Śiva-Naivedya-Grāhyatā-Nirṇayaḥ (On the Proper Acceptance and Merit of Śiva’s Consecrated Food-Offering)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে পূৰ্বে শুনা “শিৱ-নৈবেদ্য অগ্ৰাহ্য” বুলি কোৱা কথাৰ নিৰ্ণয় আৰু বিল্ব-মাহাত্ম্য বিচাৰে। সূত ক’লে—শুদ্ধ, সংযমী, ব্ৰতস্থ যোগ্য শিৱভক্তে শিৱপ্ৰসাদৰূপ নৈবেদ্য শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰিব লাগে আৰু ‘অগ্ৰাহ্য’ ভাবনা ত্যাগ কৰিব লাগে। শিৱ-নৈবেদ্যৰ দৰ্শনমাত্ৰেই পাপ নাশ হয়, আৰু ভক্তিভাৱে ভক্ষণ কৰিলে পুণ্য বহুগুণ বৃদ্ধি পায়; ইয়াৰ ফল মহাযজ্ঞৰ ফলকো অতিক্ৰম কৰি মোক্ষোপযোগী বুলি কোৱা হৈছে। যি ঘৰত শিৱ-নৈবেদ্যৰ চলাচল থাকে সেই ঘৰ আনকো পৱিত্ৰ কৰে। মূৰত স্পৰ্শ কৰি সসম্মানে গ্ৰহণ, শিৱস্মৰণপূৰ্বক তৎক্ষণাৎ ভক্ষণ—বিলম্বক পাপসঙ্গৰ কাৰণ বুলি সতর্ক কৰা হৈছে। নৈবেদ্য গ্ৰহণত অনীহা নিন্দিত; দীক্ষাযুক্ত ভক্ত আদি যোগ্যতাৰ ইঙ্গিত দি প্ৰসাদ, শুদ্ধি আৰু মুক্তিমুখী সাধনাৰ তত্ত্ব স্থাপন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ऋषयः ऊचुः । अग्राह्यं शिवनैवेद्यमिति पूर्वं श्रुतं वचः । ब्रूहि तन्निर्णयं बिल्वमाहात्म्यमपि सन्मुने
ঋষিসকলে ক’লে—আগতে আমি শুনিছোঁ যে ‘শিৱলৈ নিবেদিত নৈবেদ্য গ্ৰহণযোগ্য নহয়’। হে সন্মুনি, তাৰ যথাৰ্থ সিদ্ধান্ত কওক আৰু বিল্বৰ মাহাত্ম্যও বৰ্ণনা কৰক।
Verse 2
सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे सावधानतयाधुना । सर्वं वदामि संप्रीत्या धन्या यूयं शिवव्रताः
সূত ক’লে—হে সকলো মুনিগণ, এতিয়া সম্পূৰ্ণ সাৱধানতাৰে শুনা। মই হৃদয়ানন্দে সকলো কথা ক’ম। তোমালোক শিৱব্ৰতধাৰী; নিশ্চয় ধন্য।
Verse 3
शिवभक्तः शुचिः शुद्धः सद्व्रतीदृढनिश्चयः । भक्षयेच्छिवनैवेद्यं त्यजेदग्राह्यभावनाम्
শিৱভক্ত—শুচি, অন্তঃশুদ্ধ, সদ্ব্ৰতত স্থিৰ আৰু দৃঢ়নিশ্চয়ী—শিৱলৈ অৰ্পিত নৈবেদ্য প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিব লাগে আৰু ‘অগ্ৰাহ্য’ বুলি ভাবা ধাৰণা ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 4
दृष्ट्वापि शिवनैवेद्ये यांति पापानि दूरतः । भक्ते तु शिवनैवेद्ये पुण्यान्या यांति कोटिशः
শিৱলৈ অৰ্পিত নৈবেদ্য কেৱল দৰ্শন কৰিলেই পাপ দূৰলৈ আঁতৰি যায়। কিন্তু ভক্তিভাৱে সেই শিৱ-নৈবেদ্য প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিলে কোটি কোটি পুণ্য উদয় হয়।
Verse 5
अलं यागसहस्रेणाप्यलं यागार्बुदैरपि । भक्षिते शिवनैवेद्ये शिवसायुज्यमाप्नुयात्
সহস্ৰ যজ্ঞৰো প্ৰয়োজন নাই, কোটি কোটি যাগৰো নহয়; শিৱলৈ অৰ্পিত নৈবেদ্য প্ৰসাদ ভক্ষণ কৰিলেই শিৱ-সায়ুজ্য, অৰ্থাৎ শিৱৰ সৈতে একত্ব, লাভ হয়।
Verse 6
यद्गृहे शिवनैवेद्यप्रचारोपि प्रजायते । तद्गृहं पावनं सर्वमन्यपावनकारणम्
যি গৃহত শিৱ-নৈবেদ্যৰ অৰ্পণ আৰু প্ৰসাদ-বিতৰণো হয়, সেই গৃহ সম্পূৰ্ণ পাৱন হয় আৰু আনকো পাৱন কৰাৰ কাৰণ হয়।
Verse 7
आगतं शिवनैवेद्यं गृहीत्वा शिरसा मुदा । भक्षणीयं प्रयत्नेन शिवस्मरणपूर्वकम्
শিৱলৈ নিবেদিত নৈবেদ্য আনন্দে শ্ৰদ্ধাৰে (মূৰত ধাৰণ কৰাৰ দৰে) গ্ৰহণ কৰি, তাৰ পিছত শিৱ-স্মৰণপূৰ্বক যত্নেৰে ভক্ষণ কৰিব লাগে।
Verse 8
आगतं शिवनैवेद्यमन्यदा ग्राह्यमित्यपि । विलंबे पापसंबंधो भवत्येव हि मानवे
শিৱ-নৈবেদ্য আহি গ’লেও ‘আন সময়ত গ্ৰহণ কৰিম’ বুলি ভাবিলেও—বিলম্ব হ’লে মানুহৰ পাপ-সম্পৰ্ক নিশ্চয় হয়।
Verse 9
न यस्य शिवनैवेद्यग्रहणेच्छा प्रजायते । स पापिष्ठो गरिष्ठः स्यान्नरकं यात्यपि ध्रुवम्
যাৰ অন্তৰত শিৱৰ নৈবেদ্য গ্ৰহণ কৰাৰ ইচ্ছা জাগে নাহে, সি মহাপাপী আৰু অতি নিন্দিত; সি নিশ্চয় নৰকলৈ যায়।
Verse 10
हृदये चन्द्र कान्ते च स्वर्णरूप्यादिनिर्मिते । शिवदीक्षावता भक्तेनेदं भक्ष्यमितीर्य्यते
হৃদয়াকৃতি পাত্ৰত, বা চন্দ্ৰকান্ত মণিৰ পাত্ৰত, অথবা সোণ-ৰূপা আদি ধাতুৰে নিৰ্মিত পাত্ৰত—শিৱ-দীক্ষাপ্ৰাপ্ত ভক্তে ঘোষণা কৰিব: ‘ই ভক্ষ্য (পবিত্ৰ অৰ্পণ)।’
Verse 11
शिवदीक्षान्वितो भक्तो महाप्रसादसंज्ञकम् । सर्वेषामपि लिंगानां नैवेद्यं भक्षयेच्छुभम्
শিৱ-দীক্ষাযুক্ত ভক্তে সকলো শিৱলিঙ্গৰ নৈবেদ্যক ‘মহাপ্ৰসাদ’ বুলি জানি, শ্ৰদ্ধাৰে সেই শুভ অন্ন গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 12
अन्यदीक्षायुजां नॄणां शिवभक्तिरतात्मनाम् । शृणुध्वं निर्णयं प्रीत्या शिवनैवेद्यभक्षणे
অন্য দীক্ষা লোৱা সত্ত্বেও যিসকলৰ হৃদয় শিৱভক্তিত ৰত—তেওঁলোকে শিৱৰ নৈবেদ্য ভক্ষণ সম্পৰ্কীয় স্থিৰ নিয়ম আনন্দেৰে শুনক।
Verse 13
शालग्रामोद्भवे लिंगे रसलिंगे तथा द्विजाः । पाषाणे राजते स्वर्णे सुरसिद्धप्रतिष्ठिते
হে দ্বিজসকল! লিঙ্গ শালগ্ৰামশিলাৰ পৰা উদ্ভৱ হওক, বা ৰসলিঙ্গ হওক, অথবা পাথৰ, ৰূপা বা সোণৰ হওক—বিশেষকৈ দেৱতা বা সিদ্ধসকলে বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে—সেয়া শিৱৰ প্ৰকাশিত স্বৰূপ বুলি পূজ্য।
Verse 14
काश्मीरे स्फाटिके रात्ने ज्योतिर्लिंगेषु सर्वशः । चान्द्रायणसमं प्रोक्तं शंभोर्नैवेद्यभक्षणम्
কাশ্মীৰৰ স্ফটিক-ৰত্নস্থানত আৰু সকলো জ্যোতির্লিঙ্গত—শম্ভুৰ নৈবেদ্য প্ৰসাদৰূপে ভক্ষণ কৰা চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰতৰ সমান পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 15
ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् । भक्षयित्वा द्रुतं तस्य सर्वपापं प्रणश्यति
ব্ৰাহ্মণহত্যাকাৰীও শুচি হৈ যদি শিৱপূজাৰ নিৰ্মাল্য ধাৰণ কৰে আৰু তাক প্ৰসাদৰূপে ভক্ষণ কৰে, তেন্তে তাৰ সকলো পাপ দ্ৰুত নাশ হয়।
Verse 16
चंडाधिकारो यत्रास्ति तद्भोक्तव्यं न मानवैः । चंडाधिकारो नो यत्र भोक्तव्यं तच्च भक्तितः
য’ত চণ্ডাধিকাৰ (কঠোৰ/অশুচি দখলদাৰী) থাকে, তাতৰ ভোগ মানুহে গ্ৰহণ নকৰিব; আৰু য’ত চণ্ডাধিকাৰ নাথাকে, তাতৰ শুদ্ধ প্ৰসাদ ভক্তিৰে গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 17
बाणलिंगे च लौहे च सिद्धे लिंगे स्वयंभुवि । प्रतिमासु च सर्वासु न चंडोधिकृतो भवेत्
বাণলিঙ্গ, লৌহলিঙ্গ, সিদ্ধলিঙ্গ, স্বয়ম্ভূলিঙ্গ আৰু সকলো প্ৰতিমাৰ পূজাত—চণ্ড (কঠোৰ/হিংসক) ব্যক্তিক কেতিয়াও অধিকাৰী বা তত্ত্বাবধায়ক নকৰিব।
Verse 18
स्नापयित्वा विधानेन यो लिंगस्नापनोदकम् । त्रिःपिबेत्त्रिविधं पापं तस्येहाशु विनश्यति
যি বিধিমতে শিৱলিঙ্গক স্নাপন কৰাই সেই স্নাপনজল তিনিবাৰ পান কৰে, তাৰ ত্ৰিবিধ পাপ এই লোকতেই শীঘ্ৰ বিনাশ হয়।
Verse 19
अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलासंगात्सर्वं याति पवित्रिताम्
শিৱনৈবেদ্য হিচাপে অগ্ৰাহ্য বুলি ধৰা পাতা, ফুল, ফল বা জলও শালগ্ৰামশিলাৰ সংস্পৰ্শত সকলো পবিত্ৰ হৈ পূজাযোগ্যতা লাভ কৰে।
Verse 20
लिंगोपरि च यद्द्रव्यं तदग्राह्यं मुनीश्वराः । सुपवित्रं च तज्ज्ञेयं यल्लिंगस्पर्शबाह्यतः
হে মুনীশ্বৰসকল, লিঙ্গৰ ওপৰত যি দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰা হৈছে, সেয়া পুনৰ গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়। সেয়া পৰম পবিত্ৰ বুলি জানিবা; লিঙ্গ-স্পৰ্শৰ পিছত সেয়া সাধাৰণ স্পৰ্শ আৰু অশৌচ-ধাৰণাৰ অতীত।
Verse 21
नैवेद्यनिर्णयः प्रोक्तं इत्थं वो मुनिसत्तमाः । शृणुध्वं बिल्वमाहात्म्यं सावधानतयाऽदरात्
হে মুনিসত্তমসকল, এইদৰে নৈবেদ্য সম্পৰ্কীয় যথাযথ নিয়ম তোমালোকক কোৱা হ’ল। এতিয়া আদৰ আৰু সাৱধানতাৰে শিৱপূজাত ব্যৱহৃত বিল্বৰ মাহাত্ম্য শুনা।
Verse 22
महादेवस्वरूपोयं बिल्वो देवैरपि स्तुतिः । यथाकथंचिदेतस्य महिमा ज्ञायते कथम्
এই বিল্ব গছ সঁচাকৈ মহাদেৱৰ স্বৰূপ, আৰু দেৱতাসকলেও ইয়াক স্তৱ কৰে। যদি কোনোভাৱে ইয়াৰ মহিমা অলপমাত্ৰ জানিব পৰা যায়, তেন্তে ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ গৌৰৱ কেনেকৈ বুজা সম্ভব?
Verse 23
पुण्यतीर्थानि यावंति लोकेषु प्रथितान्यपि । तानि सर्वाणि तीर्थानिबिल्वमूलेव संति हि
লোকসমূহত প্ৰসিদ্ধ যিমানেই পুণ্যতীৰ্থ থাকক, সেই সকলো তীৰ্থ সঁচাকৈ বিল্ববৃক্ষৰ মূলতে অৱস্থিত।
Verse 24
बिल्वमूले महादेवं लिंगरूपिणमव्ययम् । यः पूजयति पुण्यात्मा स शिवं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
বিল্বমূলত অব্যয় লিঙ্গৰূপী মহাদেৱক যি পুণ্যাত্মাই পূজা কৰে, সি নিশ্চয় শিৱক প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 25
बिल्वमूले जलैर्यस्तु मूर्द्धानमभिषिंचति । स सर्वतीर्थस्नातः स्यात्स एव भुवि पावनः
যি বিল্বমূলত জলেৰে নিজৰ মূৰ্ধাত অভিষেক কৰে, সি সকলো তীৰ্থত স্নান কৰা সমান হয়; সিয়েই পৃথিৱীত পাৱনকাৰী।
Verse 26
एतस्य बिल्वमूलस्याथालवालमनुत्तमम् । जलाकुलं महादेवो दृष्ट्वा तुष्टोभवत्यलम्
এই বিল্বগছৰ মূলদেশত থকা উৎকৃষ্ট জলপূৰ্ণ আলৱাল (কুণ্ড) দেখি মহাদেৱ অতি প্ৰসন্ন হয়।
Verse 27
पूजयेद्बिल्वमूलं यो गंधपुष्पादिभिर्नरः । शिवलोकमवाप्नोति संततिर्वर्द्धते सुखम्
যি ব্যক্তি গন্ধ, পুষ্প আদি দি বিল্বগছৰ মূল পূজা কৰে, সি শিৱলোক লাভ কৰে; আৰু তাৰ সন্ততি আৰু সুখ বৃদ্ধি পায়।
Verse 28
बिल्वमूले दीपमालां यः कल्पयति सादरम् । स तत्त्वज्ञानसंपन्नो महेशांतर्गतो भवेत्
যি শ্ৰদ্ধাৰে বিল্বমূলে দীপমালা সাজে, সি তত্ত্বজ্ঞানসম্পন্ন হৈ মহেশত অন্তৰ্লীন হয়।
Verse 29
बिल्वशाखां समादाय हस्तेन नवपल्लवम् । गृहीत्वा पूजयेद्बिल्वं स च पापैः प्रमुच्यते
হাতে নৱ পল্লৱযুক্ত বিল্বশাখা লৈ, সেই বিল্ব অৰ্ঘ্য কৰি পূজা কৰিব লাগে; এনেদৰে কৰিলে ভক্ত পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 30
बिल्वमूले शिवरतं भोजयेद्यस्तु भक्तितः । एकं वा कोटिगुणितं तस्य पुण्यं प्रजायते
যি ভক্তিয়ে বিল্বগছৰ মূলত শিৱনিষ্ঠ ভক্তক আহাৰ কৰায়—এবাৰ হ’লেও—তাৰ পুণ্য কোটি গুণ বৃদ্ধি পায়।
Verse 31
बिल्वमूले क्षीरमुक्तमन्नमाज्येन संयुतम् । यो दद्याच्छिवभक्ताय स दरिद्रो न जायते
যি বিল্বগছৰ মূলত দুধবিহীন অন্ন ঘিউৰে মিহলাই শিৱভক্তক দান কৰে, সি কেতিয়াও দৰিদ্ৰ হৈ জন্ম নলয়।
Verse 32
सांगोपांगमिति प्रोक्तं शिवलिंगप्रपूजनम् । प्रवृत्तानां निवृत्तानां भेदतो द्विविधं द्विजाः
হে দ্বিজসকল! শিৱলিঙ্গৰ পূজা ‘সাঙ্গোপাঙ্গ’ অৰ্থাৎ সকলো অংগ‑উপাংগসহ সম্পূৰ্ণ বুলি কোৱা হৈছে। ভেদ অনুসাৰে ই দুবিধ—প্ৰবৃত্তিমাৰ্গীৰ বাবে আৰু নিবৃত্তিমাৰ্গীৰ বাবে।
Verse 34
प्रवृत्तानां पीठपूजां सर्वपूजां समाचरेत् । अभिषेकान्ते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत् । पूजान्ते स्थापयेल्लिंगं पुटे शुद्धे पृथग्गृहे
প্ৰবৃত্তিমাৰ্গীৰ বাবে পীঠপূজা আৰু সম্পূৰ্ণ পূজা বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিব লাগে। অভিষেকৰ অন্তত নৈবেদ্য—বিশেষকৈ সিজোৱা চাউলৰ অন্ন—অৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰপিছত পূজান্তে শুদ্ধ পুটত, পৃথক পবিত্ৰ গৃহত লিঙ্গ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 35
करपूजानिवृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत् । निवृत्तानां परं सूक्ष्मं लिंगमेव विशिष्यते
যিসকলে কৰপূজা (বাহ্য পূজা)ৰ পৰা নিবৃত্ত, তেওঁলোকে নিজৰ ভোজ্যকেই নৈবেদ্যৰূপে অৰ্পণ কৰিব। নিবৃত্ত ভক্তসকলৰ বাবে পৰম সূক্ষ্ম তত্ত্বৰূপে কেৱল লিঙ্গেই বিশেষ।
Verse 36
विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत् । पूजां कृत्वा तथा लिंगं शिरसाधारयेत्सदा
বিভূতিৰে অর্চনা কৰিব লাগে আৰু সেই বিভূতিকেই ভক্তিভাৱে অৰ্পণো কৰিব লাগে। এইদৰে পূজা কৰি লিঙ্গক সদা শিৰত ধাৰণ কৰিব লাগে—অৰ্থাৎ পৰম বুলি মানি ভক্তিচেতনাত স্থাপন কৰি ৰাখিব লাগে।
Frequently Asked Questions
It overturns the claim that Śiva-naivedya is inherently “agrāhya” by asserting that a qualified Śiva-bhakta should accept and consume it; the chapter argues from soteriological outcomes—pāpa-kṣaya by mere sight, puṇya multiplication by devoted consumption, and even Śiva-sāyujya as the stated result.
Śiva-naivedya functions as a sacramental medium: contact (darśana), reception (śirasā gṛhītvā), and consumption (bhakṣaṇa) are treated as progressively intensifying modes of participation in Śiva’s grace, with Śiva-smaraṇa as the inner rite that converts food-offering into liberation-oriented praxis.
Rather than a named iconographic form, the chapter highlights Śiva as the giver of prasāda and the category of the “śivadīkṣā-vat bhakta” (initiated/authorized devotee) as the paradigmatic recipient, indicating that devotional status and purity govern the proper handling of Śiva’s consecrated offering.