अग्नियज्ञ-देवयज्ञ-ब्रह्मयज्ञ-गुरुपूजा-क्रमनिरूपणम् / Ordering and Definitions of Agniyajña, Devayajña, Brahmayajña, and Guru-Pūjā

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अग्नियज्ञं देवयज्क्तं ब्रह्मयज्क्तं तथैव च । गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो

ঋষিসকলে ক’লে—হে প্ৰভো, অগ্নিযজ্ঞ, দেৱযজ্ঞ, ব্ৰহ্মযজ্ঞ, গুৰুপূজা আৰু ব্ৰহ্মতৃপ্তিৰ উপায়—এই সকলো ক্ৰমে আমাক কওক।

Verse 2

सूत उवाच । अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते । ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि

সূত ক’লে—পবিত্ৰ অগ্নিত যি দ্ৰব্য আহুতি দিয়া হয়, তাকেই অগ্নিযজ্ঞ বোলা হয়। ব্ৰহ্মচৰ্য আশ্ৰমত স্থিতসকলৰ বাবে সমিধা অগ্নিত অৰ্পণ কৰাই মুখ্য আচাৰ।

Verse 3

समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् । प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः

হে দ্বিজসকল! প্ৰথম আশ্ৰম (ব্ৰহ্মচৰ্য) স্থিতসকলৰ বাবে অগ্নিত সমিধা-আহুতি, ব্ৰতাদি নিয়ম আৰু বিশেষ যজন-ক্ৰিয়া—ইমানেই তেওঁলোকৰ নিৰ্ধাৰিত ঔপাসনা (দৈনিক উপাসনা)।

Verse 4

आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः । हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः

হে দ্বিজসকল! যিসকল বনবাসী তপস্বী আৰু যতি নিজৰ ভিতৰত অগ্নি স্থাপন কৰিছে, তেওঁলোকৰ বাবে হিতকৰ, মিত আৰু শুদ্ধ আহাৰ যথাসময়ে গ্ৰহণ কৰাই আহুতি স্বৰূপ।

Verse 5

औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् । कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्

ঔপাসন অগ্নি বিধিপূৰ্বক সংস্থাপন কৰি আৰম্ভ কৰি তাক সাৱধানতাৰে ৰক্ষা কৰিব লাগে। কুণ্ডত হওক বা পাত্ৰত, অবিচ্ছিন্নভাৱে নিৰন্তৰ জ্বলাই ৰাখিব লাগে।

Verse 6

अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् । अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते

ৰাজাজ্ঞা বা দৈৱবশত ‘অগ্নি নিজৰ ওপৰত’ বা ‘অৰণ্যত’ স্থাপন কৰোঁ বুলি কোৱা হলে, সেয়া অগ্নিত্যাগৰ ভয়ত উচ্চাৰিত লাক্ষণিক উক্তি; তাক ‘সমাৰোপিত’ বোলা হয়।

Verse 7

संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः । आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा

হে দ্বিজসকল, সায়ংকালৰ অগ্ন্যাহুতি সম্পদদায়িনী বুলি জানিবা; আৰু প্ৰাতঃকালৰ সূৰ্যাহুতি আয়ুষ্যবর্ধিনী বুলি বুজিবা।

Verse 8

अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् । इंद्रा दीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्

দিবা আকাশত সূৰ্য স্থিত থাকোঁতে সম্পন্ন হয় বুলিয়েই একে ‘অগ্নিযজ্ঞ’ কোৱা হৈছে। ইয়াত ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱতাক উদ্দেশ কৰি অগ্নিত আহুতি দিয়া হয়—কিন্তু জানিব লাগে যে ইয়াৰ পৰম সিদ্ধি সৰ্বেশ্বৰ শিৱতেই সম্পূৰ্ণ হয়।

Verse 9

देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् । चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्

স্থালীপাক আদি ক্রতুবোৰক ‘দেৱযজ্ঞ’ বুলি জানিবা। আৰু চূড়াকৰ্ম (চৌল) আদি সংস্কাৰ লৌকিক কৰ্ম; সেয়া গৃহ্য/লৌকিক অগ্নিত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি বুজিবা।

Verse 10

ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् । ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्याऽध्ययनं भवेत्

দ্বিজে দেৱতাসকলৰ তৃপ্তিৰ বাবে এবাৰ ব্ৰহ্মযজ্ঞ কৰিব লাগে। ‘ব্ৰহ্মযজ্ঞ’ বুলি কোৱা হৈছে—সেয়া বেদৰ অধ্যয়ন (পাঠ আৰু মনন)হে।

Verse 11

नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते । अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्

নিত্য অনুষ্ঠানৰ পাছত অহা এই মাহ, তাৰ পিছত পুনৰ বিধেয় নহয়। এতিয়া অগ্নি নোহোৱাকৈ কৰা দেৱযজন শ্ৰদ্ধা আৰু আদৰে শুনা।

Verse 12

आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः । सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः

সৃষ্টিৰ আদিতে সৰ্বজ্ঞ, কৰুণাকৰ প্ৰভু মহাদেৱে সকলো লোকৰ মঙ্গলৰ বাবে পবিত্ৰ বাৰসমূহ (ব্ৰত-নিয়ম) স্থাপন কৰিলে।

Verse 13

संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् । आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः

সংসাৰৰ বৈদ্য, সৰ্বজ্ঞ, সকলো ঔষধৰো ঔষধ সেই প্ৰভুৱে প্ৰথমে আৰোগ্য দানকাৰী নিজৰ পবিত্ৰ বাৰ স্থাপন কৰিলে।

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां चतुर्दशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ বিদ্যেশ্বৰসংহিতাৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 15

आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः । रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया

লোককল্যাণ কামনাৰে প্ৰভুৱে আলস্যজনিত দোষ-দুৰিত দমন কৰিবলৈ ‘ৱৰাহ’ অৱতাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিলে; আৰু সৃষ্টিৰ ৰক্ষক ৰূপে বিষ্ণুক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

Verse 16

पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः । आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि

পুষ্টি আৰু ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰভুৱে সেই বিশেষ বাৰৰ ব্ৰত নিৰ্ধাৰণ কৰিলে। সেয়ে সেই বাৰেই আয়ু দান কৰে, কিয়নো আয়ুৰ কৰ্তা প্ৰভুৱে নিজেই তাক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।

Verse 17

त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः

ত্রিলোকৰ সৃষ্টিকৰ্তা পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ বাবে, জগতৰ আয়ু আৰু সুশৃঙ্খল ধাৰাবাহিকতা সিদ্ধ হ’বলৈ প্ৰভুৱে ‘বাৰ’ নামে কালেৰ বিভাগ স্থাপন কৰিলে।

Verse 18

आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते । तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्र स्य च यमस्य च

আদিতে ত্ৰিলোকৰ বৃদ্ধি আৰু শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ বাবে পুণ্য আৰু পাপ স্থাপন কৰা হ’ল। তাৰপিছত সিহঁতৰ নিয়ামক নিযুক্ত হ’ল—পুণ্যৰ বাবে ইন্দ্ৰ আৰু পাপৰ বাবে যম।

Verse 19

भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् । आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्

ই লোকসমূহৰ বাবে ভোগপ্ৰদ আৰু মৃত্যুহৰ ৰূপে বিধান কৰা হৈছে; সূৰ্য আদি দেৱশক্তিসকল নিজ নিজ স্বৰূপত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ সুখ-দুখৰ সূচক।

Verse 20

वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् । स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा

প্ৰথমে বাৰেশসকলক (বাৰৰ অধিপতি) কল্পনা কৰি জ্যোতি-চক্ৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল; নিজ নিজ বাৰত কৰা পূজাই নিজ নিজ ফল প্ৰদান কৰে।

Verse 21

आरोग्यं संपदश्चैव व्याधीनां शांतिरेव च । पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्

আৰোগ্য আৰু সম্পদ, ব্যাধিৰ শান্তি, পুষ্টি, আয়ু আৰু ভোগক্ষমতা—এইদৰে ক্ৰমে অকাল মৃত্যুৰ নিবারণো হয়।

Verse 22

वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम् । अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः

তেওঁলোকে কয়, বাৰক্ৰম অনুসাৰে লাভ হোৱা ফল দেৱসকলৰ প্ৰীতিৰে আগবঢ়ে; তথাপি অন্য দেৱতাৰ পূজাৰ ফল দান কৰোঁতা শিৱেই।

Verse 23

देवानां प्रीतये पूजापंचधैव प्रकल्पिता । तत्तन्मंत्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा

দেৱসকলৰ প্ৰীতিৰ বাবে পূজা পাঁচধা স্থাপিত—তত্তৎ মন্ত্ৰজপ, হোম, দান আৰু তপস্যাও।

Verse 24

स्थंडिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे । समाराधनमित्येवं षोडशैरुपचारकैः

স্থণ্ডিল (পবিত্ৰ ভূমিমণ্ডল), প্ৰতিমা, অগ্নি বা ব্ৰাহ্মণ-ৱিগ্ৰহত—ষোড়শ উপচাৰে কৰা আৰাধনাই সত্য সমাৰাধন বুলি কোৱা হয়।

Verse 25

उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूर्वाभावे तथोत्तरम् । नेत्रयोः शिरसो रोगे तथा कुष्ठस्य शांतये

পৰৱৰ্তীটো ক্ৰমে অধিক বিশিষ্ট; সেয়ে পূৰ্বটো নাথাকিলে পৰৱৰ্তীটো গ্ৰহণ কৰিব লাগে। ই চকু আৰু মূৰৰ ৰোগশান্তি, লগতে কুষ্ঠশমনৰ বাবে বিধেয়।

Verse 26

आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथवापि वा

প্ৰথমে আদিত্যদেৱক পূজা কৰি, তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব—এদিন, এমাহ, এবছৰ, বা তিনিবছৰ পৰ্যন্তও।

Verse 27

प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रो गजरादिकम् । जपाद्यमिष्टदेवस्य वारादीनां फलं विदुः

যেতিয়া প্ৰাৰব্ধ অতি প্ৰবল হয়, তেতিয়া ঔষধ আদি উপায়ে ৰোগ-যন্ত্ৰণা নাশ নাও হ’ব পাৰে। কিন্তু জ্ঞানীসকলে জানে—ইষ্টদেৱৰ জপ আৰু ব্ৰতাদি অনুশীলনৰ ফল নিশ্চয় লাভ হয়।

Verse 28

पापशांतिर्विशेषेण ह्यादिवारे निवेदयेत् । आदित्यस्यैव देवानां ब्राह्मणानां विशिष्टदम्

পাপশান্তিৰ বাবে বিশেষকৈ আদিবাৰে (ৰবিবাৰে) বিধিপূৰ্বক নিবেদন/অৰ্পণ কৰা উচিত। দেৱসকলৰ মাজত এই দিন আদিত্যৰ, আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে ই বিশেষ পুণ্যদায়ক বুলি গণ্য।

Verse 29

सोमवारे च लक्ष्म्यादीन्संपदर्थं यजेद्बुधः । आज्यान्नेन तथा विप्रान्सपत्नीकांश्च भोजयेत्

সোমবাৰে বুদ্ধিমান ভক্তে সম্পদ-সমৃদ্ধিৰ বাবে লক্ষ্মী আদি মঙ্গলশক্তিৰ পূজা কৰিব, আৰু ঘিউযুক্ত অন্নে পত্নীসহ ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব।

Verse 30

काल्यादीन्भौम वारे तु यजेद्रो गप्रशांतये । माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्

মঙলবাৰে পুৱাৰ পৰা ৰোগ-প্ৰশান্তিৰ বাবে পূজা কৰিব, আৰু মাষ (উৰদ), মুদ্গ (মুগ) আৰু আঢক-পরিমিত ধান্যৰ অন্নে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব।

Verse 31

सौम्यवारे तथा विष्णुं दध्यन्नेन यजेद्बुधः । पुत्रमित्रकलत्रादिपुष्टिर्भवति सर्वदा

একেদৰে সৌম্যবাৰে (সোমবাৰে) বুদ্ধিমান ভক্তে দধি-অন্নে বিষ্ণুৰ পূজা কৰিব; তাতে পুত্ৰ, মিত্ৰ, পত্নী আদি সকলোৰে পুষ্টি সদায় হয়।

Verse 32

आयुष्कामो गुरोर्वारे देवानां पुष्टिसिद्धये । उपवीतेन वस्त्रेण क्षीराज्येन यजेद्बुधः

আয়ুস কামনা কৰা জ্ঞানী ভক্তে বৃহস্পতিবাৰে (গুৰুবাৰ) দেৱসকলৰ পুষ্টি আৰু বলসিদ্ধিৰ বাবে উপবীত আৰু বস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি ক্ষীৰ আৰু ঘৃত অৰ্পণ কৰি বিধিমতে পূজা কৰিব।

Verse 33

भोगार्थं भृगवारे तु यजेद्देवान्समाहितः । षड्रसोपेतमन्नं च दद्याद्ब्राह्मणतृप्तये

ভোগলাভৰ বাবে ভক্তে শুক্ৰবাৰে (ভৃগুবাৰ) একাগ্ৰচিত্তে দেৱসকলক পূজা কৰিব; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ তৃপ্তিৰ বাবে ষড়্‌ৰসযুক্ত অন্ন দান কৰিব।

Verse 34

स्त्रीणां च तृप्तये तद्वद्देयं वस्त्रादिकं शुभम् । अपमृत्युहरे मंदे रुद्रा द्री श्चं यजेद्बुधः

সেইদৰে স্ত্ৰীসকলৰ তৃপ্তিৰ বাবে বস্ত্ৰ আদি শুভ দান দিব লাগে। শনিৰ প্ৰভাৱ শান্ত কৰিবলৈ, বিশেষকৈ অপমৃত্যু নিবারণাৰ্থে, বুদ্ধিমানজনে ৰুদ্ৰাদ্ৰীশ (শিৱ)ৰ পূজা কৰিব লাগে।

Verse 35

तिलहोमेन दानेन तिलान्नेन च भोजयेत् । इत्थं यजेच्च विबुधानारोग्यादिफलं लभेत्

তিল হোম কৰি, তিল দান দি, আৰু তিলৰে প্ৰস্তুত অন্নেৰে ভোজন কৰাই—এইদৰে দেৱতাসকলক পূজা কৰিলে আৰোগ্য আদি ফল লাভ হয়।

Verse 36

देवानां नित्ययजने विशेषयजनेपि च । स्नाने दाने जपे होमे ब्राह्मणानां च तर्पणे

দেৱতাসকলৰ নিত্যযজনত আৰু বিশেষ যজনতো; স্নান, দান, জপ, হোম আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ তৰ্পণত—এই সকলো বিধেয় পবিত্ৰ কৰ্ম।

Verse 37

तिथिनक्षत्रयोगे च तत्तद्देवप्रपूजने । आदिवारादिवारेषु सर्वज्ञो जगदीश्वरः

তিথি, নক্ষত্ৰ আৰু যোগ-সম্পৰ্কীয় অনুষ্ঠানত, আৰু নিৰ্দিষ্ট উপলক্ষ আৰু বাৰ অনুসৰি সংশ্লিষ্ট দেৱতাৰ বিধিপূৰ্বক পূজাত—প্ৰকৃততে সৰ্বজ্ঞ জগদীশ্বৰ (শিৱ)েই অন্তৰ্যামী হৈ ফলদাতা।

Verse 38

तत्तद्रू पेण सर्वेषामारोग्यादिफलप्रदः । देशकालानुसारेण तथा पात्रानुसारतः

সেই দেশ-কাল অনুসাৰে আৰু পাত্ৰৰ যোগ্যতা অনুসাৰে তত্তদ্ৰূপ ধাৰণ কৰি তেওঁ সকলোকে আৰোগ্য আদি ফল প্ৰদান কৰে।

Verse 39

द्र व्यश्रद्धानुसारेण तथा लोकानुसारतः । तारतम्यक्रमाद्देवस्त्वारोग्यादीन्प्रयच्छति

যেনে শ্ৰদ্ধাৰ পৰিমাণ আৰু যেনে লোক-অৱস্থা, তেনে অনুসাৰে দেৱে আৰোগ্য আদি ফল কম-বেছি ক্ৰমে প্ৰদান কৰে।

Verse 40

शुभादावशुभांते च जन्मर्क्षेषु गृहे गृही । आरोग्यादिसमृद्ध्यर्थमादित्यादीन्ग्रहान्यजेत्

শুভ কাৰ্যৰ আৰম্ভণিতে, অশুভ কালৰ অন্তত আৰু জন্মনক্ষত্ৰৰ দিনত গৃহস্থে আৰোগ্য আদি সমৃদ্ধিৰ বাবে আদিত্য আদি গ্ৰহসমূহৰ পূজা কৰিব লাগে।

Verse 41

तस्माद्वै देवयजनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । समंत्रकं ब्राह्मणानामन्येषां चैव तांत्रिकम्

সেয়েহে দেৱযজন (দেৱপূজা) সকলো অভীষ্ট ফল প্ৰদান কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে ই বৈদিক মন্ত্ৰসহ, আৰু অন্যসকলৰ বাবে তান্ত্ৰিক বিধিৰে সম্পন্নীয়।

Verse 42

यथाशक्त्यानुरूपेण कर्तव्यं सर्वदा नरैः । सप्तस्वपि च वारेषु नरैः शुभफलेप्सुभिः

মানুহে সদায় নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে (শৈৱ কৰ্তব্য) পালন কৰিব লাগে; আৰু শুভ ফল কামনা কৰোঁতাসকলে সপ্তাহৰ সাতোটা দিনতেই ই আচৰণ কৰিব লাগে।

Verse 43

दरिद्र स्तपसा देवान्यजेदाढ्यो धनेन हि । पुनश्चैवंविधं धर्मं कुरुते श्रद्धया सह

দৰিদ্ৰ মানুহে তপস্যাৰ দ্বাৰা দেৱসকলক পূজা কৰক, আৰু ধনী মানুহে ধনেৰে; আৰু পুনৰ এইধৰণৰ ধৰ্ম শ্ৰদ্ধাসহ আচৰণ কৰক।

Verse 44

पुनश्च भोगान्विविधान्भुक्त्वा भूमौ प्रजायते । छायां जलाशयं ब्रह्मप्रतिष्ठां धर्मसंचयम्

নানাবিধ ভোগ ভোগ কৰি জীৱ পুনৰ পৃথিৱীত জন্ম লয়। সেয়ে ছাঁৰ স্থান, জলাশয়, ব্ৰাহ্মণ-উপাসনাৰ বাবে পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু ধৰ্মসঞ্চয়—এনে পুণ্যকৰ্ম স্থাপন কৰা উচিত।

Verse 45

सर्वं च वित्तवान्कुर्यात्सदा भोगप्रसिद्धये । कालाच्च पुण्यपाकेन ज्ञानसिद्धिः प्रजायते

ধনবান ব্যক্তিয়ে ভোগৰ যথাযথ সিদ্ধিৰ বাবে সদায় নিজৰ ধন ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে; আৰু সময়ৰ সৈতে পুণ্যৰ পৰিপাকে সত্য জ্ঞানসিদ্ধি জন্মে।

Verse 46

य इमं शृणुतेऽध्यायं पठते वा नरो द्विजाः । श्रवणस्योपकर्त्ता च देवयज्ञफलं लभेत्

হে দ্বিজসকল! যি নৰ এই অধ্যায় শুনে বা পাঠ কৰে, আৰু যি শ্রৱণত সহায় কৰে, সি দেৱযজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।