ্শনে নাৰী-পুৰুষ সকলোৰে পাপ নাশ হয়। মহানৱমীৰ দিনা দেৱীক বলি অৰ্পণ, লগতে মহিষাদি উপহাৰ, মদ্য-মাংসাদি আৰু শুভ বিল্বমালাৰে পূজা কৰিলে ‘সৰ্ব সিদ্ধি’ লাভ হয়—এনে ফলশ্ৰুতি আছে। শেষত পুনৰ কোৱা হয় যে এই স্থানত স্নান কৰি মহেশ্বৰক পূজা কৰা ভক্ত স্বৰ্গদ্বাৰেদি ৰুদ্ৰালয় প্ৰাপ্ত হয়।
Adhyaya 14
राजस्थलसमीपे चतुर्समुद्रसंगमः — The Convergence of Four Oceans near Rajāsthāla
এই অধ্যায়ত ৰাজস্থলৰ ওচৰৰ শৈৱ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শিৱসন্নিধিত ক্ষাৰ (লৱণ), ক্ষীৰ (দুধ), দধি (দই) আৰু ইক্ষুৰস (আখৰ ৰস) — এই চাৰিটা সমুদ্ৰ একেলগে কলাৰূপে উপস্থিত বুলি অদ্ভুত কথা কোৱা হয়। ব্যাসে সোধে—বিশ্বসীমান্তত অৱস্থিত বুলি খ্যাত সমুদ্ৰসমূহ ইয়াত এক ঠাইত কেনেকৈ? সনৎকুমাৰে তাৰ কাৰণকথা ব্যাখ্যা কৰে। ৰাজা সুদ্যুম্ন আৰু ৰাণী সুদৰ্শনা সন্তানলাভৰ কামনাৰে দাল্ভ্য ঋষিৰ শৰণ লয়। ঋষিয়ে ‘পুত্ৰপ্ৰদ’ দিব্য জলে স্নান আৰু শংকৰপূজা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। সুদ্যুম্নে শিৱক প্ৰসন্ন কৰিলে শিৱে আজ্ঞা কৰে—অৱন্তী/কুশস্থলীলৈ যা; মোৰ আদেশত সমুদ্ৰসমূহ তাত আহি যুগান্তলৈকে অংশৰূপে স্থিত থাকিব, আৰু স্নানফলত শুভলক্ষণযুক্ত পুত্ৰ লাভ হ’ব। পিছত চাৰিওটা সমুদ্ৰত ক্ৰমে স্নান, পিতৃশ্ৰাদ্ধ, পাৰ্বতীপতি শিৱপূজা আৰু দানবিধি নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে—লৱণ, দুধ, দই-ভাত, গুৰ, তাম্ৰপাত্ৰ, সোণ, ধান্য, বস্ত্ৰ, অৰ্ঘ্য আৰু দুধদায়িনী গাই দান। ফলশ্ৰুতিত সমৃদ্ধি, প্ৰিয় সন্তান, দীঘলীয়া স্বৰ্গফল আৰু শেষত মোক্ষৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 15
शंकरवापिका–शंकरादित्यतीर्थमाहात्म्य (Śaṅkaravāpikā and Śaṅkarāditya Tīrtha: Glory and Merits)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰ ব্যাসক তীৰ্থধৰ্মৰ তত্ত্ব উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে ‘শংকৰৱাপিকা’ নামৰ মহাতীৰ্থৰ উৎপত্তি কোৱা হৈছে—শিৱে কপাল-ক্ষালনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা জল য’ত নিক্ষেপ কৰিলে, সেই জলেই তাত ৱাপি/কুণ্ড ৰূপে স্থিত হৈ স্থান পবিত্ৰ কৰিলে; সেয়েহে তাৰ নাম শংকৰৱাপিকা। তাৰ পিছত অর্কাষ্টমীৰ দিনৰ বিধান—ৱাপিৰ সকলো দিশ আৰু মধ্যভাগত স্নান কৰি, নিয়মে হৱিষ্যান্ন, ভোজনদ্ৰব্য আৰু শাক-মূল আদি ব্ৰাহ্মণক দান কৰিবলৈ কোৱা হৈছে; তীৰ্থযাত্ৰাক দানধৰ্ম আৰু নৈতিক বণ্টনৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—এই মাহাত্ম্য পাঠ বা প্ৰচাৰ কৰিলে ইহ-পর মঙ্গল, সমৃদ্ধি আৰু সন্মান লাভ হয়। পাছত কাহিনীত শিৱ (পিনাকী, বৃষভধ্বজ) সূৰ্যক স্তৱ কৰে; সূৰ্য প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে। সকলো দেহধাৰীৰ হিতৰ বাবে শিৱে সূৰ্যক অনুৰোধ কৰে যেন তেওঁ তাত অংশৰূপে অৱস্থান কৰে; তাতে ‘শংকৰাদিত্য’ তীৰ্থ স্থাপিত আৰু নামাঙ্কিত হয়, আৰু দেৱ-দৈত্য-গন্ধৰ্ব-কিন্নৰ সাক্ষী হৈ শংকৰ আৰু আদিত্য দুয়োৰে পূজা কৰে। শেষত ঘোষণা কৰা হয় যে শংকৰাদিত্য-দৰ্শন সকলো যজ্ঞ-দানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ পুণ্যদায়ক আৰু ৰোগ, দাৰিদ্ৰ্য, শোক, বিচ্ছেদৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
Adhyaya 16
Gandhavatī-Tīrtha Prādurbhāva and Śrāddha–Dāna Phala (गन्धवतीतीर्थप्रादुर्भावः श्राद्धदानफलम्)
সনৎকুমাৰে ব্যাসক ‘তীৰ্থসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ’ গন্ধৱতী-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। শৈৱ প্ৰসঙ্গত মহেশ্বৰে কপাল-ক্ষালনৰ বাবে কপালত জল বহন কৰি, সেই জল ভূমিত ধুই/ছটিয়াই দিতেই ত্ৰিলোকখ্যাত অতুল তীৰ্থ প্ৰকাশ পায়—পবিত্ৰ গন্ধৱতী নদী। তাত স্নানৰ বিশেষ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। এই তীৰ্থত কৰা শ্ৰাদ্ধ আৰু তৰ্পণ ‘অক্ষয়’ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। দক্ষিণ তীৰত পিতৃগণ সন্নিহিত হৈ বংশধৰসকলৰ অৰ্ঘ্য—পায়স, শস্য, আৰু মধু-তিলমিশ্ৰিত পিণ্ড—প্ৰতীক্ষা কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে দীঘলীয়া তৃপ্তি লাভ কৰে আৰু কৰ্তাই স্থায়ী স্বৰ্গীয় পুণ্য পায়। শ্ৰাদ্ধকর্ম দেৱ, পিতৃ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, মানুহ, পশু আৰু অন্যান্য জীৱকো সন্তুষ্ট কৰা এক সাৰ্বজনীন বিধি বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। নবমী, অষ্টমী, অমাৱস্যা, পূৰ্ণিমা, সূৰ্যসংক্রান্তি আৰু বিশেষ চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰ যোগ আদি শুভ সময় উল্লেখ কৰি শেষত মন-দ্ৰব্যৰ শুদ্ধি, যথাযথ সময়, সঠিক বিধি, যোগ্য পাত্ৰ আৰু পৰম ভক্তিকেই ইষ্টফলসিদ্ধিৰ মুখ্য নিৰ্ণায়ক বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 17
दशाश्वमेधमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Daśāśvamedha (Tīrtha Merit Discourse)
সনৎকুমাৰে অৱন্তীক্ষেত্ৰৰ দশাশ্বমেধিক তীৰ্থৰ তীৰ্থ-ফলশ্ৰুতি বৰ্ণনা কৰে। তাত স্নান কৰি তাৰ পিছত মহেশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে দহটা অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমষ্টিগত ফলৰ সমান পুণ্য লাভ হয়—ৰাজযজ্ঞ কৰাৰ সামৰ্থ্য নাথাকিলেও স্থান-ভক্তিৰে মহাফল সহজলভ্য বুলি বুজোৱা হৈছে। মনু, যযাতি, ৰঘু, উশনস, লোমশ, অত্রি, ভৃগু, ব্যাস, দত্তাত্ৰেয়, পুরূৰৱা, নহুষ আৰু নল আদি মহাপুৰুষৰ উল্লেখে তীৰ্থৰ প্ৰভাৱৰ প্ৰমাণ দিয়া হৈছে। চৈত্ৰ মাহৰ শুক্ল অষ্টমীত ভক্তিসহ দেৱপূজা কৰি, সুগঠিত সৎগুণসম্পন্ন ঘোঁৰা ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে, ঘোঁৰাৰ ৰোমৰ সংখ্যাৰ অনুপাতে শিৱলোকত দীঘলীয়া সন্মান লাভ হয় আৰু তাৰ পিছত পৃথিৱীত উভতি আহি ৰাজ্যসৌভাগ্য প্ৰাপ্তি ঘটে বুলি ফল নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 18
Ekānaṃśā-devī Utpattiḥ and Pūjā-Phala (एकानंशादेवीोत्पत्तिः पूजाफलम्)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সনৎকুমাৰক সুধে—সৰ্বপাপপ্ৰণাশিনী একানংশা দেৱীৰ উৎপত্তিকথা ক’বা। সনৎকুমাৰে প্ৰথমে বিধানপূজাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—লোকপ্ৰসিদ্ধ দেৱীক নিয়মমতে পূজা কৰিলে ‘সৰ্বসিদ্ধি’ লাভ হয়; অণিমা আদি সিদ্ধি, ৰক্ষাকাৰী মন্ত্র-যন্ত্রাদি আৰু অভীষ্টফলপ্ৰাপ্তিৰ নিশ্চয়তা ফলশ্ৰুতি ৰূপে কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত কাহিনী কৃতযুগৰ আৰম্ভণিলৈ যায়। ব্ৰহ্মাই ৰাত্ৰি/বিভাৱৰীক আহ্বান কৰি তাৰকাসুৰৰ ভয় জনাই, তাক বিনাশ কৰিবলৈ এক দিৱ্য জন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্দেশ কৰে। সতীৰ পাৰ্বতীৰূপে পুনর্জন্ম, শিৱৰ তপস্যা-প্ৰতীক্ষা, আৰু নিৰ্ধাৰিত ক্ৰমে তেওঁলোকৰ সংযোগৰ ফলত তেজস্বী সন্তানৰ জন্ম—যিয়ে শত্রুশক্তিক দমন কৰিব—এই ধাৰা বৰ্ণিত হয়। শেষত একানংশাক গায়ত্ৰী-ৰূপিণী, ওঁমুখী, শ্ৰী-কিৰ্তি, বিদ্যা আৰু লক্ষ্য-স্বৰূপিণী আদি বহু ৰূপে স্তৱ কৰা হয়। যিয়ে দৰ্শন আৰু পূজা কৰে সি অভীষ্ট লাভ কৰে; ভক্তিভাৱে ধ্যান কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 19
हरसिद्धि-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Harasiddhī)
সনৎকুমাৰে অৱন্তী ক্ষেত্ৰৰ মহাকাল-সন্নিধিত শক্তিদায়িনী হৰসিদ্ধি দেৱীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। চণ্ড আৰু প্রচণ্ড নামৰ দুজন প্ৰবল দৈত্যে স্বৰ্গলোক উভালি কৈলাসলৈ আহি শিৱৰ সৈতে পাশাখেলাৰ প্ৰতিযোগিতা প্ৰস্তাৱ কৰে; তেওঁলোক দেৱতাসকলৰ বাধা ‘দেৱকণ্টক’ বুলি খ্যাত হয়। তেওঁলোকৰ উপদ্ৰৱত শিৱগণ দমিত হয় আৰু নন্দী ভয়ংকৰভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়। তেতিয়া শিৱৰ আহ্বানত পাৰ্বতী/শক্তিস্বৰূপা দেৱী প্ৰকট হৈ উগ্ৰ সংকল্পে দুয়ো দৈত্যক বধ কৰে। শিৱে ঘোষণা কৰে যে তেওঁ জগতত ‘হৰসিদ্ধি’—সিদ্ধিদায়িনী—নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব আৰু তেওঁৰ পূজা-দৰ্শনে ইষ্টফল লাভ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে: ভক্তিভাৱে হৰসিদ্ধি দৰ্শন কৰিলে অক্ষয় কামনা সিদ্ধি হয় আৰু শৈৱলোক প্ৰাপ্তি ঘটে। ‘হৰসিদ্ধি’ এই চতুৰাক্ষৰ মন্ত্র স্মৰণে শত্রুভয় নাশ হয় আৰু দাৰিদ্ৰ্য নিৱাৰিত থাকে। মহানৱমীত নিৰ্দিষ্ট বলিসহ পূজা ৰাজসমৃদ্ধি আনে; আৰু সেই দিন মহিষবধ কৰ্তাৰ বাবে পাপহীন, অৰ্পিত বলি স্বৰ্গপ্ৰদ বুলি উল্লেখ আছে।
Adhyaya 20
वटयक्षिणी-माहात्म्य तथा अवन्तीक्षेत्रे शिवदर्शन-तीर्थस्नान-फलश्रुति (Vaṭayakṣiṇī Mahātmya and the Fruits of Śiva-Darśana & Tīrtha-Snāna in Avantī)
এই অধ্যায়ত অৱন্তীক্ষেত্ৰৰ ব্ৰত‑নিয়ম আৰু তীৰ্থস্থানসমূহৰ ফলশ্ৰুতি ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সনৎকুমাৰে বটযক্ষিণীৰ দৰ্শন‑পূজাৰ মাহাত্ম্য কয়—এটা মাহ ভক্তিভাৱে দৰ্শন, পূজা আৰু সোণালী পুষ্প অৰ্পণ কৰিলে মহাপুণ্য লাভ হয়। চতুৰ্দশী তিথিত বিশেষ বিধি আছে—স্নান কৰি তিলদান কৰিলে পিশাচ‑পীড়া নাশ হয় বা নিবৃত্ত হয়; ইয়াৰ কল্যাণ দাতাৰ বংশলৈকে বিস্তাৰিত হয়, আৰু দান‑সঙ্কল্পত যিসকল পৰিয়ালক উৎসৰ্গ কৰা হয় তেওঁলোকেও মঙ্গল লাভ কৰে। তাৰ পিছত শৈৱ তীৰ্থ‑মন্দিৰসমূহৰ দৰ্শন‑ক্ৰম—শিপ্ৰা‑সম্পৰ্কিত আৰু অন্য স্থান—প্ৰত্যেক ঠাইত স্নান/দৰ্শন/পূজা/দান অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট ফল কোৱা হৈছে: পাপনাশ, যমলোকৰ পৰা মুক্তি, ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি, অশ্বমেধ‑সম পুণ্য, ৰোগনিবাৰণ, ৰাজসমৃদ্ধি, স্বৰ্গত দীঘলীয়া ভোগ, সিদ্ধি‑বিজয়, মহাপাতকৰ পৰা মুক্তি, সাপভয় আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰা ৰক্ষা, আৰু ‘স্বৰ্গদ্বাৰ’ত ভৈৰৱদৰ্শনে বহু যজ্ঞসম পুণ্য।
Adhyaya 21
हनुमत्केश्वर-प्रतिष्ठा (Establishment of Hanumatkeśvara)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে ৰচিত। ব্যাসে হনুমৎকেশ্বৰৰ সনাতনী পূৰ্ববৃত্তান্ত সুধিলে সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে। ৰাৱণবধৰ পিছত শ্ৰীৰামে সীতাসহ উভতি অহাৰ সময়ত ঋষিসকল উপস্থিত থাকে। তেতিয়া অগস্ত্যই মহাদেৱৰ অতুল যুদ্ধবীৰ্যক বায়ুসুত হনুমানৰ বীৰ্যৰ সৈতে তুলনা কৰে। ইয়াৰ ফলত হনুমানে নিজৰ ভক্তিমহিমাৰ প্ৰত্যক্ষ নিদৰ্শন হিচাপে লংকাৰ পৰা এটা শিৱলিঙ্গ আনিবলৈ সংকল্প কৰে। হনুমান বিভীষণৰ ওচৰলৈ যায়। বিভীষণে কয় যে ত্ৰিলোকবিজয়ৰ আগতে ৰাৱণে ছটা লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; তাৰ মাজৰ পৰা এটা বাছি ল’বলৈ কয়। হনুমানে মুক্তাৰ দৰে দীপ্ত লিঙ্গ বাছি লয়। বিভীষণে জনায় যে এই লিঙ্গৰ পূৰ্বসম্পৰ্ক ধনদ (কুবেৰ)ৰ সৈতে আছিল; কুবেৰে ত্ৰিকাল পূজা কৰি ইয়াৰ প্ৰভাৱত বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈছিল—ইয়াৰ দ্বাৰা লিঙ্গৰ বিধিশক্তি আৰু ৰক্ষাসামৰ্থ্য প্ৰতিষ্ঠিত হয়। হনুমানে লিঙ্গ বহন কৰি সপ্তম দিনা অৱন্তিকালৈ আহি ৰুদ্ৰসৰসত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পাছত পুনৰ উঠাবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে নোৱাৰে। তেতিয়া দেৱতাই স্বয়ং কৈ আদেশ দিয়ে—ই লিঙ্গ ইয়াতেই হনুমানৰ নামে চিৰস্থায়ীভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হওক। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—শনিবাৰে দৰ্শনে শত্ৰুভয় নাশ হৈ বিজয় লাভ হয়; ভক্তসকল চুৰি, দাৰিদ্ৰ্য আৰু দুৰ্ভাগ্যৰ পৰা মুক্ত হয়। তেলাভিষেকে ৰোগ আৰু গ্ৰহপীড়া শমায়; ভক্তিভৰে দৰ্শন কৰা লোক মোক্ষ লাভ কৰে।
Adhyaya 22
Yameśvara–Koṭitīrtha–Mahākāla Māhātmya (Rudrasaras and Ritual Merits)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক উপদেশৰূপে যমেশ্বৰ পূজা-বিধি আৰু তাৰ ফলশ্ৰুতি বৰ্ণনা কৰিছে। তিল-মিশ্ৰিত জলে স্নান কৰি যমেশ্বৰ দৰ্শন, কেশৰ/কুংকুম লেপন, পদ্মাৰ্পণ, ধূপ—বিশেষকৈ কৃষ্ণাগৰু—আৰু তিল-চাউল নৈবেদ্য অৰ্ঘ্য দিয়া বিধান আছে। এই ভক্তিত যমো মৃত ব্যক্তিৰ প্ৰতি ‘পিতাৰ দৰে’ অনুগ্ৰহী হয় বুলি ধৰ্মাৰ্থ প্ৰতিপাদিত। তাৰ পাছত ত্ৰিলোকখ্যাত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ ‘ৰুদ্ৰসৰস’ৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে। তাত স্নান কৰি কোটেশ্বৰ শিৱৰ দৰ্শন কৰিলে সকলো কলুষ নাশ হয় আৰু ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্তি হয়। তাত কৰা শ্ৰাদ্ধ মহাযজ্ঞতকৈও বহুগুণ ফলদায়ক, আৰু পিতৃসকললৈ দিয়া যিকোনো দান ‘কোটি-গুণিত’ ফল বুলিও কোৱা হৈছে। স্নানান্তে পৰম অক্ষৰত ধ্যান সাপে খোলস ত্যাগ কৰাৰ দৰে বন্ধনমোচনৰ প্ৰতীক বুলি বৰ্ণিত। প্ৰভাতে স্নান কৰি মহাকাল দৰ্শনে সহস্ৰ গোদানফল, সাত ৰাতি শুদ্ধবাসে হাজাৰ হাজাৰ চন্দ্ৰায়ণ-ব্ৰতৰ সমান পুণ্য, আৰু ৰাত্ৰিজাগৰণ, পূজা, মহাভিষেকৰ বিধান প্ৰশংসিত। শেষত কাৰ্তিকী আৰু বৈশাখী কালত কপূৰ-কেশৰ-চন্দন-অগৰু সম লেপ শিলাত ঘঁহি মহাকালত লেপন কৰিলে ৰুদ্ৰৰ অনুচৰ-পদ লাভ হয় বুলি উপসংহাৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 23
महाकालयात्रा-विधिः (Mahākāla Pilgrimage Procedure and Merits)
সনৎকুমাৰে অৱন্তীক্ষেত্ৰত মহাকাল-যাত্ৰাৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান বৰ্ণনা কৰে। ৰুদ্ৰসৰোবৰত স্নান কৰি আৰম্ভ কৰি তীৰ্থক্ৰমে বহু শিৱস্থান আৰু নামাঙ্কিত লিঙ্গত দৰ্শন, নমস্কাৰ, সুগন্ধি-ফুল আদিৰে পূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। কিছুমান ঠাইত ঘৃতাভিষেক আৰু বহু কলহ পানীৰে অভিষেকৰ দৰে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণো উল্লেখ কৰা হৈছে। প্ৰতিটো স্থলতে ঘন ফলশ্ৰুতি আছে—দৰ্শনে মহাপাপক্ষয়, দুঃস্বপ্ন নিবারণ, কুষ্ঠাদি ৰোগশমন, আৰু ঐশ্বৰ্য-সিদ্ধি লাভ। যাত্ৰাৰ নীতিও শিকোৱা হৈছে: যাত্ৰী একাগ্ৰ, শ্ৰদ্ধাৱান, সংযমী হ’ব লাগিব আৰু বিশেষকৈ ধন-সম্পৰ্কীয় প্ৰতাৰণাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত থাকিব। শেষত দেৱতাৰ সন্মুখত বহি পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰি যাত্ৰা মহাদেৱলৈ সমৰ্পণ কৰি ‘সংসাৰসাগৰ’ৰ পৰা উদ্ধাৰৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। প্ৰদক্ষিণাক মহাদানসম পুণ্য বুলি ক’লে, শিৱভক্ত আৰু দীন-দুৰ্বলক ভোজন কৰোৱা, সম্পূৰ্ণ উপকৰণসহ দুগ্ধদায়িনী গাই দান কৰা আদি কৰ্মে সেই পুণ্য পিতৃ আৰু বংশলৈ বিস্তাৰ হৈ দীঘলীয়া স্বৰ্গসুখ প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 24
वाल्मीकेश्वर-माहात्म्य (Valmīkeśvara Māhātmya: The Etiology of Poetic Attainment)
এই অধ্যায়ত ব্যাসৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত সনৎকুমাৰে অৱন্তীদেশত স্থিত ‘ৱল্মীকেশ্বৰ’ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। কোৱা হৈছে—এই শিৱলিঙ্গৰ দৰ্শন আৰু পূজাৰে কবিত্ব, অৰ্থাৎ কাব্য ৰচনাৰ শক্তি লাভ হয়। কাহিনিত ভৃগুবংশীয় ব্ৰাহ্মণ সুমতি দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত দেশান্তৰলৈ যায়। তেওঁৰ পুত্ৰ অগ্নিশৰ্মা বেদাধ্যয়ন ত্যাগ কৰি পিছত হিংস্ৰ দস্যুৰ সঙ্গ লয়; ফলত বেদস্মৃতি, গোত্ৰচিহ্ন আৰু বিদ্যা সকলো পাহৰি পেলায়। তীৰ্থযাত্ৰাত থকা সপ্তৰ্ষিক দেখি সি তেওঁলোকক ধমকায়; তেতিয়া অত্রি ঋষিয়ে তাৰ নৈতিক যুক্তি পৰীক্ষা কৰি কয়—‘পৰিয়ালৰ বাবে’ কৰা হিংসাৰ পাপভাৰ কি তোৰ স্বজনেও ভাগ ল’ব? অগ্নিশৰ্মা ঘৰলৈ গৈ পিতা, মাতা আৰু পত্নীক সোধে, কিন্তু কোনেও পাপৰ অংশীদাৰ হ’বলৈ মানি নলয়। তেতিয়া সি গভীৰ অনুতাপে ঋষিসকলৰ শৰণ লয়। ঋষিসকলে এটা স্থিৰ স্থানত দীঘলীয়া সময় ধ্যান আৰু মন্ত্ৰজপ কৰিবলৈ বিধান দিয়ে; তেৰ বছৰত তাৰ চাৰিওফালে ৱল্মীক (পিঁপড়াৰ ঢিবি) গঢ় লৈ উঠে। পিছত ঋষিসকলে ঢিবি ভাঙি তাক উদ্ধাৰ কৰি ‘ৱাল্মীকি’ নাম দিয়ে। সি কুশস্থলীত মহেশ্বৰৰ আৰাধনা কৰি কবিত্বশক্তি লাভ কৰি ৰামায়ণ ৰচনা কৰে। সেইবাবে অৱন্তীত দেবতা ‘ৱল্মীকেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ, যাৰ দৰ্শন-পূজাৰে কাব্যপ্ৰাপ্তি হয় বুলি এই অধ্যায়ে বুজায়।
Adhyaya 25
Tīrtha-Phala of Avantīkṣetra: Worship of Named Śiva-Liṅgas and Observance-Based Merits (तीर्थफलप्रकरणम्)
এই পঁচিশতম অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক অৱন্তীক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থফলসমূহ বিধিপূৰ্বক বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ শুক্ৰেশ্বৰ, ভীমেশ্বৰ, গৰ্গেশ্বৰ, কামেশ্বৰ, চূড়ামণি আৰু চণ্ডীশ্বৰ—এই নামধাৰী শিৱলিঙ্গ-স্থানসমূহ উল্লেখ কৰি, প্ৰতিটো স্থানত পূজা-দৰ্শনৰ নিয়ম আৰু ফল ব্যাখ্যা কৰে। শ্বেত পুষ্প আৰু অনুলেপনেৰে আৰাধনা, সাৱধান দৰ্শন, তিলতেল আৰু তিলজলেৰে লিঙ্গাভিষেক, বিল্বপত্ৰ অৰ্পণ, লগতে চতুৰ্দশী, কাৰ্ত্তিক শুক্ল নবমী আৰু কৃষ্ণাষ্টমীত উপবাস-ব্ৰত পালনৰ কথা কোৱা হৈছে; দানৰ ভিতৰত বিশেষকৈ সহস্ৰ গোদান উল্লেখিত। এই নিয়মিত আচাৰ আৰু ভক্তিভাৱে অভয়, ধৰ্মবৃদ্ধি, স্থায়ী মঙ্গল, বন্ধনমোচন আৰু ৰুদ্ৰলোক বা স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত শুদ্ধচিত্তে এই তীৰ্থসমূহ সেৱা কৰিলে শম্ভুৰ আনন্দময় ধাম প্ৰাপ্ত হয় বুলি উপসংহাৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 26
Pañceśānī-yātrāvidhi, Kṣetra-dvārapāla-nirdeśa, Mandākinī-tīrtha-māhātmya (पञ्चेशानी-यात्राविधिः, क्षेत्रद्वारपाल-निर्देशः, मन्दाकिनीतीर्थ-माहात्म्यम्)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ব্যাসে মহাকালবনৰ পবিত্ৰতা আৰু বিস্তাৰৰ প্ৰামাণ্য নিৰ্ণয় বিচাৰে। সনৎকুমাৰে ব্ৰহ্মাৰ পৰা পূৰ্বে শুনা বৃত্তান্ত উদ্ধৃত কৰি শাস্ত্ৰীয় অধিকাৰ-পরম্পৰা স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত ক্ষেত্ৰখন যোজন-পরিমিত পুণ্যভূমি ৰূপে বৰ্ণিত—সুৱৰ্ণ দ্বাৰ, ৰত্নখচিত প্ৰৱেশপথ, আৰু লোকহিতাৰ্থে নিযুক্ত শক্তিশালী দ্বাৰাধ্যক্ষসকলে ৰক্ষা কৰে। দিশানুসাৰে ৰক্ষকেশ্বৰসকলৰ নিৰ্দেশ আছে: পূবে পিঙ্গলেশ, দক্ষিণে কায়াবৰোহণেশ্বৰ, পশ্চিমে বিত্তেশ, উত্তৰে উত্তৰেশ্বৰ। পঞ্চেশানী-যাত্ৰাবিধি বিশেষকৈ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশী আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ সংযোগকালত নিৰ্দিষ্ট—উপবাস, স্নান, গন্ধ-পুষ্প-ধূপ-নৈবেদ্যৰে পূজা, ৰাত্ৰিজাগৰণ, ক্ৰমে মন্দিৰদৰ্শন আৰু পুনঃপুনঃ মহাকালেশ্বৰৰ সান্নিধ্যলৈ উভতি অহা। সমাপনীতে পাঁচজন শিৱভক্ত ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱা আৰু স্থানানুসাৰে ৰথ, গজ, অশ্ব, বৃষ, ধেনু আদি দান কৰাৰ বিধান আছে; ফলশ্ৰুতিত পিতৃসকলৰ সৈতে স্বৰ্গসুখভোগৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়। পাছত কুশস্থলীৰ প্ৰদক্ষিণা আৰু পদ্মাৱতী, স্বৰ্ণশৃঙ্গাটিকা, অৱন্তিনী, অমৰাৱতী, উজ্জয়িনী, বিশালা আদি দৰ্শন-আৰাধনাৰ মাহাত্ম্য, পাপক্ষয় আৰু পৰলোকগতি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত মন্দাকিনী তীৰ্থমাহাত্ম্যত ব্ৰহ্মাই স্থাপনাকথা, তাত স্নান-জপ-দানৰ বহুগুণ ফল, আৰু ঋতুভেদে গোদান, ঘৃতধেনু, তিলধেনু, জলধেনু আদি দানবিধি কয়। শিৱৰ ছদ্মবেশে ব্ৰহ্মযজ্ঞত প্ৰৱেশ, সংঘাত-শাপৰ প্ৰসঙ্গ, আৰু শেষত ভক্ত-শীলবানসকলৰ বাবে আশ্বাস দিয়া হৈ তীৰ্থ-ক্ষেত্ৰৰ শ্ৰেষ্ঠতা পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 27
Aṃkapāda-darśana and the Yamaloka Episode (Sāndīpani’s Son and the Five Forms at Kuśasthalī)
এই অধ্যায়ত ব্যাস–সনৎকুমাৰৰ সংলাপৰ জৰিয়তে কোৱা হৈছে—অৱন্তীৰ ‘অঙ্কপাদ’ তীৰ্থত ৰাম আৰু জনাৰ্দনৰ দৰ্শন কৰা জনে, ডাঙৰ পাপভাৰ থাকিলেও, যমলোক নেদেখে। তাৰ পিছত পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিবলৈ অৱতীৰ্ণ ৰাম–কৃষ্ণ উজ্জয়িনীত ব্ৰাহ্মণ সাণ্ডীপনীৰ ওচৰত অধ্যয়ন কৰে আৰু অতি কম সময়তে বেদ, বেদাঙ্গ আদি বিদ্যা আশ্চৰ্যভাৱে আয়ত্ত কৰে; গুৰুৰ সৈতে মহাকালবনত প্ৰৱেশ কৰি ধৰ্মৰক্ষা আৰু শৃঙ্খলা স্থাপনৰ বাবে প্ৰশংসা লাভ কৰে। গুৰুদক্ষিণা বিচাৰিলে সাণ্ডীপনী সমুদ্ৰত হেৰোৱা নিজৰ পুত্ৰক ঘূৰাই আনিবলৈ অনুৰোধ কৰে। তেতিয়া কৃষ্ণ–ৰাম তিমি-ৰূপ ধৰা সমুদ্ৰদৈত্য পঞ্চজনক বিচাৰি শঙ্খ উদ্ধাৰ কৰে আৰু বৰুণে দিয়া ভয়ংকৰ ৰথে যমলোকলৈ যায়। শঙ্খনাদ আৰু বিষ্ণুৰ সান্নিধ্যত দণ্ডব্যৱস্থা আৰু নৰকলোক ক্ষীণ হয়, পাপবন্ধনত আবদ্ধ জীৱ মুক্তি পায়; যমদূতসকলৰ সৈতে সংঘৰ্ষত নাৰান্তক পৰাজিত হয়, তাৰ পিছত চিত্ৰগুপ্তসহ যম আগবাঢ়ে। কাল দণ্ড তুলোঁতে ব্ৰহ্মাই ৰামৰ জগদ্ধাৰণ শক্তিৰ স্তৱ কৰি সংযম বিচাৰে; কৃষ্ণে কয়—গুৰুপুত্ৰ উদ্ধাৰেই উদ্দেশ্য। যমে মানি শিশুটিক ঘূৰাই দিয়ে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—সেই দিনৰ পৰা অঙ্কপাদত মৃত্যু হ’লে যমদৰ্শন নহয়। কুশস্থলীত পাঁচ ৰূপ (মহাকাল, বিশ্বৰূপ গোবিন্দ, শঙ্খোদ্ধাৰ-ৰূপ কেশৱ আদি) দৰ্শনে নিৰয়ভয় দূৰ হৈ শুভগতি লাভ হয়। স্নান, দান, অৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধে আৰোগ্য, অকালমৃত্যু-নিবাৰণ, শুদ্ধ বংশত পুনর্জন্ম আৰু শেষত বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি প্ৰতিশ্ৰুত।
Adhyaya 28
अध्याय २८: चन्द्रादित्य–करभेश्वर–गणेश–सोमवतीतीर्थमाहात्म्य (Chapter 28: Mahatmya of Candrāditya, Karabheśvara, Gaṇeśa, and Somavatī Tīrtha)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক অৱন্তীখণ্ডৰ বহু তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য সঙ্কলিত ৰূপে বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে চন্দ্ৰাদিত্যৰ স্তৱ—গন্ধ, পুষ্প, ধূপ আৰু নৈবেদ্যৰে পূজা কৰিলে সালোখ্য লাভ হয় আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী পুণ্য প্ৰাপ্তি হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত কৰভেশ্বৰ কাহিনী। দেৱতাসকলৰ সৈতে বনত ক্ৰীড়া কৰোঁতে শিৱে কৰভ (গাধাসদৃশ) ৰূপ ধাৰণ কৰে; দেৱসকলে চিনিব নোৱাৰে, তেতিয়া ব্ৰহ্মা আৰু গণনায়ক (বিনায়ক) ৰহস্য প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত শিৱে ‘কৰভেশ্বৰ’ নামৰ দিৱ্য লিঙ্গ স্থাপন কৰে; তাত স্নান-পূজাৰ মহাফল বৰ্ণিত। পিছত গণেশক ‘লাড্ডুক-প্ৰিয়’ বুলি কৈ বিশেষকৈ চতুৰ্থীত এক ব্ৰতসদৃশ বিধি দিয়া হৈছে—শিপ্ৰাত স্নান, ৰঙা বস্ত্ৰ, ৰঙা ফুল আৰু ৰঙা চন্দন, মন্ত্রস্নান আৰু লাড্ডুক নৈবেদ্য; ইয়াৰ ফলত বিঘ্ননাশ আৰু শুভসিদ্ধি হয়। কুসুমেশ, জয়েশ্বৰ, শিৱদ্বাৰ লিঙ্গ, মাৰ্কণ্ডেশ্বৰ, ব্ৰহ্মসৰ/ব্ৰহ্মেশ্বৰ, যজ্ঞবাপী আৰু বহু কুণ্ডৰ পৃথক পৃথক ফলও উল্লেখ আছে। শেষভাগত সোমৱতী তীৰ্থৰ উৎপত্তি—অত্ৰিৰ তপস্যাৰ পৰা সোমৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ—আৰু তাত স্নান কৰিলে গুৰু পাপো শুদ্ধ হয় বুলি কোৱা হয়। অমাৱস্যা-সোমবাৰ সংযোগ আৰু ব্যতীপাত যোগত পুণ্যবিশেষ বৃদ্ধি পায়। সোমৰ ব্যাধি অৱন্তীত সোমেশ্বৰ পূজাত শমিত হোৱা কাহিনী আৰু সৌৰাষ্ট্ৰৰ সোমনাথ পূজাৰ নিত্যপুণ্য-সম্পৰ্কেৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 29
अनरकतীर्थमाहात्म्य एवं नरकवर्णन (Glory of Anaraka Tīrtha and an Ethical Account of Narakas)
এই অধ্যায়ত ব্যাস মুনিয়ে সনৎকুমাৰক সোধে—নরক কিমান, ক’ত অৱস্থিত, আৰু কোন কোন দুষ্কৰ্মৰ ফলত জীৱ নৰকত পতিত হয়। সনৎকুমাৰে বহু নামধাৰী নৰকৰ বৰ্ণনা দি কয় যে শাস্তি কৰ্মানুসাৰে সমুচিতভাৱে হয়; এই বৰ্ণনা ধৰ্ম-নীতিৰ উপদেশ আৰু পাপৰ পৰা সতৰ্কবাণী। তাৰ পিছত অধ্যায়ে প্ৰায়শ্চিত্তৰ পথ দেখুৱায়। অনৰকতীৰ্থৰ অপূৰ্ব মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰা হৈছে—তাত স্নান কৰি মহেশ্বৰৰ দৰ্শন কৰিলে, ঘোৰ পাপ থাকিলেও, নৰকদৰ্শন/নৰকানুভৱ নোহোৱা বুলি কোৱা হয়; তথাপি সত্য অনুতাপ আৰু যথোচিত প্ৰায়শ্চিত্ত অনিবাৰ্য বুলি জোৰ দিয়া হৈছে। মুখ্য উপদেশ—সৰ্বোত্তম প্ৰায়শ্চিত্ত হৈছে শম্ভুৰ নিৰন্তৰ স্মৰণ, অৰ্থাৎ অখণ্ড শিৱস্মৰণ। শেষত কালবিধি দিয়া হৈছে: কাৰ্ত্তিক কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত দেবদেবৰ সন্মুখত দীপদান কৰিব লাগে, যাতে আচৰণশুদ্ধি আৰু ভক্তিভাৱ একেলগে দৃঢ় হয়।
Adhyaya 30
Dīpadāna-Māhātmya and Anarakā-Tīrtha Vidhi (दीपदानमाहात्म्य तथा अनरकातीर्थविधिः)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে দীপদানৰ ফল আৰু উৎপত্তি বিষয়ে সুধে। সনৎকুমাৰে কৃতযুগৰ কাৰণকথা কয়—দেহগত অন্ধকাৰত কাতৰ পাৰ্বতী শুভ তেজ লাভৰ বাবে তপস্যালৈ গমন কৰে; শংকৰৰ ত্ৰিনেত্ৰ সূৰ্য‑চন্দ্ৰ‑অগ্নিস্বৰূপ বুলি ধৰা হোৱাত তেওঁৰ অনুপস্থিতিত সমগ্ৰ জগতত ঘোৰ অন্ধকাৰ নামি আহে আৰু সকলো লোক পোহৰ‑নিরাপত্তাৰ অভাৱত বিলাপ কৰে। তেতিয়া কেশৱ/দামোদৰ/বিষ্ণুৰূপ দিৱ্যবাণীয়ে দানসমূহৰ মাজত দীপদান বিশেষ প্ৰশংসনীয় বুলি উপদেশ দিয়ে; নাগসকলৰ নিমিত্তে উদ্ভৱ হোৱা শ্ৰেষ্ঠ দীপে পাতালৰ অন্ধকাৰ নাশ কৰা কাহিনি কৈ দীপক সৰ্বলোকহিতৰ সাধন বুলি স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত বিধিৰূপে অৱন্তীৰ অনৰকা তীৰ্থত কাৰ্তিক কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত যমলৈ ক’লা তিল আৰু মন্ত্রসহ অৰ্ঘ্য, তাৰ পিছত ঘৃতপূৰ্ণ দীপদানৰ বিধান দিয়া হৈছে। পদ্ম/মণ্ডল বিন্যাসত বহু দীপ স্থাপন, বাটি‑পাত্ৰ‑উপহাৰ আৰু যোগ্য ব্ৰাহ্মণক দান বৰ্ণনা কৰি শেষত ভোগসমৃদ্ধি আৰু স্বৰ্গাৰোহণৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 31
Adhyāya 31 — Kedāreśvara to Rāmeśvara: Tīrtha Network, Phalaśruti, and the Kuśasthalī Legend
এই অধ্যায়ত অৱন্তী অঞ্চলৰ তীৰ্থ আৰু লিঙ্গ-ক্ষেত্ৰসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ তালিকা দিয়া হৈছে আৰু প্ৰতিটোৰ স্পষ্ট ফলশ্ৰুতি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কেদাৰেশ্বৰ, জটেশ্বৰ (জটাশৃংগত), ইন্দ্ৰতীৰ্থ/ইন্দ্ৰেশ্বৰ, কুণ্ডেশ্বৰ, গোপতীৰ্থ/গোপেশ্বৰ, চিপিটাতীৰ্থ আৰু বিজয়/আনন্দেশ্বৰ আদি স্থানত স্নান, দৰ্শন, পূজা, উপবাস কৰিলে পাপক্ষয়, শিৱলোক বা ইন্দ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি আৰু অধোগতি-জনিত পুনর্জন্মৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত কাহিনী কুশস্থলীৰ ফালে ঘূৰি যায় আৰু তাত ৰামেশ্বৰ লিঙ্গক ভুক্তি-মুক্তিদাতা বুলি উল্লেখ কৰে। স্বজন-বিয়োগৰ আশংকা ৰামে প্ৰকাশ কৰিলে, উত্তৰত কোৱা হয় যে ভগৱদ্দৰ্শনে ‘বিয়োগ’ শব্দৰ অশুভ অৰ্থ নাশ কৰি মঙ্গলময় ধাৰাবাহিকতা প্ৰদান কৰে। দিৱ্যবাণীয়ে ৰামক নিজৰ নামত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; লক্ষ্মণে প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু শিপ্ৰা-জলে স্নানবিধিৰ সংকল্প স্থিৰ হয়। এটা নৈতিক-মানৱীয় মন্তব্যও আছে—এই ক্ষেত্ৰত স্বাৰ্থে কেতিয়াবা সামাজিক বন্ধন ভাঙিব পাৰে; ৰাম-লক্ষ্মণৰ মাজৰ ক্ষণিক টানাপোড়েনক সেই দৃষ্টিত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত সৌভাগ্যতীৰ্থ, ঘৃততীৰ্থ, যোগীশ্বৰী উপাসনা, শঙ্খাৱর্ত, সুধোদক/সুধেশ্বৰ (মোক্ষদায়ক) আদি তীৰ্থৰ মহিমা, ব্ৰহ্মহত্যা-শমন কাহিনী (কিম্পুন; সূৰ্য-সম্পৰ্কিত দুৰ্ধৰ্ষ) আৰু গোপীন্দ্ৰ, গঙ্গাতীৰ্থ, পুষ্পকৰণ্ড, উত্তৰেশ্বৰ, ভূতেশ্বৰ, অম্বালিকা, ঘণ্টেশ্বৰ, পুণ্যেশ্বৰ, লম্পেশ্বৰ, স্থবিৰ বিনায়ক, নৱনদী-পাৰ্বতী, কামোদক, প্ৰয়াগেশ আদি বহু স্থানৰ উল্লেখেৰে অধ্যায়টি তীৰ্থযাত্ৰাৰ মানচিত্ৰৰ দৰে সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 32
नरादित्य-प्रतिष्ठा तथा केशवार्क-माहात्म्य (Installation of Narāditya and the Glory of Keśavārka)
সনৎকুমাৰে নৰাদিত্য নামে সূৰ্যদেৱৰ (শুদ্ধি আৰু আৰোগ্যদায়ক) তীৰ্থৰ উৎপত্তিকথা ধৰ্মতত্ত্বৰ সৈতে বৰ্ণনা কৰে। অৰ্জুনে ইন্দ্ৰৰ সেৱাত ভয়ংকৰ শত্রুক জয় কৰি গুৰুদক্ষিণাৰ দৰে বীৰত্ব দেখুৱায়। প্ৰসন্ন ইন্দ্ৰে বৰ দি ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু প্ৰজাপতি/দক্ষৰ পূজিত দুটা প্ৰাচীন প্ৰতিমা অৰ্জুনক দিয়ে আৰু কুশস্থলীত প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আদেশ কৰে—শিপ্ৰা নদীৰ উত্তৰ তীৰত কেশৱাৰ্ক পাপহৰ ৰূপে বিৰাজ কৰে; আষাঢ়ী আৰু কৌমুদী যাত্ৰাত মেঘ-বৰ্ষা আৰু দেৱসমাগমৰ লক্ষণসহ তীৰ্থচক্ৰ প্ৰসিদ্ধ বুলি কয়। নাৰদে কৃষ্ণক আহ্বান কৰে; কৃষ্ণে প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ৰম সমন্বয় কৰে—অৰ্জুনে পূব দিশত স্থাপন কৰে, আৰু কৃষ্ণে উত্তৰলৈ গৈ শঙ্খধ্বনিক বিধিচিহ্ন কৰে। প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত সূৰ্যদেৱে অপাৰ তেজেৰে প্ৰকট হৈ পাছত সৌম্য ৰূপ ধৰি অভয় দিয়ে আৰু স্থান নিশ্চিত কৰে। অৰ্জুনৰ স্তোত্ৰত সূৰ্যক জগত-নিয়ন্তা, অন্ধকাৰনাশক, বিপদত ৰক্ষক আৰু দেৱকাৰ্যৰ সমন্বয়কেন্দ্ৰ বুলি স্তুতি কৰা হয়। সূৰ্যদেৱে বৰ দিয়ে—সেই স্থানে নিত্যসন্নিধি আৰু ভক্তসকলৰ সমৃদ্ধি; শেষত ভক্তিহীনতাই মানৱ প্ৰচেষ্টাৰ নিষ্ফলতাৰ কাৰণ বুলি বুজোৱা হয়।
Adhyaya 33
Keśavārka-Stotra and the Merit of Reṇutīrtha (केशवार्कस्तोत्रं रेणुतीर्थमहिमा च)
এই তেত্ৰিশতম অধ্যায়ত সূৰ্যোপাসনাৰ তাত্ত্বিক উপদেশ এটা সুসংগঠিত স্তোত্ৰৰ ৰূপত বৰ্ণিত। সনৎকুমাৰ প্ৰসঙ্গ ক’লে—নাৰায়ণ শঙ্খ প্ৰতিষ্ঠা কৰি একাগ্ৰ প্ৰচেষ্টাৰে তাক ফুঁকে আৰু কেশৱাৰ্ক-স্তোত্ৰে ভাস্কৰক স্তৱ কৰে। তাৰ পাছত সংলাপৰূপে শ্ৰীকৃষ্ণ আদিত্য, ৰবি, সূৰ্য, দিবাকৰ, সহস্ৰাংশু, মাৰ্তণ্ড আদি বহু নাম ক্ৰমে উচ্চাৰি সূৰ্যক জগতৰ নিয়ন্তা, কৰ্মৰ সাক্ষী, জাগৰণৰ উৎস আৰু ইষ্টফলদাতা বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। ইয়াত ত্ৰিৰূপ তত্ত্বো কোৱা হৈছে—প্ৰভাতে সূৰ্য ব্ৰহ্মা, মধ্যাহ্নে ৰুদ্ৰ, আৰু দিনান্তে বিষ্ণু; লগতে বৰ্ণ-ৰূপৰ উল্লেখ আছে। এই স্তোত্ৰক বিষ্ণুৱে জপ কৰা দিৱ্য অষ্টশত নামসমূহ বুলি ক’লে, আৰু ভক্তিভাৱে পাঠ কৰিলে শুভগতি, ঐশ্বৰ্য, সন্তান, তেজ, বুদ্ধি আৰু পৰম প্ৰাপ্তি লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। শেষত ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য—কেশৱাৰ্ক দৰ্শনে পাপমোচন আৰু সূৰ্যলোকত মান লাভ হয়। কেশৱাৰ্কৰ ওচৰত ৰেণুতীৰ্থ আছে; তাৰ দৰ্শনমাত্ৰেই নিঃসন্দেহে পাপ নাশ হয় বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 34
शक्तिभेद-कोटितीर्थ-माहात्म्य तथा स्कन्दोत्पत्ति (Śaktibheda and Koṭitīrtha Māhātmya with the Account of Skanda’s Manifestation)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰ ব্যাসৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত স্কন্দৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু অৱন্তীৰ ‘শক্তিভেদ’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য ব্যাখ্যা কৰে। অসুৰৰ হাতত দেৱতাসকল পৰাজিত হোৱাত ইন্দ্ৰ তপস্যা কৰে; শিৱ প্ৰসন্ন হৈ দেৱসকলৰ বাবে মহাবলৱান সেনাপতি উৎপন্ন কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তাৰ পিছত শিৱৰ ধ্যান-নিবিষ্টতা, পাৰ্বতীৰ তপস্যা, কামদহন প্ৰসঙ্গ আৰু শেষত দিব্য বিবাহৰ বৰ্ণনা আহে। কাৰণ-ধাৰাবাহিকত কোৱা হৈছে—শিৱৰ ৰেতস অগ্নিৰ মাধ্যমে গঙ্গালৈ সঞ্চাৰিত হয়; কৃত্তিকাসকল আৰু মাতৃস্বৰূপ শক্তিসমূহ গৰ্ভধাৰণ-প্ৰসঙ্গত জড়িত হয়; শেষত ষণ্মুখ স্কন্দ প্ৰকাশ পাই দেৱসেনাপতি ৰূপে অভিষিক্ত হয়। এই পুৰাণকথা অৱন্তীৰ পবিত্ৰ ভূগোলত স্থাপন কৰা হৈছে—স্কন্দশক্তি পতিত হোৱাত ‘শক্তিভেদ’ তীৰ্থ আৰু বহু তীৰ্থৰ উদ্ভৱ হয়, আৰু ব্ৰহ্মাই কোটিতীৰ্থত ‘কোটিতীৰ্থেশ্বৰ’ শিৱৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোটিতীৰ্থত স্নান, শিৱদৰ্শন, শ্ৰাদ্ধ আৰু দান (দুগ্ধৱতী গাই দান আৰু বৃষোৎসৰ্গসহ)ৰ বিধান আৰু পুণ্যফল উল্লেখ কৰি তীৰ্থযাত্ৰীসকলক ধৰ্মাচৰণৰ নীতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 35
अवन्तीक्षेत्रे तीरथस्नान-पूजा-व्रतानां फलवर्णनम् / Merit-Statements on Bathing, Worship, and Vows in Avanti
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে অৱন্তীক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থসমূহত স্নান, পূজা আৰু ব্ৰতৰ ফল সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিছে। স্বৰ্ণক্ষুৰা, বিষ্ণুবাপী আদি বাপীত স্নান, ইন্দ্ৰিয়জয় কৰি নিয়ম পালন, মহেশ্বৰ দৰ্শন, অভয়েশ্বৰ পূজা আৰু অগস্ত্যেশ্বৰক একাগ্ৰচিত্তে দৰ্শন—এই সকলোকে মহাপুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। চৈত্ৰ আৰু ফাল্গুণ মাহত জাগৰণ আৰু উপবাসক শুদ্ধি আৰু সদাচাৰৰ বিধানৰূপে নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। অগস্ত্যেশ্বৰ-সম্পৰ্কীয় বিশেষ বিধিও আছে—সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণ বা ৰূপৰ অগস্ত্য-প্ৰতিমা গঢ়ি, পঞ্চৰত্ন আৰু বস্ত্ৰে অলংকৃত কৰি, সময়মতে ফল-ফুলে পূজা কৰি, সাত বছৰ ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। ‘কাশপুষ্প-প্ৰতীকাশ… কুম্ভযোনে…’ অৰ্ঘ্যমন্ত্ৰো দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত সমৃদ্ধি, সন্তানলাভ, দেহান্তে স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি, উত্তম কুলত পুনর্জন্ম আৰু শেষত যোগসিদ্ধি; নিত্য শ্ৰৱণ-পাঠে পাপনাশ আৰু মুনিলোকত আনন্দ লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 36
Ujjayinī’s Kalpa-Names, Mahākāla’s Descent, Naradīpa Darśana, and Śaṅkhoद्धāraṇa Tīrtha
এই অধ্যায়ত ব্যাসে অৱন্তীক্ষেত্ৰৰ প্ৰসিদ্ধ নামসমূহ—মহাকাল, শিৱপদ, কোটীশ্বৰ/কোটীতীৰ্থ, নৰদীপ, শঙ্খোদ্ধাৰণ, শূলেশ্বৰ, ওঁকাৰ, ধূতপাপ, অঙ্গাৰেশ্বৰ আদি—ৰ নামকৰণৰ কাৰণ আৰু ব্যুৎপত্তি, লগতে উজ্জয়িনী “সপ্ত-कल्प” নগৰী হোৱাৰ বিশেষত্ব সুধে। সনৎকুমাৰে সাত কল্পত নগৰীৰ সাত নাম—স্বৰ্ণশৃঙ্গা, কুশস্থলী, অৱন্তিকা, অমৰাৱতী, চূড়ামণি, পদ্মাৱতী আৰু উজ্জয়িনী—উল্লেখ কৰি, এই নামসমূহ স্মৰণ-জপ কৰিলে পবিত্ৰ ফল লাভ হয় বুলি কয়। তাৰ পাছত কাহিনিত ইন্দ্ৰে অন্ধকৰ পুত্ৰ কণকদানৱক বধ কৰি শিৱশৰণ লয়। শিৱে ভৈৰৱসদৃশ বিরাট বিশ্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি এক পাৱে অৱতৰণ কৰোঁতে এক পুণ্য জলাশয় উৎপন্ন হয়; সেই পদচিহ্নস্থান “শিৱপদ” নামে খ্যাত হয় আৰু কোটি পাপ বিদাৰণৰ বাবে “কোটীতীৰ্থ”ৰ মহিমা স্থাপিত হয়। পিছত অন্ধকৰ আক্ৰমণত দেৱতাসকল ভীত হ’লে শিৱে মহাকালৰূপে যুদ্ধ কৰি তাক দমন কৰে। অন্ধকৰ তমসে জগত অন্ধকাৰময় হ’লে মানৱৰূপ সূৰ্যপ্ৰাদুৰ্ভাৱ “নৰাদিত্য/নৰদীপ” ৰূপে উদয় হৈ পোহৰ ঘূৰাই আনে। নৰদীপৰ দৰ্শন-পূজা বিধি, শুভ সময়, দৰ্শনফল (সূৰ্যলোকপ্ৰাপ্তি) আৰু জ্যেষ্ঠ শুক্ল দ্বিতীয়াৰ ৰথযাত্ৰা—দৰ্শনৰ দিশ, ৰথ টানিব, প্ৰদক্ষিণা আৰু অৰ্পণ—বৰ্ণিত হৈছে। শেষত অন্ধকবধৰ পাছত বিষ্ণুৰ শঙ্খনাদৰ পৰা “শঙ্খোদ্ধাৰণ তীৰ্থ” প্ৰাদুৰ্ভূত হয়; তাত বিষ্ণুসন্নিধি আৰু লিঙ্গসন্নিধিৰ সৈতে উপবাস-দৰ্শনফল আৰু যোগিনী-বলি সহিত যথাবিধ অৰ্পণে ৰক্ষা আৰু মঙ্গলফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 37
Dhūtapāpa–Śūleśvara–Abhayeśvara–Vaṭamātr̥–Kaṇṭeśvara–Singeśvara–Vināyaka–Aṅgāreśvara Māhātmya (Chapter 37)
সনৎকুমাৰে অন্ধকবধৰ সৈতে সম্পৰ্কিত অৱন্তীক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থ-প্ৰতিষ্ঠাৰ ধাৰাবাহিক কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। অন্ধক ত্ৰিশূলে বিদ্ধ হোৱাৰ সময়ত উঠা নাদৰ পৰা ওঁকাৰ-স্বৰূপ শিৱৰ প্ৰকাশ বিশেষভাৱে উজ্জ্বল কৰা হৈছে; স্নান আৰু ধ্যান-নিয়মক পাপক্ষয় আৰু মুক্তিৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। ত্ৰিশূল ভোগৱতী জললৈ গমন কৰাত শূলেś্বৰ নাম প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু ধূতপাপ তীৰ্থৰ নামকৰণ ঘটে; ভক্তসকলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ব্ৰত/উপবাস দিনো উল্লেখ আছে। ৰক্তজাত অসুৰসকল পুনৰ উগ্ৰ হোৱাত দেৱতাসকলে মাতৃদেৱীসকল সৃষ্টি কৰে—ব্ৰাহ্মণী, কৌমাৰী আৰু উগ্ৰ ৰূপৰ পৰম্পৰাত চামুণ্ডা পৰ্যন্ত; বটবৃক্ষৰ ওচৰত তেওঁলোক ‘বটমাতৃ’ নামে খ্যাত হয়। তাত স্নান কৰি তেওঁলোকৰ দৰ্শনে শুদ্ধি, পুণ্যলাভ আৰু তেওঁলোকৰ লোকত মহিমা লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শিৱৰ সিংহনাদ-প্ৰসঙ্গত সিঙ্গেś্বৰ আৰু কণ্ঠেś্বৰ প্ৰতিষ্ঠিত হয়, যি অনিষ্ট আৰু ভয় নিবারণৰ ৰক্ষাস্থান। শিৱৰ ‘অভয়’ আশ্বাসৰ পৰা অভয়েś্বৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়; তাত নিয়মসহ পূজাক মহাযজ্ঞফলৰ তুল্য আৰু শত্রু/ভূতাদি ভয় নাশক বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত বিঘ্ননিবাৰক মহাবিনায়কৰ মাহাত্ম্য আৰু মাসিক চতুৰ্থী পূজা-বিধান দিয়া আছে। শেষত শিৱৰ স্বেদৰ পৰা অঙ্গাৰক (মঙ্গল) জন্মৰ কাৰণকথা, অঙ্গাৰেś্বৰ প্ৰতিষ্ঠা, চতুৰ্থী/মঙ্গলবাৰে অৰ্ঘ্যদানৰ বিধি আৰু ইহ-পর ফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি বৰ্ণিত।
Adhyaya 38
अन्धकस्तुतिः—चामुण्डारुधिरपानं, शिववरदानं, आवन्त्यमातरः-स्थापनम् (Andhaka’s Hymn, Cāmuṇḍā’s Blood-Drinking, Śiva’s Boon, and the स्थापना of the Āvantya Mothers)
অধ্যায় ৩৮ত সনৎকুমাৰে এক সুসংলগ্ন দেৱীয় ঘটনা বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে চামুণ্ডাই ৰাক্ষসৰ অৱশিষ্ট ৰক্ত পান কৰে; তেওঁৰ মুখ ভয়ংকৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল হয় আৰু অন্ধকৰ মায়া-বল ভাঙি পৰি সি নিৰ্বল আৰু আতংকিত হয়। আশ্ৰয় নাপাই অন্ধকে ৰজ-তম ত্যাগ কৰি সাত্ত্বিক ভাব গ্ৰহণ কৰে আৰু শংকৰৰ শৰণ লৈ দীঘলীয়া স্তৱ কৰে—শিৱক সৃষ্টিকৰ্তা, সুখ-দুঃখৰ নিয়ন্তা, গঙ্গাধৰ, চন্দ্ৰকলাধৰ আৰু পৰম আশ্ৰয় বুলি বন্দনা কৰে। ইয়াত ফলশ্ৰুতি আছে—শুদ্ধাচাৰী শিৱভক্তে এই স্তৱ পঢ়িলে বা শুনিলে অক্ষয় শিৱলোক লাভ কৰে। তাৰ পিছত শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ দিব্যদৃষ্টি দান কৰে আৰু ইচ্ছিত বৰ বিচাৰিবলৈ কয়। অন্ধকে কোনো লোকাধিপত্য নোখোজে; সি শিৱগণসমূহৰ মাজত গণপত্য/গণপদ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে তাক দুঃখৰহিত, চিৰস্থায়ী, মান্য নেতৃত্ব আৰু যোগসিদ্ধি দান কৰে; অন্ধক গণৰূপে প্ৰস্থান কৰে। তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণী আদি দেৱীসকল আহে; শিৱে চামুণ্ডাক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু ৰক্তভক্ষিণী দেৱীসকলক অৱন্তীত উদ্ভূত শক্তিৰ বাবে ‘আৱন্ত্য-মাতৰঃ’ নামে অভিহিত কৰি স্থিৰ নিবাস, পাপনাশক ক্ষমতা আৰু বৰপ্ৰদ ভূমিকা নিৰ্ধাৰণ কৰে। শ্ৰাৱণ অমাৱস্যাত তেওঁলোকৰ দৰ্শনে পুত্ৰ, ধন, ৰূপ, বিদ্যা আদি সমৃদ্ধি হয় আৰু কল্পান্তলৈ নগৰ-ৰক্ষাৰ দায়িত্ব তেওঁলোকক দিয়া হয়। এই কাহিনী শ্ৰৱণ ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তিৰ পথ বুলি অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 39
Mahākālavane Tīrtha-Liṅga-Ānantya and Śravaṇa-Phala (महाकालवने तीर्थलिङ्गानन्त्यं श्रवणफलम्)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে গঠিত। ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য বৰ্ণনা হোৱাৰ পাছত ব্যাসে মহাকালবনত (১) তীৰ্থৰ সংখ্যা আৰু (২) লিঙ্গৰ সংখ্যা কিমান—এই পৰিমাণগত স্পষ্টতা বিচাৰে। সনৎকুমাৰে লিঙ্গসংখ্যা ইমানেই বিপুল যে প্ৰায় অগণনীয়—এনে অতিশয়োক্তিৰে কৈ ক্ষেত্ৰখনৰ অক্ষয় পাৱনতা আৰু অনন্ত মহিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পাছত গণনাৰ পৰা যোগ্যতাৰ কথালৈ আলোচনা ঘূৰে—সেখানে জন্ম লোৱা মানুহ সকাম হওক বা অকাম, শিৱলোকে সন্মানিত হয়। তীৰ্থস্নান কৰি শুচি হোৱা আৰু সেই পুণ্যৰে শিৱধামত বাস লাভৰ কথা কোৱা হৈছে; লগতে এই ক্ষেত্ৰক পৱিত্ৰ স্থানসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বুলি মান্য কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—মহাভক্তিৰে শ্ৰৱণ কৰিলে পৰম গতি লাভ হয়; শ্ৰৱণ নিজেই পৰিবর্তনকাৰী সাধনা।
Adhyaya 40
कनकशृङ्गा-नामनिर्वचनम् | The Etymology of “Kanakaśṛṅgā” and the Sacred Status of Avantī
অধ্যায় ৪০ পবিত্ৰ ভূগোল আৰু নাম-ব্যুৎপত্তিৰ বিষয়ে সংলাপৰূপে গঠিত। ক্ষেত্ৰৰ ভয়নাশক আৰু মোক্ষপ্ৰদ মহিমা শুনি ব্যাসদেৱে সনৎকুমাৰক সোধে—এই নগৰী/অঞ্চল কনকশৃঙ্গা, কুশস্থলী, অৱন্তী, পদ্মাৱতী আৰু উজ্জয়িনী—এনে বহু নামৰে কিয় প্ৰসিদ্ধ? সনৎকুমাৰে ইয়াক পূৰ্বকল্পৰ পটভূমিত স্থাপন কৰি কয় যে এই বৃত্তান্ত ব্ৰহ্মাৰ পৰা বামদেৱলৈ পৰম্পৰাৰে প্ৰাপ্ত। কাহিনিত ব্ৰহ্মা আৰু মহেশ্বৰ জগত্পালক বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ গৈ স্থিৰ, অবিনাশী পবিত্ৰ ধাম আৰু তীৰ্থ বিচাৰে। বিষ্ণুৱে তেওঁলোকক উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত নিৰ্দিষ্ট বাসস্থান দান কৰে আৰু গণবেষ্টিত মহাকালৰ জ্বলন্ত, বিশ্বধাৰক স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰে। নগৰী দেৱলীলা আৰু লোকহিতৰ বাবে সৃষ্ট, বিশ্বকৰ্মা-নিৰ্মিত সোণালী শিখৰযুক্ত প্ৰাসাদেৰে অলংকৃত বুলি কোৱা হৈছে। শেষত নাম-ব্যুৎপত্তি স্পষ্ট—নগৰী ‘হেমশৃঙ্গ’ (সোণালী শিখৰ) বুলি ঘোষিত হোৱাৰ বাবে ‘কনকশৃঙ্গা’ নামে খ্যাত হয়। উপসংহাৰত কোৱা হয়, ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-মহেশ্বৰ তাত জপত অৱস্থিত থাকি ভক্তক অভীষ্ট ফল প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 41
Kuśasthalī-nāmakaraṇa and Brahmā’s Stuti of Viṣṇu (कुशस्थली-नामकरणं ब्रह्मस्तुतिश्च)
সনৎকুমাৰে ব্যাসক আদিসৃষ্টিৰ এক দৃশ্য বৰ্ণনা কৰে—যেতিয়া দেৱ-দানৱ, মানুহ, সিদ্ধ-বিদ্যাধৰ, আনকি পশু-পক্ষীৰ মাজতো পৰস্পৰ বৈৰিতা বৃদ্ধি পাই সংযম আৰু সামঞ্জস্য ভাঙি পৰে। এই অশান্তি দেখি সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মা ধ্যানসমাধিত লীন হৈ দুঃখনাশক হৰি/বিষ্ণুৰ শৰণ লয়। বিষ্ণু বিশ্বৰূপে প্ৰকট হৈ ব্ৰহ্মাক ধ্যান-যোগৰ ফলপ্ৰদতা আৰু নিজৰ জগত্পালকত্ব জনায়। ব্ৰহ্মা উঠি পাদ্য, আচমনীয়, মধুপৰ্ক আদি উপচাৰে আতিথ্য কৰে আৰু উপেন্দ্ৰ, বাসুদেৱ, বিশ্বসেন, কৃষ্ণ, জিষ্ণু আদি নাম, শঙ্খ-চক্ৰ, ধ্বজ, গৰুড়বাহন আৰু শ্ৰী-নিত্যমঙ্গল ভাবসহ বিস্তৃত স্তৱ কৰে। প্ৰসন্ন বিষ্ণুৱে শুদ্ধ ‘মণ্ডল’ আৰু সদাশিৱ-সম্পৰ্কিত স্থিৰ স্থানৰ নিৰ্দেশ বিচাৰে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই চ্যৱন ঋষিৰ আশ্ৰমসংলগ্ন পবিত্ৰ স্থান দেখুৱায়; তাত কুশাঘাঁহে আৱৃত ভূমিত বিষ্ণু আসীন হয়। কুশাৰ আৱৰণৰ পৰা ‘কুশস্থলী’ নাম স্থাপিত হয় আৰু ত্ৰিলোকত সেই স্থানৰ খ্যাতি ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 42
अवन्तीकुशस्थली-माहात्म्यं तथा पैशाचमोचनतीर्थ-प्रशंसा (Avanti–Kushasthalī Māhātmya and Praise of Paiśācamocana Tīrtha)
সনৎকুমাৰে পূৰ্বকল্পৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—দেৱতাসকল প্ৰতিপক্ষ শক্তিৰ হাতত পৰাজিত হৈ আৰু পুণ্যক্ষয়ত দুর্বল হৈ আশ্ৰয় আৰু উপদেশৰ বাবে প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়। তাৰ পাছত তেওঁলোকে বিষ্ণুৰ দিৱ্য ধামলৈ গৈ বাসুদেৱৰ বহুৰূপ স্তৱ কৰে আৰু কূৰ্ম, নৃসিংহ, বৰাহ, ৰাম, বুদ্ধ, কল্কি আদি অৱতাৰ-ৰূপ স্মৰণ কৰি জগত্-ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। তেতিয়া এক অশৰীৰী বাণীয়ে মহাকালবনৰ প্ৰতি মনোযোগ দিবলৈ আদেশ দিয়ে; তাত কুশস্থলী নামৰ নগৰী সৰ্বকাম-প্ৰদ পবিত্ৰ কেন্দ্ৰ, কিয়নো শিৱ যুগযুগান্তৰতো তাত নিত্য সন্নিহিত বুলি কোৱা হয়। কুশস্থলীৰ পুণ্যক মহাতীৰ্থসমূহতকৈ ‘দশগুণ’ শ্ৰেষ্ঠ বুলি পুনঃপুনঃ প্ৰশংসা কৰা হৈছে, আৰু তাত কৰা দান, জপ, হোম আদি কৰ্ম অক্ষয় ফল দিয়ে। দেৱতাসকলে তাত গৈ সামাজিক সৌহাৰ্দ্য আৰু ধৰ্মনিষ্ঠাৰে উজ্জ্বল নগৰী দেখে আৰু পৈশাচমোচন তীৰ্থত স্নান, পাঠ, অৰ্পণ আৰু দান কৰি অক্ষয় পুণ্য লাভ কৰে; শত্রু জয় কৰি নিজ নিজ ধামলৈ উভতি যায়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শুনা বা পাঠ কৰিলে পাপ নাশ হয়, সমৃদ্ধি, সন্তান আৰু শিৱলোকত উচ্চ পদ লাভ হয়।
Adhyaya 43
त्रिपुरवधः—अवन्त्याः उज्जयिनीनामप्राप्तिः (Slaying of Tripura and the Renaming/Glorification of Ujjayinī)
সনৎকুমাৰে ব্যাসক অৱন্তীখণ্ডত ত্ৰিপুৰ-প্ৰসঙ্গৰ জৰিয়তে উজ্জয়িনীৰ পবিত্ৰতাৰ তাত্ত্বিক-নৈতিক ব্যাখ্যা দিয়ে। ত্ৰিপুৰ নামৰ অসুৰৰাজে ঘোৰ তপস্যা কৰি বহু শ্ৰেণীৰ সত্তাৰ পৰা অবধ্যতাৰ বৰ লাভ কৰি দেৱ-মানৱ ব্যৱস্থাক বিধ্বস্ত কৰে। তাৰ ফলত যজ্ঞ-সংস্কৃতি ভাঙি পৰে—অগ্নিহোত্ৰ আৰু সোমযাগ বন্ধ হয়, স্বাহা-স্বধা-বাষট্ উচ্চাৰণ লোপ পায়, উৎসৱ নোহোৱা হয়, মন্দিৰ আৰু শিৱপূজা ক্ষীণ হয়, আৰু দান-দয়া-উপকাৰ-তপস্যা আদি সদ্গুণ নষ্ট হয়; ধৰ্মক সভ্যতাৰ আধাৰ বুলি দেখুওৱা হৈছে। দুৰ্বল দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়। ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক অৱন্তীৰ মহাকালবনত লৈ গৈ ৰুদ্ৰসৰসত স্নান, দান, জপ আৰু হোম কৰি মহাকাল (শিৱ)ক প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে বিজয়ৰ উপায় বুজাই দিয়ে আৰু অৱন্তীত কৰা দান-হোমাদিৰ ফল অক্ষয় বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত দেৱতাসকলে চামুণ্ডা/দুৰ্গাক প্ৰসন্ন কৰিলে, দেৱীয়ে শিৱক পৰম পাশুপত অস্ত্ৰ প্ৰদান কৰে। শিৱে ত্ৰিপুৰ আৰু তাৰ মায়া ধ্বংস কৰি অৱন্তীলৈ উভতি আহে; তেতিয়া যজ্ঞ আৰু উৎসৱ পুনৰ আৰম্ভ হয়, অগ্নি শান্তভাৱে জ্বলে, আৰু নগৰৰ খ্যাতি প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—উজ্জয়িনীত বাস কৰিলে বিদ্যা, ধন, সন্তান, সুখ, প্ৰজ্ঞা আৰু প্ৰেম লাভ হয়; এই কাহিনী শ্ৰৱণ-পাঠে পাপমোচন কৰে আৰু সহস্ৰ গোধনৰ সমান পুণ্য দিয়ে।
Adhyaya 44
पद्मावती-प्रादुर्भावः, राहु-केतु-तीर्थमहिमा च (The Manifestation of Padmāvatī and the Glory of the Rāhu–Ketu Tīrtha)
সনৎকুমাৰে ব্যাসক অৱন্তীখণ্ডত সমুদ্ৰমন্থনৰ এক স্থানীয় বৰ্ণনা শুনুৱায়; ইয়াত সংঘাত, দিৱ্য সম্পদৰ বণ্টন আৰু অৱন্তীৰ নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থসমূহৰ আচারগত প্ৰতিষ্ঠা ধৰ্মতত্ত্বৰ ৰূপত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। দেৱতা আৰু অসুৰে মেরুক মন্থনদণ্ড আৰু বাসুকিক ৰজ্জু কৰি সমুদ্ৰ মথে; তেতিয়া হালাহল বিষ, চন্দ্ৰ, কামধেনু, ঐৰাৱত, পাৰিজাত, কৌস্তুভ, ধন্বন্তৰি, লক্ষ্মী আদি চৌদ ৰত্ন প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়। বণ্টনক লৈ বিবাদ উঠিলে নাৰদে মধ্যস্থতা কৰে আৰু হৰিয়ে মোহিনী-ৰূপ ধৰি অমৃত দেৱতালৈ যোৱাকৈ কৰে। ৰাহুৱে ছল কৰি অমৃত পান কৰাত বিষ্ণুৱে তাৰ মস্তক ছেদন কৰে; কিন্তু অমৃত-স্পৰ্শৰ বাবে সি ৰাহু আৰু কেতু ৰূপে টিকি থাকে। তাৰ ৰক্তপ্ৰবাহ এই ক্ষেত্ৰত এক মহাতীৰ্থৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হৈছে—শুদ্ধ ভাৱে স্নান কৰিলে দোষক্ষয় হয় আৰু ৰাহু-পিড়া নিৱাৰণ হয়। পিছত ৰত্নসমূহৰ দেৱতা আৰু লোকসমূহত নিৰ্দিষ্ট বণ্টন, আৰু পদ্মাৰ মহাকালবনত স্থিতি বৰ্ণিত; ফলত নগৰ/স্থান ‘পদ্মাৱতী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। স্নান, দান, অৰ্চনা আৰু দেৱ-পিতৃ তৰ্পণৰ বিধানে পাপ, দাৰিদ্ৰ্য আৰু দুর্ভাগ্য নাশ হৈ বংশৰ কল্যাণ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত শ্ৰৱণ-পাঠৰ ফলশ্ৰুতি মহাবৈদিক যজ্ঞসম পুণ্যদায়ক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 45
कुमुद्वती-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Glory of Kumudvatī / Padmāvatī)
এই অধ্যায়ত সংলাপ-পৰম্পৰা দেখা যায়—সনৎকুমাৰ ব্যাসক ক’লে, আৰু লোমশ মুনিৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। লোমশে এক পৰম পুণ্যময় নগৰীৰ কথা কয়, যি ‘গুহ্যাত্-গুহ্যতৰ’ অৰ্থাৎ অতি গোপন তীৰ্থস্থান; তাত হৰ (শিৱ) সন্নিধান, আৰু কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই মহাপাপ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। পাছত ব্ৰহ্মা, ৰুদ্ৰগণ, আদিত্য, বসু, বিশ্বেদেৱ, মৰুত, গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ, ভৈৰৱ, বিনায়ক, দেৱী আদি দিৱ্য সমূহৰ উল্লেখে সেই স্থানক দিৱ্য ব্যৱস্থাৰ ক্ষুদ্ৰ প্ৰতিচ্ছবি ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰে। তাৰ পিছত নগৰীৰ আদৰ্শ নৈতিক-সামাজিক পৰিৱেশ বৰ্ণিত—শোক, ৰোগ, দাৰিদ্ৰ্য, বিবাদ আৰু নৈতিক দুৰ্বলতাৰ অভাৱ; পৰস্পৰ সহায়; শৃঙ্খলাবদ্ধ আৰু উপদেশদাতা নাগৰিক; আৰু সদায় চন্দ্ৰপ্ৰভাৰ দৰে দীপ্তিময় পৰিৱেশ। কুমুদ পদ্ম সদা ফুলি থকাৰ বাবে নগৰীৰ নাম ‘কুমুদ্বতী’, আৰু তাক ‘পদ্মাৱতী’ বুলিও চিনাক্ত কৰা হৈছে। তাত কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃগণৰ স্বৰ্গচ্যুতি ৰোধ কৰে; স্নান, দান, হোম, পূজা আদি সকলো কৰ্ম ‘অক্ষয়’ ফলদায়ক—এই ফলশ্ৰুতিত নগৰীৰ প্ৰাচীন পবিত্ৰতা প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 46
कुशस्थली-अमरावती-सम्भववर्णनम् | The Rise of Kuśasthalī as an Amarāvatī-like Sacred City
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক উপদেশ দিয়ে কয় যে শুভ মহাকালবনত মৰীচি-কাশ্যপে দীঘলীয়া সময় ধৰি নিয়ম-সংযমেৰে কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল। তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ এক অশৰীৰী দিব্যবাণীয়ে বৰ দিয়ে—অক্ষয় বংশ আৰু কীৰ্তি, অদিতিৰ সহ-তপস্যা আৰু ৰক্ষাকাৰী সান্নিধ্যৰ স্বীকৃতি, আৰু ভৱিষ্যতে দিব্য পুত্ৰসন্তানৰ জন্ম; যাৰ ভিতৰত বিষ্ণু আৰু ইন্দ্ৰ প্ৰধান। ইয়াৰ দ্বাৰা কাশ্যপ প্ৰজাপতি ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পিছত কুশস্থলী নগৰীৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—অমৰাৱতীৰ দৰে পবিত্ৰ প্ৰতাপ আৰু নন্দনবনৰ দৰে শোভা। কামধেনুৰ দৰে কামনা-পূৰণৰ চিহ্ন, পাৰিজাত আদি দিব্য বৃক্ষ, বিন্দু-সৰস/মানস সৰোবৰ সদৃশ সৰোবৰ, শুভ সত্ত্ব আৰু ৰত্নসমৃদ্ধিৰ বিৱৰণ আছে। কোৱা হয় যে দেবলোকৰ যি যি দিব্যতা, সেয়া সকলো মহাকালবনত উপস্থিত; তাত বাস কৰা লোকেও দেবতুল্য ৰূপ-আচাৰ লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—যিসকলে তাত গৈ স্নান-দান কৰি মহেশ্বৰৰ দৰ্শন কৰে, তেওঁলোকে লোকসিদ্ধি পায় আৰু মৃত্যুৰ পিছত শিৱধাম লাভ কৰে; এই অধ্যায়ৰ শ্ৰৱণ-পাঠ শতৰুদ্ৰীয় সদৃশ পুণ্যদায়ক বুলি ঘোষিত।
Adhyaya 47
विशालाभिधानकथनम् (Narration of the Naming and Glory of Viśālā)
সনৎকুমাৰে ব্যাসক ব্ৰহ্মাৰ সৈতে জড়িত এক প্ৰাচীন বৃত্তান্ত শুনায়—অত্যন্ত গোপন আৰু পৰম পবিত্ৰ এক ক্ষেত্ৰৰ মহিমা। শিৱ উমাসহ অৰণ্যত বিচৰণ কৰোঁতে দেৱ, অসুৰ, গণ, মাতৃদেৱীসকল, বিনায়ক, বেতাল, ভৈৰৱ, যক্ষ, সিদ্ধ, পৰিয়ালসহ ঋষি, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা আদি বহু বৰ্গে মনে মনে ধ্যান কৰি উমাপতিক পূজা কৰে। বতাহ, বৰষুণ আৰু ৰ’দত তেওঁলোক খোলা ঠাইত থাকিবলগীয়া হোৱা দেখি পাৰ্বতীয়ে শিৱক অনুৰোধ কৰে—তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি এক সুন্দৰ বাসস্থান দান কৰিবলৈ। তেতিয়া শিৱে যোগমায়াৰ শক্তিৰে এক বিশাল, দীপ্তিমান নগৰী প্ৰকাশ কৰে—বজাৰ আৰু চৌক, প্ৰাসাদ, ৰত্নখচিত প্ৰাচীৰ, মণিময় দেউৰী, ধ্বজা-পতাকা, জলব্যৱস্থা, সৰোবৰ আৰু পদ্ম, পখীৰ কলৰৱ, উদ্যান, সংগীত, অধ্যয়ন, যজ্ঞ, সংস্কাৰ, জনসমক্ষে পাঠ আৰু কলাৰে সমৃদ্ধ। এই নগৰীৰ নাম “বিশালা”; পৃথিৱীত অনুপম আৰু ভোগ-কল্যাণ তথা মোক্ষসাধন—দুয়োটাই দানকাৰী বুলি প্ৰশংসিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—“বিশালা” নাম উচ্চাৰণ কৰিলে শিৱলোকত মহিমা বৃদ্ধি পায়; তাত কৰা শ্ৰাদ্ধ অক্ষয় ফল দিয়ে; আৰু এই কাহিনী শুনিলেই মহাপাপৰ পৰা তৎক্ষণাৎ শুদ্ধি হয়।
Adhyaya 48
प्रतिकल्प-कालमान-प्रशंसा (Pratikalpa and the Measures of Cosmic Time)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰ ব্যাসক কালগণনা আৰু বিশ্বচক্ৰসমূহৰ বিষয়ে পুৰাণোক্ত গূঢ় তত্ত্ব উপদেশ দিয়ে; কিন্তু প্ৰথমে গোপনীয়তা আৰু যোগ্যতাৰ নিয়ম স্থাপন কৰে—এই বৰ্ণনা কেৱল সংযমী, ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু উপযুক্ত ব্যক্তিকেই কোৱা উচিত। তাৰ পাছত নিমেষ, কাষ্ঠা পৰা আৰম্ভ কৰি মুহূৰ্ত, দিন-ৰাতি, পক্ষ, মাস, ঋতু আৰু বছৰলৈকে সময়-মাপৰ ধাপে ধাপে বিন্যাস ব্যাখ্যা কৰা হয়, আৰু মানুহ, পিতৃলোক আৰু দেৱলোকৰ সময়মান তুলনামূলকভাৱে বৰ্ণিত হয়। তাৰ পিছত চাৰি যুগ সन्ध্যা আৰু সन्ध্যাংশসহ নিৰূপিত হয়; মন্বন্তৰক চতুৰ্যুগৰ গুণিতক ৰূপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয়; আৰু কল্প (ব্ৰহ্মাৰ দিন) আৰু ব্ৰহ্মাৰ ৰাতি সহস্ৰ-যুগ পৰিমাপ বুলি কোৱা হয়। এই মহাকালীন পটভূমিত মহাকালবন আৰু কুশস্থলী/প্ৰতিকল্পা নগৰীৰ অসাধাৰণ স্থিৰতা প্ৰশংসিত—ই কল্পে কল্পে পুনৰ প্ৰকাশ পায় বুলি বৰ্ণনা। শেষত ফলশ্ৰুতি—প্ৰতিকল্পাত বিধিবদ্ধ আচৰণ, বিশেষকৈ মহেশ্বৰ-দৰ্শন, বৈশাখ পূৰ্ণিমাৰ ব্ৰত আৰু শিপ্ৰা-স্নান, দীৰ্ঘস্থায়ী আধ্যাত্মিক ফল প্ৰদান কৰে। এই আখ্যান শ্ৰৱণ আৰু উপদেশ দান কৰাও পাৱনকাৰী বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 49
शिप्राया माहात्म्ये ज्वरानुग्रहः (Śiprā Māhātmya: The Bestowal of Relief from Fever)
অৱন্তীখণ্ডৰ এই অধ্যায়ত ব্যাস–সনৎকুমাৰৰ সংলাপৰ জৰিয়তে শিপ্ৰা নদীৰ মাহাত্ম্য সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণিত হৈছে। বহু তীৰ্থ আৰু স্থান-কথা উল্লেখ কৰি ব্যাসে শিপ্ৰাৰ পবিত্ৰ আখ্যান মঙ্গলৰূপে শুনিবলৈ বিচাৰে। সনৎকুমাৰে কয়—শিপ্ৰাৰ জল সান্নিধ্য-মাত্ৰতেই মুক্তিদায়ক, আৰু বৈকুণ্ঠ, দেৱলোক, মহাদ্বাৰ আৰু পাতাললৈকে তাৰ দিৱ্য ব্যাপ্তি আছে; ইয়াৰ দ্বাৰা বহুস্তৰীয় পবিত্ৰ ভূগোল প্ৰতিষ্ঠিত হয়। প্ৰথম উৎপত্তি-কথাত ৰুদ্ৰে ব্ৰাহ্মণ কপাল-পাত্ৰ ধৰি ভিক্ষুকৰূপে বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ ভিক্ষা মাগিবলৈ আহে; তীব্ৰ সংঘাতে বৈ যোৱা ৰক্তধাৰাই শিপ্ৰা হৈ পৰে আৰু নদীৰ পাৱনতাৰ পৌৰাণিক কাৰণ স্থিৰ হয়। দ্বিতীয় কাহিনিত হৰি–হৰ সংঘৰ্ষৰ পৰা মাহেশ্বৰ জ্বৰ আৰু তাৰ প্ৰতিবল বৈষ্ণৱ তাপ জন্মে; দুয়ো মহাকালবনত শিপ্ৰাত স্নান কৰি শান্ত হয়, সেয়ে শিপ্ৰা ‘জ্বৰঘ্নী’ (জ্বৰনাশিনী) বুলি খ্যাত। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই দিৱ্য আখ্যান মনোযোগে শুনিলে জ্বৰজনিত ভয় দূৰ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 50
शिप्रामाहात्म्ये दमनराजमोक्षः (Śiprā-māhātmya: The Liberation of King Damana)
সনৎকুমাৰ ব্যাসক শিপ্ৰা নদীৰ পৰম পবিত্ৰকাৰী শক্তি এটা নেতিবাচক দৃষ্টান্তৰ জৰিয়তে বুজাই দিয়ে। দমন নামৰ এজন ৰজা ধৰ্ম, আচাৰ আৰু নীতিৰ ঘোৰ লঙ্ঘনকাৰী আছিল। শিকাৰৰ সময়ত সি মহাকালবনৰ ওচৰৰ অৰণ্যত একা পৰি সাপৰ দংশনত মৃত্যু বৰণ কৰে। যমদূতে তাক লৈ গৈ কৰ্মানুসাৰে দণ্ডভোগ কৰায়; ইফালে তাৰ দেহ পশু-পক্ষীয়ে খায়, আৰু এটা কাক মাংসৰ এটা টুকুৰা লৈ উৰি যায়। সেই মাংসখণ্ড পূৰ্বকৰ্মৰ বেগত শিপ্ৰাৰ পানীত পৰে। শাস্ত্ৰ মতে শিপ্ৰাজলৰ স্পৰ্শমাত্ৰে পাপক্ষয় তৎক্ষণাৎ হয় আৰু দমন শিৱসদৃশ ৰূপে প্ৰকট হৈ যমৰ অধিকাৰক ব্যাহত কৰে। যমদূতে এই আশ্চৰ্য ঘটনা ধৰ্মৰাজক জনালে, যমে কয়—শিপ্ৰা ‘সৰ্বপাপহৰা’; ইয়াৰ জল স্পৰ্শ কৰা, অন্তকালত তীৰত বাস কৰা, বা কেৱল নাম উচ্চাৰণ কৰিলেও জীৱ শিৱলোকৰ পথত গতি কৰে। অন্য তীৰ্থতকৈ শিপ্ৰাৰ শ্ৰেষ্ঠতা ঘোষণা কৰি, শেষত এই সংলাপ শ্ৰৱণ কৰাও মুক্তিদায়ক ফল বুলিও কোৱা হৈছে।
Adhyaya 51
शिप्रामाहात्म्ये अमृतोद्भवत्वकथनम् / The Legend of Shiprā as ‘Amṛtodbhavā’
সনৎকুমাৰে ব্যাসক শিপ্ৰা নদীৰ ‘অমৃতোদ্ভবা’ উপাধিৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰে। নাগলোকৰ ভোগৱতী নগৰত ৰুদ্ৰ/শংকৰ ক্ষুধাতুৰ ভিক্ষুকৰূপে কপাল হাতে লৈ ঘৰে ঘৰে ভিক্ষা বিচাৰে, কিন্তু নাগসকলে অতিথিধৰ্ম ভংগ কৰি একো নেদিয়ে। ক্ৰোধ আৰু ক্ষুধাত ক্লিষ্ট শিৱ নগৰৰ বাহিৰলৈ গৈ তৃতীয় নয়নৰ শক্তিৰে একুশটা ৰক্ষাকুণ্ডত সঞ্চিত, নাগসকলক পোষণ কৰা অমৃত পান কৰে; ফলত জগতত অস্থিৰতা আৰু নাগসকলৰ মাজত মহাভয় সৃষ্টি হয়। নাগসকলে পৰিয়ালসহ হৰিৰ শৰণ লয়। আকাশবাণীয়ে কয়—শিৱৰ যাচনা অৱহেলা কৰাই অপৰাধ; প্ৰায়শ্চিত্ত হ’ল মহাকালবনত শিপ্ৰাতীৰে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি মহাদেৱৰ পূজা কৰা। শিপ্ৰা ত্ৰিলোক-পাৱনী আৰু ইচ্ছাপূৰক তীৰ্থ বুলি প্ৰশংসিত। তেওঁলোকে তাত ঋষি, দেৱ, সিদ্ধ আৰু তীৰ্থযাত্ৰীৰে ভৰা মহাতীৰ্থ দেখে; সন্ধ্যা আৰু দানাদি কৰ্ম চলি থাকে। স্নানান্তে পুষ্প, চন্দন, দীপ, নৈবেদ্য আৰু দক্ষিণাৰে পূজা কৰি নাগসকলে শিৱক বহু নামে স্তৱ কৰে। শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ কাৰণ-শৃংখলা নিশ্চিত কৰি বৰ দিয়ে—শিপ্ৰাস্নানৰ পুণ্যত অমৃত পুনৰ তেওঁলোকৰ গৃহলৈ ঘূৰি আহিব; শিপ্ৰাৰ জল লৈ গৈ একুশটা কুণ্ডত ঢালিলে সেয়া চিৰকাল অমৃতময় হ’ব। তেতিয়াৰ পৰা শিপ্ৰা ‘অমৃতোদ্ভবা’ নামে খ্যাত; তাত স্নান-ব্ৰতে পাপক্ষয়, আপদ-বিচ্ছেদ-ৰোগ-দাৰিদ্ৰ্য নিবারণ, আৰু পাঠ-শ্ৰৱণৰ ফল সহস্ৰ গোধনৰ তুল্য পুণ্য বুলি ফলশ্ৰুতি কয়।
Adhyaya 52
शिप्रामाहात्म्य तथा वाराह-उत्पत्ति-प्रसङ्गः (Śiprā-māhātmya and the Varāha-restoration narrative)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে শিপ্ৰা নদীৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰে। শিপ্ৰাৰ মাহাত্ম্য কেৱল শ্ৰৱণ কৰিলেও মহাপুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে; অৱন্তীদেশত শিপ্ৰাৰ বিশেষ পৱিত্ৰতা আৰু পূজ্য প্ৰবাহ-দিশাৰ উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত কাহিনী বিশ্বসঙ্কটলৈ ঘূৰে—দৈত্য হিৰণ্যাক্ষে লোকসমূহ দমন কৰি, দেৱতাসকলক স্বৰ্গৰ পৰা চ্যুত কৰে আৰু যজ্ঞধৰ্ম তথা সামাজিক-আচাৰ-নীতি ভাঙি পেলায়। দেৱতাসকল ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই চাৰ কুমাৰ আৰু দ্বাৰপাল জয়-বিজয়ৰ প্ৰসঙ্গ ক’ৰি শাপবশত তিন জন্মত অসুৰযোনি (যাৰ ভিতৰত হিৰণ্যাক্ষো) লাভ কৰাৰ কাৰণ বুজাই দিয়ে। ধৰ্মক্ষয় হ’লে বিষ্ণুৱে বৰাহৰূপ ধৰি দীঘলীয়া যুদ্ধৰ পাছত হিৰণ্যাক্ষক বধ কৰি পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰে আৰু জগতৰ স্থিতি পুনঃস্থাপন কৰে। এই উদ্ধাৰ-প্ৰসঙ্গতেই শিপ্ৰাক ভগৱানৰ হৃদয়ৰ পৰা উদ্ভূত, আনন্দদায়িনী জলধাৰা, পদ্মসৰোবৰ, পক্ষী, ঋষি আৰু যজ্ঞকর্মেৰে শোভিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মহাকালবন আৰু সংশ্লিষ্ট কুণ্ড-তীৰ্থসমূহৰ মহিমা কোৱা হৈছে—স্নান, দান, অৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে উত্তম ফল মেলে। বিষ্ণুৰ আদেশ অনুসৰি দেৱতাসকলে তাত বিধিপূৰ্বক ক্ৰিয়া কৰি নিজৰ লোক পুনৰ লাভ কৰে। শেষত শিপ্ৰাৰ অধিক বিস্তৃত উৎপত্তি—বৰাহৰ ‘কন্যা’ আৰু বিষ্ণুদেহজাত নদী—পিছত কোৱা হ’ব বুলি সংকেত দিয়া হৈছে।
Adhyaya 53
सुन्दरकुण्डोत्पत्तिः पिशाचमोचनतीर्थमाहात्म्यं च (Origin of Sundara Kuṇḍa and the Glory of Piśāca-mocana Tīrtha)
অধ্যায় ৫৩ সংলাপৰূপে আগবাঢ়ে। ব্যাসে সুন্দৰকুণ্ডৰ পৰিচয়, উৎপত্তি আৰু ফল সুধে। সনৎকুমাৰে কয়—অৱন্তীত ই পৰম তীৰ্থ; পাপ নাশ কৰে আৰু কাম্য ফল দিয়ে। প্ৰলয়কালৰ বৰ্ণনাত বৈকুণ্ঠ-সম্পর্কিত এক শৈলশিখৰ গোপন আৰু ভয়ংকৰ মহাকালবনত পতিত হোৱামাত্ৰে ৰত্নসোপান, নিৰ্মল জল আৰু দিৱ্য বৃক্ষ-পুষ্প-পক্ষী-মৃগে শোভিত মণিময় কুণ্ড তৎক্ষণাৎ প্ৰকাশ পায়। তাত বেদ, শাস্ত্ৰ, পুৰাণ, ওঁকাৰ-গায়ত্ৰীসহ মন্ত্ৰ আৰু কালমাপ যেন মূৰ্তৰূপে বাস কৰে; কল্পদোষৰ ভয়ত দেৱতা আৰু সিদ্ধগণো তাত আশ্ৰয় লয়। কুণ্ডৰ অধিষ্ঠাতা হিচাপে বিষ্ণু আৰু শক্তিসহ শিৱৰ উল্লেখ আছে। পখৱাড়ি বা এক মাহ তাত বাস কৰিলে বৈকুণ্ঠত দীঘলীয়া নিবাস লাভ হয়; সৰু জীৱেও তাত দেহত্যাগ কৰিলে শৈৱ গতি পায় বুলি ফলশ্ৰুতি। পিছত ‘পিশাচমোচন’ তীৰ্থনামৰ মাহাত্ম্য এটা দৃষ্টান্তেৰে প্ৰকাশ পায়। দক্ষিণদেশীয় ব্ৰাহ্মণ দেৱল পুনঃপুনঃ অধৰ্ম কৰি ঘোৰ পাপ কৰে; নৰকযাতনা আৰু প্ৰেতাৱস্থা ভোগ কৰি শেষত পিশাচদেহ পায়। মহাকালবনত লিঙ্গ- কুণ্ডৰ ওচৰত সিংহৰ আঘাতে নিহত হৈ জলে পৰোঁতে এটা অস্থিখণ্ড সৰি যায় আৰু তীৰ্থপ্ৰভাৱে তাৰ পাপ ক্ষয় হয়; তাৰ সূক্ষ্ম সত্তা লিঙ্গত লীন হয়—এইদৰে স্থানটো মোচক-পাৱন তীৰ্থ ৰূপে খ্যাত। অন্তত পিশাচমোচনত স্নান, পিশাচমোচনেশৰ পূজা, মহাদান আৰু কাহিনী শ্ৰৱণ- কীৰ্তনৰ বিধান দিয়া হৈছে; ইয়াৰ ফল শুদ্ধি, মহাপুণ্য আৰু অশ্বমেধসম বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 54
नीलगङ्गा-तीर्थप्रादुर्भावः तथा दुग्धकुण्डमाहात्म्यम् (Origin of Nīlagangā Tīrtha and the Glory of Dugdhakuṇḍa)
এই অধ্যায়ত ব্যাস মুনিয়ে সনৎকুমাৰক সোধে—শিপ্ৰাকুণ্ডত নীলগঙ্গা কেতিয়া আহিছিল? সনৎকুমাৰে তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—নীলগঙ্গাত স্নান আৰু সঙ্গমেশ্বৰ পূজা কৰিলে কুসঙ্গজনিত দোষ নাশ হয় আৰু পাপক্ষয় ঘটে। তাৰ পাছত কাৰণকথা—মানৱৰ অশুচিতা সঞ্চিত হৈ গঙ্গা নীলবৰ্ণ হোৱা দেখি গঙ্গাই শোক প্ৰকাশ কৰে আৰু পুনৰ শুদ্ধ হোৱাৰ উপায় বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই তেওঁক মহাকালবন অঞ্চললৈ যাবলৈ কয়, য’ত শিপ্ৰাৰ দৰ্শনমাত্ৰেই শুদ্ধিকৰ। গঙ্গা অঞ্জনী-আশ্ৰম আদি স্থানৰ ওচৰলৈ আহি শিপ্ৰাত প্ৰৱেশ কৰি নীলৰূপৰ পৰা শুক্ল-শুদ্ধ ৰূপ ধাৰণ কৰে; তেতিয়াই ‘নীলগঙ্গা’ তীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। আচৰণবিধি হিচাপে ইয়াত স্নান কৰি হনুমানৰ পূজা বিশেষভাৱে কৰিব লাগে। আশ্বিন মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ মহালয়া শ্ৰাদ্ধত তিলাঞ্জলি, ব্ৰাহ্মণভোজন আদি কৰিলে পিতৃসকলৰ উদ্ধাৰ আৰু দীঘলীয়া তৃপ্তি লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। পিছত ‘দুগ্ধকুণ্ড’ তীৰ্থৰ কথা—দুগ্ধাৰ্পণৰ পৰম্পৰাৰ বাবে ই বিঘ্ননাশক আৰু সমৃদ্ধিদায়ক বুলি খ্যাত। তাত স্নান, জলপান আৰু গোদান কৰিলে মঙ্গল হয় আৰু মৃত্যুৰ পাছত স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি; তাৰ পাছত পুষ্কৰলৈ গৈ অধিক ক্ৰিয়া সম্পাদনৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 55
Vindhyavāsinī-Stuti, Agastya’s Petition, and the Vimalodā Tīrtha Phalāśruti (Chapter 55)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ব্যাসে সনৎকুমাৰক সুধে—সুখদ মহাকাল বনত বিন্ধ্য পৰ্বতৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ কেনেকৈ হ’ল আৰু ইয়াৰ আঁৰত কোনে কাৰ্য কৰিলে। সনৎকুমাৰে পূৰ্ববৃত্তান্ত কয়—ৰেৱা (নৰ্মদা)ৰ পানীয়ে পৃথিৱী প্লাৱিত হ’বলৈ ধৰিলে আৰু ত্ৰিলোকত ভয় বিয়পি পৰিল। পৃথিৱীৰ ৰক্ষাৰ বাবে দেব-ঋষিসকলে অগস্ত্যৰ শৰণ ল’লে। অগস্ত্যই বিন্ধ্যবাসিনী ভৱানীক একাগ্ৰ ভক্তিৰে দীঘলীয়া স্তৱ কৰিলে; তাত দেৱীক ৰক্ষিকা, দুষ্টনাশিনী, বৰদায়িনী আৰু গায়ত্ৰী আদি পবিত্ৰ স্বৰূপৰ সৈতে একাত্ম বুলি বন্দনা কৰা হৈছে। দেৱী প্ৰসন্ন হৈ প্ৰকট হৈ বৰ দিবলৈ ক’লে। অগস্ত্যই ৰেৱাৰ ভয়ংকৰ উফান নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। দেৱী মহাকাল বনত গ’ল; অগস্ত্যই ক’লে যে তেওঁ দেৱীশক্তিৰ বৃদ্ধি সংযত কৰিব আৰু দক্ষিণ যাত্ৰাৰ পৰা উভতি নাহালৈকে বিন্ধ্য পৰ্বত নাবাঢ়িব—এই নিয়ম স্থাপন কৰিলে। তাৰ পিছত কুশস্থলী/উজ্জয়িনীৰ বিমলোদা তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—তাত স্নান, পূজা, দান আৰু পণ্ডিত অতিথিক ভোজন কৰালে নিৰ্ভয়তা, সমৃদ্ধি, দীঘলীয়া আয়ু, শুদ্ধি আৰু শিৱলোকপ্ৰাপ্তি হয়। বিশেষকৈ সামাজিক/আচাৰগত দুর্ভাগ্যত পীড়িত নাৰীৰ বাবে বিমলোদাত স্নান আৰু বিন্ধ্যবাসিনীৰ দৰ্শন দোষনাশক, সন্তান আৰু সৌভাগ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী পঢ়িলে বা শুনিলে সহস্ৰ গোধনৰ তুল্য পুণ্য লাভ হয়।
Adhyaya 56
क्षातासंगममाहात्म्यं (Glory of the Kṣātā–Shiprā Confluence and Associated Tīrthas)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰূপে সনৎকুমাৰে মহাকালবনত ক্ষাতা নদীৰ শিপ্ৰাৰ সৈতে সঙ্গম-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। কোৱা হৈছে যে সঙ্গমত কেৱল স্নান কৰিলেও পাপক্ষয় হৈ কল্যাণ লাভ হয়। বিশেষ বিধান—শনিবাৰে অমাৱস্যা পৰিলে পিতৃসকলৰ উদ্দেশে শ্রাদ্ধ কৰি তিলজল তৰ্পণ দিব লাগে আৰু তাত স্থিত পূজ্য স্থাৱৰ-লিঙ্গৰ দৰ্শন-পূজা কৰিব লাগে; ইয়াৰ দ্বাৰা শনৈশ্চৰ-সম্পৰ্কীয় দোষ-দুঃখ শম হয়। পিছত ৰেবা, চর্মণ্বতী আদি নদীৰ দৰে ক্ষাতাও পবিত্ৰকাৰিণী বুলি কৈ, মহাকালবনত উপস্থিত হৈ ‘ক্ষাতা-সঙ্গম’ নামৰ পৰম তীৰ্থ ৰূপে প্ৰসিদ্ধ হয় বুলি স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পিছত ত্বষ্টৃ–সাৱিত্ৰী/ছায়া উপাখ্যানৰ জৰিয়তে সূৰ্যক ‘বিৰজ’ (মলিনতাহীন) কিয় কোৱা হয়, শনৈশ্চৰৰ জন্ম কেনেকৈ হ’ল, আৰু তাতে সময়বিশেষ আচাৰৰ প্ৰাসংগিকতা কেনেদৰে স্থিৰ হয় সেয়া ব্যাখ্যা কৰা হয়। অধ্যায়ত ওচৰৰ তীৰ্থসমূহো উল্লেখ আছে—ধৰ্মসৰ (যমৰ তপস্যা আৰু মাৰুতিৰ সান্নিধ্যৰ সৈতে যুক্ত) আৰু চ্যৱনাশ্ৰম/চ্যৱনেশ্বৰ (অশ্বিনীকুমাৰৰ কৃপাৰে দিব্যদৃষ্টি লাভ)। শেষত ফলশ্ৰুতিত শ্ৰৱণ-পাঠে মহাদানসম পুণ্য দিয়ে বুলি ঘোষণা কৰি, এই অধ্যায়ক তীৰ্থ-আচার-ভূগোলৰ এক সূচক ৰূপে দৃঢ় কৰা হৈছে।
Adhyaya 57
गयातीर्थ-प्रशंसा तथा महाकालवने गुह्यतीर्थ-प्रकाशनम् (Praise of Gayā-tīrtha and the Revelation of Secret Tīrthas in Mahākālavana)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰ–ব্যাস সংলাপৰ জৰিয়তে অৱন্তীৰ মহাকালবনত গয়াতীৰ্থৰ মহিমা পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। সনৎকুমাৰে গয়াক পৰম তীৰ্থ বুলি ঘোষণা কৰে; তাত স্নান কৰিলে ঋণত্রয়ৰ পৰা মুক্তি হয় আৰু দেব‑পিতৃ তৰ্পণৰ পাছত বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তিৰ পথ মুকলি হয়। কিকাট দেশত প্ৰসিদ্ধ গয়া মহাকালবনত কেনেকৈ জনা যায় বুলি ব্যাসে সোধাত, সনৎকুমাৰে এক পাৱন আখ্যান কয়, যাৰ শ্ৰৱণমাত্ৰেও পিতৃসকলৰ মঙ্গল হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত যুগাদিদেৱ ৰজাৰ কৃতযুগীয় শাসনৰ বৰ্ণনা আহে—ধৰ্ম চাৰি পাদে স্থিৰ; সমৃদ্ধি, স্বাস্থ্য, সামাজিক সৌহাৰ্দ্য আৰু যজ্ঞ‑কৰ্মৰ নিয়মিততা সৰ্বত্ৰ বিদ্যমান। তাৰপিছত দানৱ তুহাণ্ডে জগত দমন কৰি বেদকর্ম, পূজা আৰু স্বধা‑স্বাহা অৰ্পণ বন্ধ কৰে; ফলত ধৰ্মমাৰ্গ ভাঙি পৰে। দেবতা আৰু ঋষিসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মা বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ যায়। তেতিয়া এক অশৰীৰী বাণীয়ে তেওঁলোকক শীঘ্ৰে মহাকালবনলৈ যাবলৈ আদেশ দিয়ে—ই গোপন আৰু অতি পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰ, য’ত মায়াও ব্যৰ্থ হয়। বাণীয়ে তীৰ্থজালৰ কথা কয়: ইচ্ছাপূৰণী শিপ্ৰা, মহাকালী আৰু মাতৃশক্তি, গয়া‑ফল্গু, বুদ্ধগয়া আৰু আদ্যগয়া, গদাধৰ-সম্পৰ্কিত বিষ্ণুৰ ‘ষোড়শপাদ’ তীৰ্থ, প্ৰাচী সৰস্বতী, অক্ষয় ন্যগ্ৰোধ আৰু প্ৰেতমোক্ষদায়িনী শিলা। শেষত পিতৃমোক্ষৰ দৃঢ় প্ৰতিপাদন—এই ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশমাত্ৰেই পিতৃসকল নৰকস্থিতিৰ পৰা উঠি স্বৰ্গ আৰু উচ্চ গতি লাভ কৰে।
Adhyaya 58
Śrāddha-vidhi and Pitṛ-gaṇa Taxonomy in Avantī (श्राद्धविधिः पितृगणविचारश्च)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে শ্ৰাদ্ধৰ পৰম ফল, পিতৃসন্তুষ্টিৰ পৰিসৰ আৰু পিতৃগণৰ বিভাগ সম্পৰ্কে বিস্তাৰে প্ৰশ্ন কৰে। সনৎকুমাৰে শ্ৰাদ্ধক ধৰ্ম আৰু যজ্ঞ-ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ বুলি স্থাপন কৰি কয়—দেৱতা আৰু পিতৃৰ উদ্দেশ্যে শ্ৰদ্ধাসহ যি অৰ্পণ-দান কৰা হয়, সেয়াই শ্ৰাদ্ধ। তেওঁ দেৱ–পিতৃৰ পাৰস্পৰিক অনুগ্ৰহৰ বিশ্বনিয়ম ব্যাখ্যা কৰি সাত পিতৃগণৰ শ্ৰেণিবিভাগ, তেওঁলোকৰ মূৰ্ত/অমূৰ্ত ভেদ, অৱস্থান আৰু যোগসাধনাৰ সৈতে সম্পৰ্ক বৰ্ণনা কৰে; আৰু এই কাঠামোত পিতৃকাৰ্যক দেৱকাৰ্যতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পাছত সাধকৰ যোগ্যতা—ব্ৰহ্মচৰ্য, সংযম, শুচিতা, অক্রোধ আৰু শাস্ত্ৰনিষ্ঠা—নিৰ্দেশ কৰি তীৰ্থত বিধিপূৰ্বক শ্ৰাদ্ধাচৰণৰ গুৰুত্ব বুজায়। বিভিন্ন তীৰ্থত তৃপ্তি-ফলৰ তাৰতম্য তুলনা কৰি গয়াক বিশেষভাৱে, আৰু বিশেষতঃ মহাকালবন/অৱন্তীক সৰ্বোচ্চ মহিমাৰে প্ৰশংসা কৰে। শেষত কঠিন বা সমাজ-আশ্ৰয়হীন নানা প্ৰকাৰ মৃত্যুবৰণকাৰীৰ তালিকা দি কয়—এই তীৰ্থত কৰা শ্ৰাদ্ধে তেওঁলোকৰ উন্নতি আৰু উদ্ধাৰ সাধে; আৰু বিধিমতে আচৰণ কৰিলে ঋণত্রয়ৰ পৰা মুক্তি আৰু অভীষ্টসিদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 59
गयातीर्थमाहात्म्य (Gaya Tīrtha Māhātmya in Avanti)
অধ্যায় ৫৯ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক বুজাইছে যে অৱন্তীৰ মহাকালবনত গয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এটা তীৰ্থ কেনেকৈ আছে আৰু কেনেকৈ ফলদায়ক। প্ৰথমে গয়াৰ পবিত্ৰকাৰী গুণ—স্নান, দান আৰু বিধিপূৰ্বক শ্রাদ্ধ—বৰ্ণনা কৰি কোৱা হৈছে যে নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থস্থানত এই কৰ্মসমূহ কৰিলে তদনুৰূপ ফল লাভ হয়। বিষ্ণু/জনাৰ্দনৰ পিতৃৰূপ সান্নিধ্য আৰু সঠিক পিতৃকৰ্ম-অভিমুখতাৰে ‘ঋণত্রয়’ৰ পৰা মুক্তিৰ গুৰুত্ব বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত স্থানীয় কাহিনী—প্ৰাচীন অৱন্তীত গয়া-তীৰ্থৰ প্ৰতিষ্ঠা, পাছত কাইকটাৰ সৈতে সম্পৰ্ক, আৰু গদাধৰৰ পদচিহ্ন-প্ৰতীকৰ জৰিয়তে এটা অসুৰ দমন কৰি সেই স্থানৰ মহিমা প্ৰতিষ্ঠা—বৰ্ণিত। কাল-নির্দেশত গয়া-শ্রাদ্ধৰ স্থায়ী প্ৰামাণ্যতা, জ্যোতিষীয় চিহ্নসহ ‘মহালয়’ নামৰ বাৰ্ষিক বিশেষ আচাৰ, আৰু অন্বষ্টকাৰ সৈতে জড়িত মাতৃ-শ্রাদ্ধৰ বিশেষ প্ৰাধান্য উল্লেখ আছে। উত্তৰাৰ্ধত সাত ঋষিৰ পত্নীৰ শিক্ষামূলক উপাখ্যান—অপকীৰ্তিৰ দোষত সমাজচ্যুত হৈ নাৰদৰ পথপ্ৰদৰ্শনত তেওঁলোকে অৱন্তী-গয়া-তীৰ্থ আৰু অক্ষয়বটলৈ যায়। ‘ঋষিসঞ্জ্ঞিতা পঞ্চমী’ত উপবাস, জাগৰণ আৰু নিয়মাচৰণে তেওঁলোকে শুদ্ধি লাভ কৰি গৃহস্থ জীৱনত পুনৰ সন্মানেৰে একীভূত হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে ইয়াত দান কৰিলে অক্ষয় পুণ্য হয় আৰু এই মাহাত্ম্য শুনা/পঢ়া মহাযজ্ঞফলৰ সমান।
Adhyaya 60
पुरुषोत्तमतीर्थ-मलमासव्रतविधिः (Purushottama Tīrtha and the Adhika-māsa Vrata Procedure)
অধ্যায়টি বৰ্ণনা-পরম্পৰাৰে আৰম্ভ হয়—ব্যাসদেৱে ‘পুৰুষোত্তম’ নামৰ পৰম তীৰ্থৰ বিস্তৃত বিৱৰণ বিচাৰে, আৰু সনৎকুমাৰে কয় যে এই কাহিনী কেৱল শুনিলেই পাপ নাশ হয়। তাৰ পিছত বৈকুণ্ঠৰ দিব্য সভাত লক্ষ্মীয়ে বিষ্ণুক দান, স্নান, তপস্যা আৰু শ্রাদ্ধ আদি পুণ্যকৰ্মৰ সঠিক বিধি, লগতে দেশ-কাল, পৰ্বদিন, তিথি আৰু তীৰ্থ অনুসাৰে ফল কেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত হয় সেয়া সোধে। বিষ্ণুৱে পূৰ্ণিমা, অমাৱস্যা, সংক্রান্তি, গ্ৰহণ, ব্যতীপাত আদি শুভ সময় আৰু প্ৰধান তীৰ্থসমূহ উল্লেখ কৰি কয়—অৱন্তীত কৰা দানাদি অক্ষয় ফলদায়ক। তাৰপিছত অধিকমাস/মলমাস (মলিম্লুচ)ৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰা হয়—যি মাহত সূৰ্য-সংক্রান্তি নঘটে, জ্যোতিষীয় কাৰণত সেই মাহ অধিকমাস হয়। এই সময়ত কিছুমান সংস্কাৰ বর্জনীয়, কিন্তু ভক্তিমূলক ব্ৰত, জপ, দান আৰু পূজা বিশেষভাবে প্ৰশংসিত। বিষ্ণুৱে নিজকে অধিকমাসৰ অধিপতি ‘পুৰুষোত্তম’ বুলি পৰিচয় দিয়ে আৰু মহাকালবনত ‘পুৰুষোত্তম তীৰ্থ’ৰ অৱস্থান জনায়; তাত স্নান আৰু ব্ৰত পালন কৰিলে স্থিৰ কল্যাণ আৰু দীঘলীয়া ফল লাভ হয়। ব্ৰতবিধিত নিৰ্দিষ্ট তিথিত সংকল্প, বাসুদেৱ পূজা, কুম্ভ স্থাপন, পঞ্চামৃত-নৈবেদ্য, দীপ-ধূপ, আৰতি, অৰ্ঘ্যমন্ত্ৰসহ প্ৰাৰ্থনা, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু দান-সত্কাৰ, আৰু শেষত সমবেত ভোজনৰ কথা আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—অধিকমাসৰ অনুষ্ঠান অৱহেলা কৰিলে দাৰিদ্ৰ্য আৰু শোক হয়, আৰু বিধিপূৰ্বক উপাসনা কৰিলে সমৃদ্ধি আৰু অমঙ্গলৰ পৰা ৰক্ষা লাভ হয়।
Adhyaya 61
अधिमास-स्नान-दानादि-माहात्म्यवर्णन (Adhimāsa: The Merit of Bathing, Charity, and Worship)
সনৎকুমাৰে ব্যাসক অৱন্তী-ক্ষেত্ৰত অধিমাসৰ সময়ত স্নান, দান আৰু পূজাৰ তাত্ত্বিক মহিমা বৰ্ণনা কৰে। মহাকালবনৰ প্ৰসংগ নথকা অৱস্থাত অধিমাস-ব্ৰত পালন কৰাটো আধ্যাত্মিকভাৱে পথভ্ৰষ্টতা বুলি কোৱা হৈছে; কিন্তু পুৰুষোত্তম নামৰ তীৰ্থত ই অনুষ্ঠান কৰিলে সনাতন লোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি প্ৰতিপাদিত। তাত পুৰুষোত্তম (বিষ্ণু) পূজাৰ লগতে উমা-শংকৰ ভক্তিও বিধান কৰা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা একে তীৰ্থ-পরিবেশত বৈষ্ণৱ আৰু শৈৱ সাধনাৰ সমন্বয় প্ৰকাশ পায়। ভাদ্ৰপদ শুক্ল একাদশীত উপবাস, ৰাতি জাগৰণ, বিষ্ণুপূজা আৰু পুৰুষোত্তম-সৰোবৰক কেন্দ্ৰ কৰি জলযাত্ৰাৰ বিধান আছে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে সন্তান, ধন, দীঘলীয়া আয়ু আৰু আৰোগ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ওচৰৰ পুণ্যস্থানসমূহৰ বৰ্ণনা—ভগীৰথৰ তপস্যা আৰু গঙ্গা-অৱতৰণ কাহিনিৰ সৈতে জড়িত তীৰত জাটেশ্বৰ মহাদেৱ; আৰু ঈশান দিশত কৌশিকী নদীৰ কাষত ৰাম-ভাৰ্গৱৰ তপঃস্থান, য’ত স্নান কৰিলে মহাপাপ নাশ হয় আৰু শেষত ৰামেশ্বৰ দৰ্শন পৰম শুদ্ধিদায়ক বুলি বৰ্ণিত।
Adhyaya 62
गोमतीतीर्थकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gomatī Tīrtha and the Origin of Gomatī Kuṇḍa
এই অধ্যায়ত গোমতী তীৰ্থ আৰু গোমতী কুণ্ডৰ উৎপত্তি আৰু তাৰ আচার-অধিকাৰ বহু-বক্তাৰ সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—প্ৰাচীন গোমতী কুণ্ড কেতিয়া আৰু কেনেকৈ প্ৰকট হ’ল? শৌনক আদি ঋষিসভাৰ উপদেশমূলক পৰিৱেশ স্মৰণ কৰাই, প্ৰসিদ্ধ নদী আৰু নগৰৰ পবিত্ৰতাৰ তুলনাৰে তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ এক ক্ৰম স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পিছত সান্দীপনি গুৰুক কেন্দ্ৰ কৰি শিক্ষাপ্ৰদ কাহিনী আহে। ব্ৰহ্মচাৰী ৰাম আৰু কৃষ্ণে পুৱাতে গুৰুক নেদেখি কাৰণ সোধে। গুৰুৱে কয়—তেওঁ প্ৰতিদিন গোমতীত স্নান কৰি সন্ধ্যা-উপাসনা কৰে; ই নিয়মশীল সাধনাৰ আদৰ্শ। তাৰ পাছত শিৱ-সম্পৰ্কিত যজ্ঞকুণ্ডৰ ওচৰত গোমতীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু সৰস্বতীৰ উপস্থিতিৰ কথা কোৱা হয়; তেতিয়াৰ পৰা সেই স্থান “গোমতী কুণ্ড” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণ অষ্টমী আৰু চৈত্ৰ মাহত একাদশীলৈকে পালনীয় ব্ৰতবিধান দিয়া হৈছে—স্নান, উপবাস, জাগৰণ, বিষ্ণুপূজা, বৈষ্ণৱ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্মান। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ইয়াৰ শ্ৰৱণ আৰু আচৰণে পাপক্ষয়, শুদ্ধি আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি দিয়ে।
Adhyaya 63
कंथडेश्वर-गंगेश्वर-वीरेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा वामनकुण्ड-प्रसङ्गः (Kaṇṭhaḍeśvara, Gaṅgeśvara, Vīreśvara Tīrtha-Māhātmya and the Vāmanakuṇḍa Episode)
অধ্যায় ৬৩ দুটা আন্তঃসংযুক্ত ধাৰাত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে সনৎকুমাৰ অৱন্তীৰ মুখ্য তীৰ্থসমূহৰ পুণ্য-তত্ত্ব বৰ্ণনা কৰে। কণ্ঠদেশ্বৰক অতুল স্নানস্থান বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তাত স্নান আৰু মহাদেৱ-দৰ্শনে পাপক্ষয় হৈ ভক্তৰ উন্নতি হয় বুলি কোৱা হয়। তাৰ পিছত গঙ্গেশ্বৰ ওচৰৰ সঙ্গম-প্ৰসঙ্গ আহে—গঙ্গাৰ দিব্য অৱতৰণ আৰু শিৱে তেওঁক নিজৰ শিৰত ধাৰণ কৰা—এই পটভূমিত তাত স্নান আৰু গঙ্গেশ-দৰ্শন গঙ্গাস্নান-সম পুণ্য দিয়ে আৰু মৃত্যুৰ পাছত বিষ্ণুলোক আদি লোকপ্ৰাপ্তিৰ ইঙ্গিত দিয়ে। বীৰেশ্বৰ তীৰ্থত বাস আৰু পূজাত শুদ্ধি লাভ হৈ ‘বীৰ’ লোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি উল্লেখ আছে। দ্বিতীয় ভাগত ত্ৰিলোকপ্ৰসিদ্ধ বামনকুণ্ডৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই ঘোৰ পাপো নাশ হয় বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ উৎপত্তি বিষয়ে ব্যাসে সোধাত প্ৰহ্লাদৰ আদৰ্শ গুণ, বলিৰ ধৰ্মময় শাসন, নাৰদৰ প্ৰেৰণাে বলিৰ দেৱতাসকলৰ সৈতে মুখামুখি হোৱা, আৰু দেৱতাসকলৰ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লোৱা আদি উপদেশৰূপে বৰ্ণনা হয়। ব্ৰহ্মাই নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থ আৰু ভক্তি-বিধি দেখুৱায়। বিষ্ণু-ধ্যানসূত্ৰ, বিঘ্ননাশৰ বাবে গণেশ-নমস্কাৰ, আৰু দীঘল স্তোত্ৰ-পাঠক উদ্ধাৰক সাধনা হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে। এইদৰে তীৰ্থ, উপাসনা-জপ-পূজা আৰু অধিকাৰ-নিয়ম একেলগে কৰি তীৰ্থযাত্ৰাক নিয়মিত ভক্তি ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে।
Adhyaya 64
कालभैरवतीर्थयात्रावर्णनम् / Description of the Pilgrimage to Kālabhairava Tīrtha
অধ্যায় ৬৪ত কালভৈৰৱ তীৰ্থক কেন্দ্ৰ কৰি সুসংগঠিত তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। আৰম্ভণিতে সনৎকুমাৰে বীৰেশ্বৰ আৰু স্নানফল বৰ্ণনা কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে, তাৰ পিছত নাগ-সম্পৰ্কীয় তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ ‘কালভৈৰৱ’ তীৰ্থৰ কথা কয়—য’ত কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই দুঃখশমন আৰু অভীষ্টসিদ্ধি হয় বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। ব্যাসৰ প্ৰশ্নত এই তীৰ্থখ্যাতিৰ কাৰণকথা আহে: ভৈৰৱ যোগৰক্ষক, যিয়ে যোগিনী-গণৰ সৈতে জড়িত প্ৰতিকূল শক্তি, কৃত্যা আৰু বিধ্বংসী উপদ্ৰৱসমূহ নিবারণ কৰি ভক্তক ৰক্ষা কৰে। তাৰ পাছত শিপ্ৰা নদীৰ তীৰত, বিশেষকৈ উত্তৰ (পুণ্য) পাৰ্শ্বত ভৈৰৱৰ সান্নিধ্য স্থাপিত বুলি কোৱা হয়। অষ্টমী, নবমী আৰু বিশেষকৈ চতুৰ্দশী তিথিত পূজা, লগতে আষাঢ় শুক্লপক্ষত ৰবিবাৰ-সংযোগক বিশেষ ফলদায়ক বুলি উল্লেখ আছে। পাতা-ফুল, অৰ্ক, সুগন্ধি, নৈবেদ্য, তাম্বুল, বস্ত্ৰ আদি অৰ্পণ কৰি ব্ৰাহ্মণভোজন, হোম আৰু তৰ্পণ কৰিলে সৰ্বকামসিদ্ধি আৰু মঙ্গল লাভ হয় বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে। স্তোত্ৰাংশত ভৈৰৱৰ ৰূপ-লক্ষণ আৰু গুণ বৰ্ণনা কৰি ভৈৰৱাষ্টক পাঠৰ ফল কোৱা হৈছে—দুষ্ট স্বপ্ননাশ, বিবাদ আৰু বিপদত সহায়, ৰাজকোপ, যুদ্ধ, বন্ধন আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰা ৰক্ষা; নিয়মে জপ কৰোঁতাজনৰ বাবে কোনো কামনা অপ্রাপ্য নহয়। শেষত সংসাৰভয়ত ভীত লোকসকলে এই তীৰ্থত স্নান-দান আৰু পূজা যত্নসহকাৰে কৰিব লাগে বুলি পুনৰুক্তি কৰি অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 65
Nāgatīrtha-Māhātmya and the Settlement of the Nāgas in Mahākālavana (नागतीर्थमाहात्म्यं तथा नागनिवासवर्णनम्)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ব্যাসে নাগতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু তাৰ প্ৰচাৰৰ সময়সীমা বিস্তাৰে জানিব খোজে। সনৎকুমাৰে উত্তৰত এক পবিত্ৰ শুদ্ধিকথা বৰ্ণনা কৰে, যাৰ শ্ৰৱণেই মুক্তিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। মাতৃশাপ-সম্পৰ্কীয় নাগসকলৰ দুখ, জনমেজয়ৰ সৰ্পসত্ৰৰ সংকট, আৰু আস্তীকৰ হস্তক্ষেপে নাগসকল উদ্ধাৰ পোৱা—এই ঘটনাসমূহ স্মৰণ কৰোৱা হয়। মুক্ত হৈ নাগসকলে নিৰ্ভয় বাসস্থান বিচাৰিলে, আস্তীকে তেওঁলোকক মহাকালবনৰ দক্ষিণ ভাগত থকা প্ৰাচীন তীৰ্থ-সংলগ্ন নাগনিবাসলৈ পঠায়, য’ত হৰি প্ৰসিদ্ধ শেষশায়ী ৰূপে যোগনিদ্ৰাত বিরাজমান। মহাকালবনৰ পবিত্ৰতা দৃঢ় কৰিবলৈ লোমশ, মার্কণ্ডেয়, কপিল, হৰিশ্চন্দ্ৰ আৰু সপ্তৰ্ষি আদি মহাপুৰুষৰ উপস্থিতি/সিদ্ধিৰ উল্লেখ আছে; কোৱা হয় এই ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱে শাপজনিত দোষ নাশ কৰি কালক স্থিৰ কৰে। এলাপত্ৰ, কম্বল, কৰ্কোটক, ধনঞ্জয়, বাসুকি, তক্ষক, নীল, পদ্মক, অৰ্বুদ আদি নাগ আহি নিজ নিজ স্থান স্থাপন কৰে আৰু নতুন তীৰ্থ-কুণ্ড সৃষ্টি কৰে, যিবোৰ মহাপুণ্যদায়ক আৰু পাপনাশক; তাত সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, ঋষি আৰু অপ্সৰাৰ বিচৰণ থাকে। শ্বেতদ্বীপ সদৃশ ৰম্য ভূমি, পবিত্ৰ গছ, পখী, সুগন্ধ আৰু নিধিৰ বৰ্ণনা আছে; স্নানে বৈকুণ্ঠপ্ৰাপ্তি, ৰমাসৰত শ্ৰীসমৃদ্ধি, আৰু বলিৰ আশ্ৰম-তীৰ্থত কৰ্মে তৎক্ষণাৎ শুদ্ধি ফল বুলি কোৱা হৈছে। শেষত আচাৰবিধি দিয়া হয়—দান, হোম আদি; বিশেষকৈ ভূমিদানক শ্ৰেষ্ঠ আৰু দীঘলীয়া ফলদায়ক বুলি গণ্য কৰা হৈছে। শ্ৰাৱণ মাহত, দৰ্শ তিথিত, পঞ্চমীত আৰু সোমবাৰে নাগপূজা বিধেয়। দৰ্শ-শ্ৰাদ্ধ অক্ষয় ফল দিয়ে আৰু ইষ্টকাম পূৰণ কৰে বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 66
नृसिंहतीर्थ-माहात्म्य तथा सावित्रीव्रत-फलश्रुति (Glory of Nṛsiṃha Tīrtha and the Fruits of the Sāvitrī Vrata)
সনৎকুমাৰে ব্যাসক অৱন্তীত থকা এক পৰম তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—মহাত্মা নৃসিংহ-সম্পৰ্কিত সেই তীৰ্থৰ কেৱল দৰ্শনেই পাপক্ষয় হয়। তাৰ পিছত হিৰণ্যকশিপুৰ কাহিনী স্থান-সংকেতসহ কোৱা হয়: দানৱশাসনৰ ভাৰ সহিব নোৱাৰি পৃথিৱী গোৰূপে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়। ব্ৰহ্মাই দানৱৰ ঘোৰ তপস্যা, গায়ত্ৰী-উপাসনা আৰু বৰদানৰ শর্তসমূহ বৰ্ণনা কৰে—দিন/ৰাতি, আকাশ/পৃথিৱী, অস্ত্ৰ, ভিজা/শুকান, বিভিন্ন জীৱ আদি দ্বাৰা মৃত্যু নহ’ব; তথাপি এটা ফাঁক থাকে—বীৰৰ এক হাতৰ প্ৰহাৰে মৃত্যু। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই দেবতাসকলক শিপ্ৰা তীৰৰ মহাকালবনত নৃসিংহ-তীৰ্থৰ স্থান দেখুৱায়—সঙ্গমেশ্বৰ ওচৰত, কৰ্কৰাজ আদি চিহ্নৰ মাজত, দক্ষিণ তীৰৰ ফালে। দেবতাসকলে তাত স্নান-দান-অৰ্চনা কৰি নিজৰ পদ পুনৰ লাভ কৰে; আৰু হৰি নৃসিংহৰূপে একে প্ৰহাৰে দানৱক বধ কৰি বৰদানৰ যুক্তি পূৰ্ণ কৰে। অধ্যায়ত তীৰ্থত মধ্যাহ্ন পূজাৰ বিধান, নৃসিংহ-তিথি/চতুৰ্দশীত পূজালে লক্ষ্মীৰ অনুগ্ৰহ, অগস্ত্যেশ্বৰ দৰ্শনে দাৰিদ্ৰ্যনাশ, আৰু সিদ্ধ হনুমানৰ সান্নিধ্যৰ উল্লেখ আছে। শেষত সাৱিত্ৰী-ব্ৰতৰ আচাৰ আৰু স্বৰ্ণ সাৱিত্ৰীসহ মঙ্গলদ্ৰব্য দান বিদ্বান ব্ৰাহ্মণক দিলে সমৃদ্ধি, ভোগ, স্বৰ্গ; আৰু নাৰীৰ বাবে স্বামীপ্ৰেম আৰু বৈধব্যৰ পৰা ৰক্ষা—এই ফল কোৱা হৈছে।
Adhyaya 67
कुटुम्बेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutuṃbeśvara Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত কুটুম্বেশ্বৰ মহাদেৱ-স্থান আৰু তাৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে; এই তীৰ্থক সৰ্বতীৰ্থফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। কাহিনীত দক্ষ প্ৰজাপতি বংশবৃদ্ধিৰ বাবে দীঘলীয়া তপস্যা কৰে আৰু ব্ৰহ্মা ঘোৰ তপস্যাৰে পৰিশুদ্ধ পদ্মৰূপ লাভ কৰে। ‘আজিও দেখা যায়’ বুলি উল্লেখিত চতুৰ্মুখধাৰী লিঙ্গে স্থানৰ ধাৰাবাহিক পৱিত্ৰতা আৰু মহাদেৱৰ প্ৰতিষ্ঠা দৃঢ় কৰে। ইয়াত ভদ্ৰকালী/ভদ্ৰাপীঠধৰা দেৱীৰ উপস্থিতি আৰু দুৱাৰত ক্ষেত্ৰপাল ভৈৰৱৰ ৰক্ষাকাৰ্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মহামাৰী, উপদ্ৰৱ আৰু সামাজিক অস্থিৰতাৰ সময়ত নিৰ্দিষ্ট ধান্য-বীজেৰে নিয়মিত হোম, ক্ষেত্ৰপাল পূজা আৰু সংযমিত আচৰণৰ বিধান আছে। স্নান, মহাদেৱ পূজা আৰু তপস্বী ব্ৰাহ্মণক দান—বিশেষকৈ কূষ্মাণ্ড (কুমৰা) দান—কৰিলে সমৃদ্ধি আৰু ‘কুটুম্বী’ অৱস্থা (গৃহস্থ-সমৃদ্ধি) লাভ হয়। ফাল্গুন শুক্ল চতুৰ্দশী (ত্রয়োদশী-সংযোগসহ, শিৱৰাত্ৰি ভাব) ৰাতিজাগৰণ, বিল্বজল অৰ্পণ, গন্ধ-পুষ্প-দীপ নিবেদন আৰু সাত ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাৰ ব্ৰত উল্লেখ কৰি, তাৰ ফল মহাযজ্ঞসম বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 68
अखण्डेश्वरमहिमवर्णनम् | The Glory of Akhaṇḍeśvara and Akhaṇḍa-saras
সনৎকুমাৰে ব্যাসক অৱন্তীক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ তীৰ্থসমূহৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে ক্ষিপ্ৰা নদীৰ তীৰত সোমতীৰ্থৰ ওচৰত অৱস্থিত দেবপ্ৰয়াগক অতি পাৱন তীৰ্থ বুলি কৈ, তাত স্নান কৰিলে মাধৱ নামৰ দেৱতাৰ দৰ্শনৰ সমান পুণ্য লাভ হয় আৰু ইচ্ছিত ফল সিদ্ধ হয় বুলি জনায়। তাৰ পিছত আনন্দ-ভৈৰৱৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হয়—তাঁৰ কেৱল দৰ্শনতেই পাপক্ষয় হয় আৰু দণ্ডভয় দূৰ হয়; সেয়েহে সেই স্থান ধৰ্মৰক্ষাৰ আশ্ৰয় বুলি প্ৰতিষ্ঠিত। তাৰপিছত জ্যেষ্ঠ মাহ, শুক্লপক্ষ, দশমী, বুধ-হস্ত যোগ আৰু ব্যতীপাত আদি শুভ সংযোগত স্নান কৰিলে সমগ্ৰ তীৰ্থফল লাভ হয় বুলি কোৱা হয়। উপদেশমূলক দৃষ্টান্তত নিয়মনিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ ধৰ্মাশৰ্মা ব্ৰতভংগৰ আশংকাৰে নাৰদক সুধে। নাৰদে ব্ৰহ্মদত্ত নামৰ পাপাচাৰী ব্ৰাহ্মণৰ কাহিনী কয়—গোদাৱৰী/গৌতমী তীৰত মৃত্যু হোৱাৰ পিছত সিংহস্থ কালত অসংখ্য তীৰ্থৰ ‘বায়ুস্পৰ্শ’ পোৱাৰ ফলত যমসভাৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ ভূগোলৰ কৰ্মফল-শমন শক্তি প্ৰকাশ পায়। নাৰদে মহাকালবনৰ কোটিতীৰ্থ আৰু তাৰ উত্তৰে অখণ্ডেশ্বৰ সন্নিধিৰ অখণ্ড-সৰসৰ বিধান দিয়ে; তাত দৰ্শনমাত্ৰেই যজ্ঞফলসম বুলি কোৱা হয়। ধৰ্মাশৰ্মাই অখণ্ড-সৰসত স্নান কৰি মহেশ্বৰ দৰ্শন কৰে আৰু তৎক্ষণাৎ পুণ্যলোক লাভ কৰে; শেষত অখণ্ডেশ্বৰক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ বুলি ফলশ্ৰুতি সহ প্ৰশংসা কৰা হয়।
Adhyaya 69
कर्कराजतीर्थमाहात्म्य एवं चातुर्मास्यस्नानविधिः (Karkarāja Tīrtha Māhātmya and Cāturmāsya Bathing Discipline)
অধ্যায় ৬৯ত শিপ্ৰা নদীৰ তীৰত অৱস্থিত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ ‘কর্কৰাজ’ৰ মাহাত্ম্য প্ৰামাণ্য-পরম্পৰাৰে সৈতে বৰ্ণিত হৈছে। মাৰ্কণ্ডেয়ৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ব্ৰহ্মাই পূৰ্বে যি তীৰ্থ-স্তৱ কৰিছিল, সেই কথাই সনৎকুমাৰ পৰম্পৰাক্ৰমে ক’লে; ফলত শ্ৰৱণ-পরম্পৰাৰ জৰিয়তে তীৰ্থৰ বৈধতা প্ৰতিষ্ঠা পায়। ইয়াত তীৰ্থৰ উদ্ধাৰশক্তি বিশেষকৈ সীমান্তকাল—চাতুৰ্মাস্য (যেতিয়া হৰিক ‘শয়িত’ বুলি কোৱা হয়) আৰু দক্ষিণায়ন—ৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। কোৱা হৈছে, এই সময়ত মৃত্যু হ’লে পৰলোকগতি কঠিন হ’ব পাৰে; তাৰ প্ৰতিকাৰ হিচাপে কৰ্কৰাজ তীৰ্থক আশ্ৰয় ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। ব্ৰহ্মোপদেশ অনুসাৰে চাতুৰ্মাস্যত স্নান, বিষ্ণুস্মৰণ আৰু ব্ৰত-নিয়ম পালন মুখ্য; শুদ্ধি নোহোৱাকৈ কৰা কৰ্ম নিষ্ফল বুলি কোৱা হৈছে। ব্যৱহাৰিক বিধিও দিয়া আছে—ৰাতিৰ স্নান বর্জন, কিছুমান প্ৰসঙ্গত গৰম পানীৰে স্নান নকৰা, আৰু শাৰীৰিকভাৱে অক্ষম হলে ভস্মস্নান বা মন্ত্রস্নানৰ বিকল্প। লগতে কোৱা হৈছে যে কৰ্কৰাজৰ জলে বহু তীৰ্থৰ পুণ্য একেলগে বিদ্যমান। শেষত ফলশ্ৰুতিত এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে চাতুৰ্মাস্য অৱহেলাজনিত দোষ নাশ হয় বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 70
तीर्थ-देवयात्रा-प्रशंसा तथा महाकालवन-देवतासूची (Tīrtha and Devayātrā Protocol; Deity Catalog of Mahākālavana)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে মেৰুৰ ওচৰৰ পৱিত্ৰ স্থানসমূহ বৰ্ণনা কৰে—ইচ্ছাপূৰণকাৰী ৰম্যসৰস আৰু বিন্দুসৰ তীৰ্থ, য’ত স্নান আৰু দানৰ দ্বাৰা ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ভাদ্ৰপদ মাহৰ বিশেষ আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ উল্লেখ আছে, বিশেষকৈ গণাধিপ-সম্পৰ্কীয় শুভ চতুৰ্থী; লগতে মনঃকামেশ্বৰ নামৰ গণেশস্থলত দৰ্শন আৰু স্নান কৰিলে সংকল্পসিদ্ধি হয় বুলি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত ব্যাসে অৱন্তীৰ তীৰ্থ আৰু দেৱালয়সমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ বিচাৰে। সনৎকুমাৰে কয় যে সেয়া অগণিত; বিশ্বোপমাৰে পুণ্যক্ষেত্ৰৰ ঘনত্ব প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত ‘দেৱযাত্ৰা’ নামৰ নিয়মনিষ্ঠ তীৰ্থযাত্ৰাৰ পদ্ধতি দিয়া হয়—শুচিতা, প্ৰাতঃকৰ্ম, বিষ্ণুস্মৰণ, ৰুদ্ৰসৰস আদি ঠাইত স্নান, আৰু সংশ্লিষ্ট তীৰ্থত দেৱতানুসাৰে অভিষেক আৰু পূজা। উমা–মহেশ্বৰ সংলাপত মহাকালবনৰ দেৱ-পরিবেশৰ তালিকা আহে—মুখ্য নদী, বিনায়ক-ভৈৰৱ-ৰুদ্ৰ-আদিত্য আদি দেৱসমূহ, বহু লিঙ্গ, চাৰিদিশৰ দ্বাৰপাল লিঙ্গ, আৰু নবগ্ৰহ তীৰ্থ তথা সিহঁতৰ ৰক্ষামূলক প্ৰয়োগ। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে দেৱযাত্ৰাই গ্ৰহপীড়াসহ দুঃখ শমন কৰে, ধন-সন্তান-বিদ্যা-বিজয় দিয়ে আৰু শেষত শিৱলোকানুকূল শুভ সতৰতা প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 71
महाकालवने तीर्थप्रशंसा (Praise and Enumeration of Tīrthas in Mahākālavana)
এই অধ্যায়ত সংলাপ-ধাৰাৰে কাহিনী আগবাঢ়ে। ব্যাসে সনৎকুমাৰক অৱন্তীৰ মহাকালবনত থকা তীৰ্থসমূহৰ সংখ্যা আৰু স্বৰূপ বিষয়ে অধিক বিৱৰণ সুধে। সনৎকুমাৰে ইয়াক পাপনাশক বৃত্তান্ত বুলি কৈ উমা–মহেশ্বৰ সংলাপৰ সৈতে সংযোগ কৰে, যি নাৰদৰ প্ৰশ্নৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল। নাৰদে মহাদেৱক অনুৰোধ কৰে—শুভ মহাকালবনত বিদ্যমান তীৰ্থসমূহ বৰ্ণনা কৰক। মহাদেৱে কয় যে পৃথিৱীত প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ—পুষ্কৰ-সম্পৰ্কীয় তীৰ্থোসহ—এই শ্ৰেষ্ঠ মহাকালবনতেই আছে; ইয়াত তীৰ্থ আৰু লিঙ্গৰ সংখ্যা প্ৰায় অসংখ্য। ‘পৈশাচমোচন’ নামৰ তীৰ্থ আদিত ঋতুচক্ৰৰ লক্ষণ আদি বিশেষভাবে চিত্ৰিত হয়। সঠিক গণনা অসম্ভৱ বুলি মানি লৈও, ব্যৱহাৰিকভাৱে বছৰৰ দিনৰ সমান প্ৰধান তীৰ্থসমূহৰ এক মুখ্য তালিকা তেওঁ উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত যাত্ৰাৰ সময়-নিয়ম আৰু পুণ্যফল কোৱা হয়: সম্পূৰ্ণ এক বছৰৰ চক্ৰে ‘অৱন্তী-যাত্ৰিকা’ সম্পূৰ্ণ হয়, আৰু বিধিপূৰ্বক কৰা তীৰ্থযাত্ৰা অতি মহান ফল দিয়ে। বিশেষকৈ বৈশাখত অৱন্তীত পাঁচ দিন থাকিলে কাশীত দীঘলীয়া সময় বাস কৰাৰ সমান ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিসহ পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে শিৱভক্তি বৃদ্ধি পায়, পুণ্য আৰু খ্যাতি বাঢ়ে, আৰু বংশক শিৱপদলৈ উন্নীত কৰে বুলি ঘোষণা।
FAQs about Avanti Kshetra Mahatmya
It foregrounds Avantī as a Mahākāla-centered kṣetra whose sanctity is described as exceptionally potent, including claims of enduring efficacy and rare accessibility even for celestial beings.
The section repeatedly associates the kṣetra with purification from major transgressions, the granting of bhukti and mukti, and the idea that residence, worship, and contact with the sacred landscape yield heightened merit.
Core legends include the naming and classification of Mahākālavanam (as kṣetra, pīṭha, ūṣara, and śmaśāna), and transmission narratives where sages (notably Sanatkumāra) explain the site’s theological status to authoritative listeners.