पुराणश्रवणप्रस्तावः (Prologue to the Recitation of the Śaiva Purāṇa)
এই অধ্যায়ত শৈৱপুৰাণ-শ্ৰৱণৰ আনুষ্ঠানিক প্ৰস্তাৱ স্থাপন কৰা হৈছে। সূতৰ পূৰ্ববচন শুনি পৰম ঋষিসকলে বেদান্তসাৰ আৰু সৰ্বাৰ্থসম্পূৰ্ণ এক আশ্চৰ্য পুৰাণ অনুৰোধ কৰে। সূত আনন্দিত হৈ শংকৰক স্মৰণ কৰি, বেদসাৰজাত শৈৱপুৰাণ শুনিবলৈ সকলো ঋষিক আহ্বান জনায়। তাৰ পিছত কাহিনী সৃষ্টিৰ আদিত—পূৰ্ব চক্র আৰু বৰ্তমান কল্পত—ছয় বংশৰ ঋষিসকলৰ ‘এইটোৱেই পৰম, সেয়া নহয়’ বুলি তত্ত্ব-প্ৰাধান্যক লৈ হোৱা বিতৰ্কলৈ ঘূৰি যায়। তত্ত্বৰ ক্ৰম নিৰ্ণয় কৰিবলৈ তেওঁলোকে বিনয়ে কৃতাঞ্জলি হৈ অক্ষয় স্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ যায়, তেওঁক জগতাধাৰ আৰু কাৰণৰ কাৰণ বুলি স্বীকাৰ কৰে। এইদৰে গ্ৰন্থৰ পৰম্পৰা-প্ৰামাণ্য, বেদান্তভিত্তি আৰু তত্ত্বনির্ণয়ৰ ভূমিকা প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः । वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम्
ব্যাসে ক’লে—সূতৰ বাক্য শুনি সেই পৰমৰ্ষিসকলে ক’লে—বেদান্ত-সাৰসৰ্বস্ব সেই অদ্ভুত পুৰাণ আমাক শ্ৰৱণ কৰাওক।
Verse 2
इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः । संस्मरञ्छंकरं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान्
মুনিসকলৰ বাক্য শুনি সূত অতি প্ৰহৰ্ষিত হ’ল। শংকৰ (শিৱ)ক স্মৰণ কৰি তেওঁ সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলক ক’লে।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे । तृतीयोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী শিৱমহাপুৰাণৰ বিদ্যেশ্বৰসংহিতাৰ সাধ্যসাধন-খণ্ডৰ তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 4
यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम्
য’ত প্ৰীতিসহ ভক্তি, জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য—এই ত্ৰিবিধ উপদেশ—গীত হৈ মহিমাৰে উদ্যাপিত হয়।
Verse 5
वेदांतवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम्
বেদান্তে জ্ঞেয় সেই সদ্বস্তু ইয়াত বিশেষভাৱে স্পষ্ট আৰু পৃথকভাবে বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 6
सूत उवाच । शृण्वंतु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् । पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनःपुनः
সূতে ক’লে—হে ঋষিসকল, তোমালোক সকলোৱে বেদসাৰজাত এই পুরাণ শুনা। অতি প্ৰাচীন কালে, মহাকাল অতিবাহিত হোৱাৰ পাছত, পূৰ্ব কল্প পুনঃপুনঃ সমাপ্ত হ’লে এই পবিত্ৰ আখ্যান পুনৰ প্ৰচাৰিত হৈছিল।
Verse 7
अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि । मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम्
এই উপস্থিত কল্পত, যেতিয়া সৃষ্টিকাৰ্য আৰম্ভ হ’ল, তেতিয়া ছয় কুলৰ মুনিসকলে পৰস্পৰে পৰস্পৰে কথোপকথন কৰিছিল।
Verse 8
इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् । तेऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम्
“এইটো পৰম, নহয়—এইটো নহয়” এইদৰে তেওঁলোকৰ মাজত অতি মহান বিবাদ উঠিল। তেতিয়া তেওঁলোকে অব্যয় বিধাতা ব্ৰহ্মাক সুধিবলৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 9
वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयोऽब्रुवन् । त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्
তেতিয়া সকলোৱে হাত জোৰ কৰি, বিনয়গৰ্ভ বাক্যৰে ক’লে—“আপুনিয়েই সমগ্ৰ জগতৰ ধাতা; সকলো কাৰণৰো পৰম কাৰণ আপুনিয়েই।”
Verse 10
कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः । ब्रह्मोवाच । यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সকলো তত্ত্বৰো অধিক প্ৰাচীন আৰু পৰাত্পৰৰো পৰ সেই পুৰুষ কোন? যাক নাপাই মনসহ বাক্য উভতি আহে।
Verse 11
यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रे द्रं पूर्वकम् । सहभूतेंद्रि यैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते
তেওঁৰ পৰাই এই সমগ্ৰ প্ৰকাশিত সৃষ্টিৰ প্ৰথম উদ্ভৱ হয়—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ আৰু ইন্দ্ৰ আদি লৈ আৰম্ভ কৰি—সকলো জীৱ আৰু সকলো ইন্দ্ৰিয়সহ।
Verse 12
एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नाऽन्यथा क्वचित्
এই দেৱেই মহাদেৱ—সৰ্বজ্ঞ, জগদীশ্বৰ। তেওঁ কেৱল পৰম ভক্তিৰ দ্বাৰাই দৰ্শন দিয়ে; অন্যথা কেতিয়াও নহয়।
Verse 13
रुद्रो हरिर्हरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः । भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः
ৰুদ্ৰ, হৰি (বিষ্ণু), হৰ আৰু অন্যান্য দেৱেশ্বৰসকল—তাঁৰ প্ৰতি পৰম ভক্তিৰে—নিত্যই তেওঁৰ দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষী।
Verse 14
बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते । प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथेहांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः
ইয়াত অধিক ক’বলৈ কি আছে? শিৱভক্তিৰে মুক্তি লাভ হয়। (শিৱৰ) প্ৰসাদৰ পৰা দেৱতাভক্তি জন্মে, আৰু সেই প্ৰসাদো ভক্তিৰ পৰাই উৎপন্ন—যেনে অংকুৰৰ পৰা বীজ, আৰু বীজৰ পৰা পুনৰ অংকুৰ।
Verse 15
तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः । दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम्
সেয়ে, হে দ্বিজসকল, তোমালোকে পৃথিৱীলৈ গৈ ঈশ্বৰপ্ৰসাদ লাভৰ বাবে এক দীৰ্ঘসত্র যজ্ঞ আৰম্ভ কৰা আৰু তাক সহস্ৰ বছৰ ধৰি সম্পন্ন কৰা।
Verse 16
अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः । वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनं
সেই যজ্ঞেশ্বৰ ভগৱান শিৱৰেই প্ৰসাদে বেদোক্ত বিদ্যাৰ সাৰ জনা যায়—কি সাধ্য আৰু তাৰ সাধন কি।
Verse 17
मुनय ऊचुः । अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् । साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः
মুনিসকলে ক’লে—এতিয়া পৰম সাধ্য কি? আৰু তাক লাভৰ পৰম সাধন কি? সেই পথৰ যোগ্য সাধক কেনেকুৱা? তত্ত্বত কওক।
Verse 18
ब्रह्मोवाच । साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् । साधकस्तत्प्रसादाद्योऽनित्यादिफलनिःस्पृहः
ব্ৰহ্মাই ক’লে— সাধ্য হৈছে শিৱপদপ্ৰাপ্তি; তাৰ সাধন হৈছে ভগৱান শিৱৰ সেৱা-ভক্তি। আৰু সত্য সাধক, তেওঁৰ কৃপাৰে, অনিত্য আৰু অন্য ক্ষুদ্ৰ ফলৰ লোভৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 19
कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् । परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः
বেদোক্ত কৰ্ম সম্পাদন কৰি, তাৰ মহাফল পৰমেশ্বৰ (ভগৱান শিৱ)লৈ অৰ্পণ কৰিলে, সাধক পৰমেশপদ লাভ কৰে; তাৰ পিছত সালোখ্য আদি মুক্তিৰ ক্ৰমত ক্ৰমে অগ্ৰসর হয়।
Verse 20
तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् । तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम्
যাৰ যেনেকুৱা ভক্তি, তেনেকৈ সকলোয়ে পৰম ফল লাভ কৰে। সেই ফলসিদ্ধিৰ উপায় বহু প্ৰকাৰ; সেয়া সাক্ষাৎ ঈশ (ভগৱান শিৱ) নিজেই বুজাই দিছে।
Verse 21
संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् । श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा
এতিয়া সংক্ষেপে মই তোমালোকক সাধনাৰ সাৰ কওঁ—কাণেৰে তেওঁৰ শ্ৰৱণ, আৰু বাক্যেৰে তেওঁৰ কীৰ্তনো তেনেদৰে।
Verse 22
मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः
মনৰে তেওঁৰ মনন মহাসাধন বুলি কোৱা হয়। মহেশ্বৰক শ্ৰৱণ কৰিব লাগে, কীৰ্তন কৰিব লাগে, আৰু মননত ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 23
इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेनाऽमुना परम् । साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः
এইদৰে আমাৰ বাবে শ্রুতি (বেদ)য়েই প্ৰমাণ; এই সাধনাৰ দ্বাৰাই পৰম সাধ্যলৈ আগবাঢ়া। যিসকল সৰ্বাৰ্থসাধক একমাত্ৰ সাধনাত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ, তেওঁলোকে তাতেই প্ৰবৃত্ত হওক।
Verse 24
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते । अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते
চকুৰে প্ৰত্যক্ষ দেখা পোৱা বস্তু দেখি লোক তাত প্ৰবৃত্ত হয়। কিন্তু সৰ্বত্ৰ যি অপ্রত্যক্ষ, তাক বুজি তেওঁলোকে শ্রৱণ (আগম/উপদেশ)ৰ আধাৰত আগবাঢ়ে।
Verse 25
तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः । ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः
সেয়ে আৰম্ভণিতে জ্ঞানী সাধকে নিশ্চয় শ্ৰৱণ গ্ৰহণ কৰিব লাগে—গুৰুৰ মুখৰ পৰা উপদেশ শুনি। তাৰ পাছত বিবেকী ভক্তিভাৱে কীৰ্তন আৰু মনন আদি অন্য সাধনা যথাবিধি সাধন কৰিব।
Verse 26
क्रमान्मननपर्यंते साधनेऽस्मिन्सुसाधिते । शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः
যেতিয়া এই সাধনা ক্ৰমে ক্ৰমে মনন-পর্যন্ত সুসাধিত হয়, তেতিয়া তাৰ দ্বাৰা শিৱযোগ—শিৱৰ সৈতে একত্ব—উদ্ভৱ হয়। তাৰ পাছত ধীৰে ধীৰে ক্ৰম অনুসাৰে সালোক্য আদি অৱস্থাও লাভ হয়।
Verse 27
सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते । अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम्
তাৰ পাছত দেহৰ সকলো অঙ্গৰ ব্যাধি প্রশমিত হয় আৰু সাধক সৰ্বানন্দত লীন হয়। অভ্যাসত প্ৰথমে ক্লেশ থাকে, কিন্তু পিছত ই আদি পৰা অন্তলৈ মঙ্গলময় ফল দিয়ে।
Frequently Asked Questions
A doctrinal dispute among sages—framed as “this is supreme, not that”—is introduced as the catalyst for seeking authoritative resolution from Brahmā, signaling that the text will adjudicate ultimate reality through a cosmological-theological inquiry.
The chapter’s key “symbols” are methodological: remembering Śaṅkara before teaching signifies epistemic purification and alignment with the highest principle; calling the Purāṇa “vedasāra/vedāntasāra” encodes a claim that Purāṇic narrative is a valid carrier of Vedāntic truth when oriented to Śiva.
No distinct iconographic form of Śiva or Devī is developed in the cited portion; Śiva appears primarily as Śaṅkara invoked through smaraṇa, establishing presence and authority rather than a particular mūrti or avatāra.