भस्म–रुद्राक्ष–शिवनाममाहात्म्य (The Greatness of Bhasma, Rudrākṣa, and the Name of Śiva)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক ‘উত্তম’ মাহাত্ম্য ব্যাখ্যা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে—ভস্ম-মাহাত্ম্য, ৰুদ্ৰাক্ষ-মাহাত্ম্য আৰু শিৱনামৰ শুদ্ধিকাৰক শক্তি। সূতে এই প্ৰশ্নক লোকহিতকাৰী বুলি মানি ঋষিসকলক পৱিত্ৰ পৰম্পৰাৰ ৰক্ষক হিচাপে প্ৰশংসা কৰে। তেওঁ কয়, যি মুখে শিৱনাম উচ্চাৰে সি চলন্ত তীৰ্থ হয়; জ্বলন্ত অঙ্গাৰত মলিনতা নলাগে যেনে, তেনেদৰে পাপ ভক্তত নলাগে। তেনে ভক্তৰ দৰ্শনমাত্ৰেই তীৰ্থফল লাভ হয় বুলিও কোৱা হৈছে। শেষত শিৱনাম–বিভূতি/ভস্ম–ৰুদ্ৰাক্ষ এই ত্ৰয়ক ত্ৰিবেণীৰ সমতুল্য কৰি শৈৱ আচৰণক নিত্য তীৰ্থযাত্ৰা আৰু অবিৰাম পাপক্শয়ৰ সাধন বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । तदेव व्यासतो ब्रूहि भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূত, হে মহাভাগ সূত! ব্যাসশিষ্য, তোমাক নমস্কাৰ। তুমি ব্যাসৰ পৰা যেনেকৈ শুনিছা, তেনেকৈ পবিত্ৰ ভস্মৰ উত্তম মাহাত্ম্য আমাক কোৱা।
Verse 2
तथा रुद्रा क्षमाहात्म्यं नाम माहात्म्यमुत्तमम् । त्रितयं ब्रूहि सुप्रीत्या ममानंदयचेतसम्
তদ্ৰূপ, হে ৰুদ্ৰ, ‘ক্ষমা-মাহাত্ম্য’ নামৰ পৰম উত্তম মহিমা সপ্ৰেমে কোৱা। সেই তিনিটা শ্ৰেষ্ঠ উপদেশ মোক ক’ই মোৰ চিত্ত আনন্দিত কৰা।
Verse 3
सूत उवाच । साधुपृष्टं भवद्भिश्च लोकानां हितकारकम् । भवंतो वै महाधन्याः पवित्राः कुलभूषणाः
সূতে ক’লে—আপোনালোকে অতি উত্তম প্ৰশ্ন সুধিছে, যি লোকহিতকাৰক। আপোনালোক নিশ্চয়েই মহাধন্য, পবিত্ৰ আৰু নিজৰ কুলৰ ভূষণ।
Verse 4
येषां चैव शिवः साक्षाद्दैवतं परमं शुभम् । सदा शिवकथा लोके वल्लभा भवतां सदा
যিসকলৰ বাবে স্বয়ং শিৱেই প্ৰত্যক্ষ পৰম মঙ্গলময় দেৱতা, তেওঁলোকৰ বাবে এই লোকত শিৱকথা সদা সদাকাল প্ৰিয় হৈ থাকক।
Verse 5
ते धन्याश्च कृतार्थाश्च सफलं देहधारणम् । उद्धृतञ्च कुलं तेषां ये शिवं समुपासते
তেওঁলোক ধন্য, কৃতাৰ্থ; তেওঁলোকৰ দেহধাৰণ সফল। যিসকলে ভক্তিভাৱে ভগৱান শিৱক উপাসনা কৰে, তেওঁলোকৰ কুলো উদ্ধাৰ হয়।
Verse 6
मुखे यस्य शिवनाम सदाशिवशिवेति च । पापानि न स्पृशंत्येव खदिरांगारंकयथा
যাৰ মুখত সদা শিৱনাম—‘সদাশিৱ, শিৱ’—বিৰাজ কৰে, পাপ তাক স্পৰ্শ নকৰে; যেন খদিৰ-কাঠৰ অঙ্গাৰ ধৰা নাযায়।
Verse 7
श्रीशिवाय नमस्तुभ्यं मुखं व्याहरते यदा । तन्मुखं पावनं तीर्थं सर्वपापविनाशनम्
যেতিয়া মুখে “শ্ৰীশিৱায় নমঃ” উচ্চাৰিত হয়, তেতিয়া সেই মুখেই পাৱন তীৰ্থ হৈ সকলো পাপ বিনাশ কৰে।
Verse 8
तन्मुखञ्च तथा यो वै पश्यतिप्रीतिमान्नरः । तीर्थजन्यं फलं तस्य भवतीति सुनिश्चितम्
ভক্তিভাৱে পৰিপূৰ্ণ হৈ যি নৰ সেই পাৱন মুখ (বিশ্বেশ্বৰ দৰ্শন) দেখে, সি নিশ্চিতভাৱে তীৰ্থজনিত পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 9
यत्र त्रयं सदा तिष्ठेदेतच्छुभतरं द्विजा । तस्य दर्शनमात्रेण वेणीस्नानफलंलभेत्
হে দ্বিজসকল! য’ত এই ত্ৰয় সদা থাকে, সেই স্থান অতি শুভ; কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই বেণী-স্নানৰ ফল লাভ হয়।
Verse 10
शिवनामविभूतिश्च तथा रुद्रा क्ष एव च । एतत्त्रयं महापुण्यं त्रिवेणीसदृशं स्मृतम्
শিৱনাম, বিভূতি আৰু ৰুদ্ৰাক্ষ—এই ত্ৰয় মহাপুণ্যকাৰী; ত্ৰিবেণীৰ সদৃশ বুলি স্মৃত।
Verse 11
एतत्त्रयं शरीरे च यस्य तिष्ठति नित्यशः । तस्यैव दर्शनं लोके दुर्लभं पापहारकम्
যাৰ দেহত এই ত্ৰয় নিত্য থাকে, তাৰ দৰ্শনেই জগতত দুৰ্লভ আৰু পাপহৰণকাৰী।
Verse 12
तद्दर्शनं यथा वेणी नोभयोरंतरं मनाक् । एवं योनविजानाति सपापिष्ठो न संशयः
যেনেকৈ বেণী চাওঁতে তাৰ তন্তুবোৰৰ মাজত অলপো ফাঁক দেখা নাযায়, তেনেকৈ অতি পাপী মানুহে—নিঃসন্দেহে—কেৱল যোনি (কামবস্তু)হে দেখে; তাত থকা উচ্চ ভেদ বুজিব নোৱাৰে।
Verse 13
विभूतिर्यस्य नो भाले नांगे रुद्रा क्षधारणम् । नास्ये शिवमयी वाणी तं त्यजेदधमं यथा
যাৰ কপালত বিভূতি নাই, দেহত ৰুদ্ৰাক্ষধাৰণ নাই, আৰু মুখত শিৱময়ী বাণী নাই—তেনে অধমক ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 14
शैवं नाम यथा गंगा विभूतिर्यमुना मता । रुद्रा क्षं विधिना प्रोक्ता सर्वपापाविनाशिनी
যেনেকৈ শৈৱ নাম গঙ্গাৰ সদৃশ, তেনেকৈ বিভূতি যমুনা বুলি মানা হয়; আৰু বিধি অনুসাৰে কোৱা ৰুদ্ৰাক্ষ সৰ্বপাপ বিনাশিনী।
Verse 15
शरीरे च त्रयं यस्य तत्फलं चैकतः स्थितम् । एकतो वेणिकायाश्च स्नानजंतुफलं बुधैः
যাৰ শৰীৰত শৈৱচিহ্নৰ ত্ৰয় আছে, তাৰ ফল একত্ৰ হৈ একেটা ফলৰূপে থাকে; আৰু স্নান-শৌচ আদি শুদ্ধিকৰ্মৰ পৰা হোৱা পুণ্যফলো পণ্ডিতসকলে তাতেই একীভূত বুলি কয়।
Verse 16
तदेवं तुलितं पूर्वं ब्रह्मणाहितकारिणा । समानं चैव तज्जातं तस्माद्धार्यं सदा बुधैः
এইদৰে পূৰ্বে লোকহিতকাৰী ব্ৰহ্মাই ইয়াক তুলি পৰীক্ষা কৰিছিল; আৰু ই সমান (ফলপ্ৰদ) বুলিয়েই প্ৰমাণিত হৈছিল। সেয়ে পণ্ডিতসকলে ইয়াক সদায় ধাৰণ কৰি গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 17
तद्दिनं हि समारभ्य ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सरैः । धार्यते त्रितयं तच्च दर्शनात्पापहारकम्
সেই দিনৰ পৰা ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আদি দেৱগণে এই ত্ৰিবিধ শৈৱ-ব্ৰত ধাৰণ কৰে; আৰু ইয়াৰ কেৱল দর্শনো পাপহাৰক হয়।
Verse 18
ऋष्य ऊचुः । ईदृशं हि फलं प्रोक्तं नामादित्रितयोद्भवम् । तन्माहात्म्यं विशेषेण वक्तुमर्हसि सुव्रत
ঋষিসকলে ক’লে—দিব্য নামাদি ত্ৰয়ৰ পৰা উদ্ভূত এনে ফল ঘোষণা কৰা হৈছে। হে সুব্ৰত, সেই সাধনাৰ মাহাত্ম্য বিশেষকৈ আপুনি ক’বলৈ যোগ্য।
Verse 19
सूत उवाच । ऋषयो हि महाप्राज्ञाः सच्छैवा ज्ञानिनां वराः । तन्माहात्म्यं हि सद्भक्त्या शृणुतादरतो द्विजाः
সূতে ক’লে—হে ঋষিসকল, আপোনালোক মহাপ্ৰাজ্ঞ, সত্য শৈৱ আৰু জ্ঞানীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। সেয়ে হে দ্বিজসকল, আদৰ আৰু সদ্ভক্তিৰে সেই (শিৱতত্ত্বৰ) মাহাত্ম্য শুনক।
Verse 20
सुगूढमपि शास्त्रेषु पुराणेषु श्रुतिष्वपि । भवत्स्नेहान्मया विप्राः प्रकाशः क्रियतेऽधुना
এই তত্ত্ব শাস্ত্ৰ, পুৰাণ আৰু শ্ৰুতিতো অতি গূঢ়; কিন্তু হে বিপ্ৰসকল, আপোনালোকৰ প্ৰতি স্নেহবশত মই এতিয়া ইয়াক স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ কৰিছোঁ।
Verse 21
कस्तत्त्रितयमाहात्म्यं संजानाति द्विजोत्तमाः । महेश्वरं विना सर्वं ब्रह्माण्डे सदसत्परम्
হে দ্বিজোত্তমসকল, সেই ত্ৰয়ৰ মাহাত্ম্য সত্যকৈ কোনে জানিব পাৰে? কিয়নো এই সমগ্ৰ ব্রহ্মাণ্ডত মহেশ্বৰক বাদ দি সকলোয়ে সৎ-অসৎৰ পৰম লীলা—আশ্ৰিত, চূড়ান্ত নহয়।
Verse 22
वच्म्यहं नाम माहात्म्यं यथाभक्ति समासतः । शृणुत प्रीतितो विप्राः सर्वपापहरं परम्
এতিয়া মই ভক্তি অনুসাৰে সংক্ষেপে দিব্য নামৰ মাহাত্ম্য ক’ম; হে বিপ্ৰ ঋষিসকল, প্ৰীতিয়ে শুনা—ই পৰম উপদেশ, সৰ্বপাপহৰ।
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखंडेशिवनममाहात्म्यवर्णनोनामत्रयोविंशोऽध्यायः
এইদৰে পবিত্ৰ শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ বিদ্যেশ্বৰ সংহিতাৰ সাধ্যসাধন-খণ্ডত “শিৱনাম-মাহাত্ম্য-বৰ্ণনা” নামৰ তেইশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 24
पापमूलानि दुःखानि विविधान्यपि शौनक । शिवनामैकनश्यानि नान्यनश्यानि सर्वथा
হে শৌনক! পাপমূলে উৎপন্ন নানা বিধ দুখ কেৱল শিৱনামেই নাশ হয়; অন্য কোনো উপায়ে সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ নহয়।
Verse 25
स वैदिकः स पुण्यात्मा स धन्यस्स बुधो मतः । शिवनामजपासक्तो यो नित्यं भुवि मानव
পৃথিৱীৰ মানুহৰ মাজত যি নিত্য শিৱনাম-জপত আসক্ত থাকে, সেয়াই সত্য বৈদিক; সেয়াই পুণ্যাত্মা; সেয়াই ধন্য আৰু সেয়াই বুদ্ধিমান বুলি গণ্য।
Verse 26
भवंति विविधा धर्मास्तेषां सद्यः फलोन्मुखाः । येषां भवति विश्वासः शिवनामजपे मुने
হে মুনি, যিসকলৰ অন্তৰত শিৱনাম-জপত দৃঢ় বিশ্বাস জাগে, তেওঁলোকৰ নানাবিধ ধৰ্মকৰ্ম তৎক্ষণাৎ ফলমুখী হৈ শীঘ্ৰ ফল দিয়ে।
Verse 27
पातकानि विनश्यंति यावंति शिवनामतः । भुवि तावंति पापानि क्रियंते न नरैर्मुने
হে মুনি, শিৱনামৰ দ্বাৰা যিমান পাতক নাশ হয়, পৃথিৱীত মানুহে সিমান পাপ কৰেও নোৱাৰে।
Verse 28
ब्रह्महत्यादिपापानां राशीनप्रमितान्मुने । शिवनाम द्रुतं प्रोक्तं नाशयत्यखिलान्नरैः
হে মুনি! ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপৰ অপৰিমেয় ৰাশিো মানুহৰ বাবে শিৱনাম উচ্চাৰণমাত্ৰেই শীঘ্ৰে নাশ হয়।
Verse 29
शिवनामतरीं प्राप्य संसाराब्धिं तरंति ये । संसारमूलपापानि तानि नश्यंत्यसंशयम्
শিৱনামৰ তৰী লাভ কৰি যিসকলে তাত আৰোহণ কৰে, তেওঁলোকে সংসাৰ-সমুদ্ৰ পাৰ হয়; আৰু সংসাৰবন্ধনৰ মূল পাপসমূহ নিঃসন্দেহে নাশ হয়।
Verse 30
संसारमूलभूतानां पातकानां महामुने । शिवनामकुठारेण विनाशो जायते ध्रुवम्
হে মহামুনি! সংসাৰবন্ধনৰ মূলভূত পাতকসমূহ শিৱনামৰূপ কুঠাৰে নিশ্চিতভাৱে বিনষ্ট হয়।
Verse 31
शिवनामामृतं पेयं पापदावानलार्दितैः । पापदावाग्नितप्तानां शांतिस्तेन विना न हि
পাপৰূপ দাৱানলে পীড়িতসকলে শিৱনাম-অমৃত পান কৰিব লাগে; পাপৰ সেই দাৱাগ্নিত দগ্ধসকলৰ তাৰ বিনা শান্তি নাই।
Verse 32
शिवेति नामपीयूषवर्षधारापरिप्लुताः । संसारदवमध्येपि न शोचंति कदाचन
যিসকল ‘শিৱ’ নামৰূপ অমৃতবৰ্ষাৰ ধাৰাত সম্পূৰ্ণ সিক্ত, তেওঁলোকে সংসাৰৰূপ দাৱানলৰ মাজতো কেতিয়াও শোক নকৰে।
Verse 33
शिवनाम्नि महद्भक्तिर्जाता येषां महात्मनाम् । तद्विधानां तु सहसा मुक्तिर्भवति सर्वथा
যিসকল মহাত্মাৰ অন্তৰত শিৱনামৰ প্ৰতি মহাভক্তি জাগে, সেই পবিত্ৰ বিধান-অনুষ্ঠানৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে শীঘ্ৰেই সৰ্বথা মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 34
अनेकजन्मभिर्येन तपस्तप्तं मुनीश्वर । शिवनाम्नि भवेद्भक्तिः सर्वपापापहारिणी
হে মুনীশ্বৰ! যিজনে বহু জন্ম ধৰি তপস্যা কৰিছে, তেঁৱেই শিৱনামত সৰ্বপাপহাৰিণী ভক্তি লাভ কৰে।
Verse 35
यस्या साधारणं शंभुनाम्नि भक्तिरखंडिता । तस्यैव मोक्षः सुलभो नान्यस्येति मतिर्मम
মোৰ মতে, যাৰ শম্ভুনামত সাধাৰণভাৱেও অখণ্ড ভক্তি স্থিৰ, তেঁৱেই মোক্ষ সহজে পায়; আন কাকো নহয়।
Verse 36
कृत्वाप्यनेकपापानि शिवनामजपादरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो भवत्येव न संशयः
অনে পাপ কৰিলেও যি শ্ৰদ্ধাৰে শিৱনাম-জপত মনোনিৱেশ কৰে, সি নিঃসন্দেহে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 37
भवंति भस्मसाद्वृक्षा दवदग्धा यथा वने । तथा तावंति दग्धानि पापानि शिवनामतः
যেনেকৈ বনত দাবানলত দগ্ধ গছবোৰ ভস্ম হৈ যায়, তেনেকৈ শিৱনামৰ মাত্ৰ শক্তিত পাপসমূহ মূলসহ দগ্ধ হৈ বিনষ্ট হয়।
Verse 38
यो नित्यं भस्मपूतांगः शिवनामजपादरः । संतरत्येव संसारं सघोरमपि शौनक
হে শৌনক, যি নিত্য ভস্মেৰে দেহ পবিত্ৰ কৰি শিৱনাম-জপত ভক্তিভাৱে নিবিষ্ট থাকে, সি ঘোৰ সংসাৰো নিশ্চয়েই পাৰ হয়।
Verse 39
ब्रह्मस्वहरणं कृत्वा हत्वापि ब्राह्मणान्बहून् । न लिप्यते नरः पापैः शिवनामजपादरः
ব্ৰাহ্মণৰ ধন হৰণ কৰি আৰু বহু ব্ৰাহ্মণক হত্যা কৰিলেও, যি শিৱনাম-জপত শ্ৰদ্ধাৱান সি পাপত লিপ্ত নহয়।
Verse 40
विलोक्य वेदानखिलाञ्छिवनामजपः परम् । संसारतारणोपाय इति पूर्वैर्विनिश्चितः
সমগ্ৰ বেদসমূহ পৰীক্ষা কৰি পুৰ্ব ঋষিসকলে স্থিৰ কৰিলে যে শিৱনাম-জপেই পৰম সাধনা, আৰু ইয়ে সংসাৰ-তৰণৰ উপায়।
Verse 41
किं बहूक्त्या मुनिश्रेष्ठाः श्लोकेनैकेन वच्म्यहम् । शिवनाम्नो महिमानं सर्वपापापहारिणम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, বহু কথাৰ কি প্ৰয়োজন? একেটা শ্লোকতে মই শিৱনামৰ সেই মহিমা কওঁ, যি সৰ্বপাপ হৰণ কৰে।
Verse 42
पापानां हरणे शंभोर्नामः शक्तिर्हि पावनी । शक्नोति पातकं तावत्कर्तुं नापि नरः क्वचित्
পাপ হৰণত শম্ভুৰ নামেই পাৱন শক্তি। কোনো মানুহে ক’তো এনে মহাপাতক কৰিব নোৱাৰে, যাক সেই (দিব্য নাম) শুদ্ধ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 43
शिवनामप्रभावेण लेभे सद्गतिमुत्तमाम् । इन्द्र द्युम्ननृपः पूर्वं महापापः पुरामुने
হে মুনে! শিৱনামৰ প্ৰভাৱত, পূৰ্বে মহাপাপৰ ভাৰাক্ৰান্ত ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাই পৰম উত্তম সদ্গতি লাভ কৰিলে।
Verse 44
तथा काचिद्द्विजायोषा सौ मुने बहुपापिनी । शिवनामप्रभावेण लेभे सद्गतिमुत्तमाम्
হে মুনে! তেনেদৰে বহু পাপত লিপ্ত এগৰাকী ব্ৰাহ্মণীও শিৱনামৰ প্ৰভাৱত পৰম উত্তম সদ্গতি লাভ কৰিলে।
Verse 45
इत्युक्तं वो द्विजश्रेष्ठा नाममाहात्म्यमुत्तमम् । शृणुध्वं भस्ममाहात्म्यं सर्वपावनपावनम्
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! মই তোমালোকক নাম-মাহাত্ম্যৰ পৰম উত্তম কথা ক’লোঁ; এতিয়া সকলো পাৱনকো পাৱন কৰা ভস্ম-মাহাত্ম্য শুনা।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter presents a theological argument for a threefold Śaiva sādhanā—Śiva-nāma, bhasma, and rudrākṣa—asserting their world-benefiting efficacy and their capacity to neutralize pāpa through continual embodied practice.
The “rahasya” is the relocation of pilgrimage into daily life: the devotee’s speech (nāma) sacralizes the body (the mouth becomes tīrtha), while bhasma and rudrākṣa function as portable consecrations that render the practitioner a living confluence (Triveṇī-sadṛśa) of merit.
Śiva is foregrounded primarily as Sadāśiva through the performative potency of his name (e.g., “Sadāśiva, Śiva”), emphasizing the salvific presence of Śiva accessed via nāma rather than via a distinct iconographic avatāra-form in this excerpted portion.